Het ontstemde
brein

De casuïstiek in Het ontstemde brein is op waarheid gebaseerd.

Omwille van de privacy van de patiënten van de Muziekpoli

zijn hun verhalen echter samengevoegd en geanonimiseerd.

Een-op-een gelijkenis met bestaande personen of situaties

berust op toeval.

Eerste druk mei 2018

© Esther van Fenema | Uitgeverij Water BV

Ontwerp omslag en binnenwerk:

Hermen Grasman Ontwerp

Illustratie omslag: Nicolette Wever

Foto auteur: Hester Doove

ISBN 9789492495440

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden

verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

gegevensbestand of openbaar gemaakt, in

enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën,

opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande

schriftelijke toestemming van de uitgever.

Het ontstemde
brein

ESTHER VAN FENEMA
PSYCHIATER OP
DE MUZIEKPOLI

UITGEVERIJ WATER BV, HILVERSUM

………

‘It is far harder to murder a phantom than reality.’

Virginia Woolf

Voorwoord

………

Door Christa Widlund

…

Er staat een passage in dit boek die handelt over de opleidingstijd van de schrijfster aan het Sweelinck Conservatorium in Amsterdam. ‘Er zat een psychologe onder de trap,’ vertelt zij. Ze laat doorschemeren dat een bezoek aan dat geheime kamertje maar beter onopgemerkt kon blijven.

Die psychologe was ik. Na mijn eindexamen piano aan datzelfde conservatorium was ik daar gaan werken als docent psychologie. Ik gaf les over optimale, door leertheorieën ondersteunde manieren van studeren, over oorzaken van podiumangst en remedies daartegen, over sociale spanningen in kleine groepen en hoe die te hanteren. Al vanaf het begin werd ik, na de les, benaderd door leerlingen die problemen hadden en daarover wilden praten. De toenmalige directie heeft mij daar indertijd ruimhartig uren voor beschikbaar gesteld, en dat geheime kamertje onder de trap. Daar hield ik spreekuur en deed ik allerlei kortdurende therapieën.

Naast de problemen die eigen zijn aan de levensfase van studenten (het losmaken van ouders, in het reine komen met de eigen identiteit, omgaan met eenzaamheid) kwamen er in dat kamertje tal van muziekgerelateerde problemen aan de orde en werd ik geconfronteerd met fenomenen die horen bij een leven in dienst van de muziek. Al deze zaken herken ik tot mijn vreugde in dit boek over tien jaar Muziekpoli: vanzelfsprekend de problematiek rond optreden en studeren, maar vooral ook de absoluut heilzame werking van de dagelijkse discipline, vereist voor het bespelen van een instrument en gevoed door liefde voor de muziek. In samenhang daarmee het vrijwel afwezig zijn van ernstige verslavingsproblematiek in deze populatie en, heel opmerkelijk, het vermogen van musici met bijvoorbeeld zware traumatisering in hun geschiedenis of met een gevaarlijk zwakke persoonlijkheidsstructuur, om overeind te blijven en goed genoeg te functioneren.

Ieder conservatorium zou zijn eigen, dubbel opgeleide psychotherapeut in dienst moeten hebben in zo’n hokje onder de trap. Het scheelt tijd, geld, gedoe en vooral veel leed. Gezien de schrikbarende bezuinigingen in de kunstsector van de laatste jaren lijkt dat geen haalbare kaart. Het is goed om te zien dat de Muziekpoli, dankzij de inspanningen van Esther van Fenema, wél haalbaar is gebleken.

Ik hoop dat dit boek zijn weg zal vinden naar een gedifferentieerde groep lezers: psychotherapeuten, huisartsen, psychiaters, conservatoriumleraren, muziekstudenten – en, vooral, muzikanten.

•

………

Door de auteur

…

Toen ik aan het conservatorium studeerde, vielen mij twee zaken op: de enorme passie voor muziek, maar ook de grote psychische kwetsbaarheid van mijn medestudenten. Achteraf kan ik stellen dat hetzelfde voor mij gold. Ik wilde maar één ding, namelijk zo goed mogelijk viool leren spelen, omdat dat de manier was waarop ik me kon uiten. Toen ik in 2008 werd aangesteld als psychiater in het Leids Universitair Medisch Centrum, wilde ik mijn twee passies, namelijk muziek en het brein, samenbrengen in de Muziekpoli: een speciale polikliniek voor musici met psychische klachten.

Bijna alle musici die ik de afgelopen tien jaar heb gezien op de Muziekpoli zeggen hetzelfde: muziek is wie ik ben. Het is mijn leven en mijn moedertaal. De lijdensdruk van mensen die opeens niet meer in staat zijn om zich als musicus te uiten is enorm en ik vind het aangrijpend om die te zien en te voelen in de spreekkamer.

Dit boek wilde ik in de eerste plaats voor de musici schrijven. Het taboe op psychische klachten is voor mij altijd en overal onacceptabel. Het zorgt ervoor dat mensen met psychische klachten in feite gebukt gaan onder twee problemen. Hun psychische klacht en de gevolgen van het taboe, zoals schaamte, eenzaamheid en zelfverwijt. Wat de musicus extra bijzonder maakt is het optreden. Voor velen betekent dat avond aan avond een topprestatie leveren, waarbij falen de grootst denkbare angst is. De stress van een bestaan als musicus is groot; de lat ligt hoog, de concurrentie is moordend en bezuinigingen op kunst en cultuur dragen bij aan een harde strijd om te overleven.

Elk mens voelt zich wie hij is door zijn gevoelens, gedachten en gedrag. Stoornissen in deze domeinen zijn dan ook sterk invaliderend en hebben een grote invloed op de kwaliteit van leven. Psychische klachten ontstaan door de interactie van aanleg en een bepaalde mate van stress. Inzicht in het ontstaan van psychische klachten kan bijdragen aan het voorkomen van of aan het omgaan met de impact van deze klachten. Hoe kan het dat iemand ‘opeens’ podiumangst krijgt of somber wordt? Waarom is presteren voor mensen met narcistische trekken zo belangrijk en falen zo desastreus?

Voor niet-musici biedt dit boek een bijzondere inkijk in het brein en het leven van de musicus. Het orkest dat jou in vervoering weet te brengen bestaat uit bijzondere individuen met ieder hun eigen verhaal. De solist die jou met ogenschijnlijk gemak je dagelijkse beslommeringen doet vergeten, heeft misschien wel het gevoel dat hij in levensgevaar is als hij op het podium staat.

In dit boek wil ik laten zien wie de musicus is en wat hem drijft. Als psychiater heb ik geleerd dat elk mens je kan raken als je dichtbij mag komen en begrijpt waarom iemand is geworden wie hij is. Dit boek is een ode aan de musici die mij hun kwetsbaarheid lieten zien en daarmee hun unieke en ontroerende schoonheid.

•

Inleiding

………

Mijn eerste viool

…

Muziek is sinds mijn vroegste jeugd een vanzelfsprekend onderdeel van mijn leven. Mijn moeder heeft piano gestudeerd aan het conservatorium en oefende toen ik jong was dagelijks toonladders, Chopin en César Franck. Als ik probeerde uit te slapen werd ik onverbiddelijk gewekt door de sonore klanken van haar Steinway-vleugel. Desondanks hield ik van haar pianospel, vooral als ze de eerste ballade van Chopin speelde. Mijn vader speelde gitaar en samen zongen we vaak uit volle borst religieuze liedjes zoals ‘Hoe kwam Mozes door de Rode Zee’. Hij was muzikaal gezien een beetje de risee van de familie, omdat hij niet heel veel repertoire had, behalve een bekende Spaanse melodie en de traditionele religieuze liederen, die hij te pas maar ook te onpas wilde laten horen.

Na wat oriënterende Algemene Muzikale Vorming en blokfluitlessen op de muziekschool wist ik het zeker: de viool is mijn instrument. Toen ik negen jaar oud was gingen we voor mijn gevoel ‘eindelijk’ mijn eerste ‘halve’ viooltje, op de kwart na het allerkleinste viooltje dat er bestaat, ophalen bij de vioolbouwer. Op weg naar huis, op station Naarden-Bussum, kon ik niet meer wachten en stond ik erop om haar op een bankje op het perron uit te pakken en een poging te doen om te spelen. Het instrument voelde als een verlengstuk van mijzelf en de verbondenheid die ik toen voelde, ervaar ik nog steeds. Mijn grootmoeder heeft mij dit zo belangrijke cadeau gegeven en ik ben haar daarvoor tot op de dag van vandaag enorm dankbaar.

Ook mijn broers speelden een instrument, de jongste broer speelde piano en de oudste cello. Als er mensen op bezoek kwamen werd van ons verwacht dat we ‘iets leuks’ speelden, al was dat soms een beetje tegen onze zin omdat we ons aapjes voelden die een kunstje moesten doen. We waren zo’n keurig Concertgebouw-gezin en bij dat ideale plaatje hoorde natuurlijk gezamenlijk musicerende kinderen. Ik hoor het bezoek nog zeggen: ‘Wat enig zeg! Zulke muzikale kinderen, knap hoor.’

Hoe dan ook is vioolspelen iets wat onlosmakelijk met mijn jeugd verbonden is. Natuurlijk speelde ik ook graag buiten, dus af en toe studeerde ik met frisse tegenzin. Mijn moeder zette toen ik jong was de kookwekker op een uur en ik kraste de tijd vol, terwijl ik stiekem een stripboek op mijn lessenaar had gezet. Ook al vond ik vioolspelen altijd heerlijk, het verplichte karakter van studeren stond me vaak tegen. Tijdens het studeren hoorde ik de andere kinderen buiten op straat spelen en ik was dan vreselijk jaloers, omdat ik eerst mijn etudes moest oefenen voordat ik naar buiten mocht. In eerste instantie kreeg ik vioollessen samen met een ander meisje van mijn leeftijd. De docent van de muziekschool was een grote sombere man die weinig plezier leek te beleven aan het lesgeven. Jaren later hoorde ik dat hij zelfmoord heeft gepleegd. Misschien heb ik zijn gekweldheid en uiteindelijke zelfdoding gekoppeld aan ‘het kunstenaar zijn’ en is zo het zaadje van mijn fascinatie voor de combinatie van muziek en psychiatrie gezaaid.

Al snel werd het duidelijk dat ik sneller vooruitgang boekte dan mijn klasgenote en kreeg ik privéles. Ik was geïntrigeerd door mijn nieuwe viooldocente; zij speelde in een ‘echt’ orkest en was getrouwd met een contrabassist. Ze woonden in een rommelig kunstenaarshuis in Bussum dat ik fascinerend en romantisch vond. Overal koffers met violen, contrabassen en rondslingerende boeken en partituren. Wat een contrast met het keurige huis waarin ik opgroeide. Ik herinner me niet zoveel meer van haar lessen, vooral dat ik veel etudes moest studeren en mocht beginnen aan ‘een écht vioolconcert’. Dat waren dan vooral stukken van de componisten Küchler en Rieding, die niet serieus werden genomen als vioolconcerten, maar voor kinderen al heel wat zijn om te mogen voorspelen voor ouders tijdens reguliere uitvoeringen thuis. Ik merkte toen misschien voor het eerst dat ik echt iets kwijt kon in de muziek en dat ik zoiets als passie kon voelen, vooral bij het concertje in ‘Hongaarse stijl’ van Rieding.

Mijn ouders namen mij regelmatig mee naar concerten. Het Concertgebouw had iets heiligs, het was als een tempel waar de allergrootsten der aarde hun kunsten lieten horen, met die plechtige stilte, die voorname mensen en de priesters en priesteressen van de klassieke muziek die eenzaam op het podium hun duizelingwekkende kunsten vertoonden. Gidon Kremer, Itzhak Perlman, Yehudi Menuhin en Isaac Stern waren de helden uit mijn jeugd en ik draaide hun platen grijs. Ik herinner me nog een optreden van Gidon Kremer in Vredenburg. Hij speelde het beroemde Brahms vioolconcert met zoveel gemak dat ik op dat moment dacht het ook ‘even’ te kunnen spelen. Toen ik later de partituur bekeek kwam ik al snel van een koude kermis thuis. Op dat moment realiseerde ik me pas echt wat genialiteit is: met het ogenschijnlijk grootste gemak de meest onmogelijke en virtuoze muziek uit je mouw toveren. Alsof het een improvisatie is.

In mijn puberteit begon ik te beseffen dat ik talent had en dat het me een prettig gevoel gaf om ergens in uit te blinken en misschien ook om op te vallen. De middelbare school vond ik een vreselijk saaie aangelegenheid die je nou eenmaal moest uitzitten en vioolspelen werd een belangrijke vlucht uit de dagelijkse sleur. Mijn ouders beloonden mijn serieuze ommezwaai met een, in mijn ogen, heel professionele docent: een Russische orkestviolist, voor wie ik een beetje bang was. In lijn met de Russische traditie liet hij me heel hard studeren door veel te moeilijke stukken op te geven. Uit angst voor zijn afkeuring studeerde ik me uit de naad – op straat honkballen met buurtgenootjes was pas een optie als ik een Paganini-etude uit mijn hoofd kon spelen. Het vioolspelen begon steeds belangrijker te worden en ik overwoog inmiddels om er mijn beroep van te maken. Omdat de Russische docent meer met zijn eigen carrière bezig was dan met het lesgeven, besloten mijn ouders opnieuw dat ik beter af zou zijn bij een andere docent, die meer gericht was op lesgeven en mijn voorbereiding op het conservatorium dan op het zelf spelen. Ik kreeg les bij een viooldocent in Amsterdam die met jong talent werkte. Hij heeft me voorbereid op de toelating aan het conservatorium. Als vierdeklasser vond ik het reuzestoer om eerder weg te gaan uit de lessen om met de trein en de tram naar vioolles in de grote stad te gaan. Terugkijkend vind ik het wel jammer dat ik zo vaak ben gewisseld van docent, omdat ik bij elke docent weer opnieuw moest beginnen met bijvoorbeeld een andere streektechniek of houding. Veel violisten hebben hun hele jeugd bij bijvoorbeeld Coosje Wijzenbeek gestudeerd en hebben daardoor een stabielere technische basis kunnen opbouwen. Aan de andere kant was het ook erg leerzaam om verschillende stijlen te leren en uiteindelijk mijn eigen stijl en techniek te kiezen. Ik begon heel fanatiek te studeren. We hadden een onverwarmd houten huisje in de tuin staan en daar heb ik vele uren studerend doorgebracht. Voordat ik ’s morgens naar school ging een uurtje en na school het liefst nog twee. Mijn dag voelde pas echt goed als ik ten minste drie uur viool had gestudeerd. De winters waren een crime, omdat een klein blaaskacheltje net niet voldoende was om met warme vingers te kunnen spelen. Binnenshuis studeren was geen optie, omdat de andere gezinsleden vaak geen zin hadden in mijn studiegeluiden en mijn moeder regelmatig migraine had.

Eindelijk naar het conservatorium

…

De laatste twee jaar van mijn middelbare school, het Christelijk Gymnasium in Utrecht, combineerde ik met de vooropleiding aan het Utrechts Conservatorium. Vanaf dat moment begon ik pas te voelen dat ik lééfde. Mijn beste vriend uit die tijd was pianist en we speelden veel samen. Zeker toen we allebei naar het conservatorium gingen werd onze band nog intensiever. We repeteerden samen om optredens voor te bereiden in allerlei zaaltjes en bejaardenhuizen. Ouderen die versuft in hun rolstoel hingen kregen plots lichtjes in hun ogen of gingen bewegen op de melodie van de Radetzkymars, vaak onze toegift. Er was een oude man die telkens door de muziek heen bleef roepen dat hij het lied van de Wolga wilde horen, ik zie hem nog voor me. Voor deze doelgroep spelen vond ik bijzonder, omdat ik direct het effect van muziek kon zien op gemoed en misschien zelfs levenslust. Als vakantiehulp heb ik veel in verpleeghuizen gewerkt en de sombere uitzichtloosheid van de bewoners daar trof me altijd. Ik zag ouderen die de hele dag met hun hoofd op tafel zaten te suffen of bij de lift in een rolstoel wachtten op de kinderen die nooit kwamen.

Naast het optreden spendeerden we lange zondagmiddagen in Doorn, waar genoemde vriend woonde, terwijl we sinaasappelthee dronken en platen en cd’s luisterden en uiteraard commentaar leverden op de groten der aarden zonder enige gêne of bescheidenheid: ‘Ik zou dat thema juist piano spelen in plaats van forte’ of ‘wat raar dat Perlman daar een losse snaar pakt, ik zou juist de derde positie kiezen’.

Op het conservatorium kon ik het saaie schoolbestaan eindelijk combineren met iets wat ik heel graag deed: vioolspelen op hoog niveau. Ook mijn medestudenten vond ik buitengewoon interessant, studenten uit de hele wereld die maar voor één ding naar Nederland kwamen: topmusicus worden. Nederland staat wereldwijd bekend om zijn goede opleidingsniveau en Europa is voor veel niet-westerse musici sowieso de bakermat van de klassieke muziek. Hetzelfde levensdoel delen werkte enorm verbindend, over landsgrenzen heen. Ook later viel het me op met welk gemak ik in een kwartet kon spelen met een Japanner, een Argentijn en een Duitser. We spraken eenzelfde taal en ademden bij wijze van spreken gelijk door de muziek. Samen droomden we als studenten over het concertleven dat we later zouden leiden: de orkesten, de tournees, de hotels en het succes. Wisten wij veel dat het muziekbestaan voor de meesten van ons niet zo glamoureus maar keihard zou zijn, met onregelmatige optredens in alle uithoeken van het land, lesgeven om de maandelijkse rekeningen te kunnen betalen en altijd maar hopen gevraagd te worden voor een project.

Na mijn eindexamen twijfelde ik tussen geneeskunde en muziek. Medicijnen studeren vond ik altijd al aantrekkelijk, vooral vanwege het menselijk brein: gedrag, gedachten en gevoelens wilde ik beter kunnen begrijpen – misschien omdat ik dacht dat ik dan meer controle zou hebben over de ingewikkelde gevoelens van mijzelf en mijn naaste omgeving?

Direct na de middelbare school werd ik ingeloot voor geneeskunde, maar ik kreeg een schaduwplaats om na het halen van de benodigde bètavakken met geneeskunde te kunnen beginnen. Een tussenjaar hbo-v leidde uiteindelijk toch tot de voorbereiding op het toelatingsexamen aan het Sweelinck Conservatorium. Mijn docente, Jeannelotte Hertzberger, was een soort moederkloek die haar klas met veel liefde begeleidde. Als conservatoriumstudent heb je een eigen ‘hoofddocent’. De verhouding doet erg denken aan het haast middeleeuwse meester-gezelprincipe. Met de andere studenten vorm je bijna een soort familie. We studeerden veel samen, hielpen elkaar, maar vormden tegelijkertijd elkaars concurrentie. We wilden allemaal de beste zijn. Buiten deze cirkel is er weinig ruimte voor andere mensen en activiteiten.

Na drie jaar studie aan het conservatorium merkte ik dat ik de intellectuele uitdaging begon te missen. Iets wezenlijks miste, iets wat mij met beide benen op de grond hield. ‘De degelijke bruine boterham met kaas’, noem ik dat weleens, de gezonde en degelijke basis.

De ideale combinatie

…

Ik belandde in Leuven om geneeskunde te studeren en regelde een uitwisselingsplaats met het Koninklijk Conservatorium van Brussel, zodat ik mijn muziekstudie kon voortzetten. Dat jaar in België heb ik als een enorme verandering ervaren. Vrij plotseling weg uit mijn vertrouwde omgeving, weg van de vrienden van het conservatorium, weg van mijn ouders in Driebergen, van wie ik me tot dan toe niet goed en niet op een gezonde wijze had losgemaakt. Ik vond het lange tijd moeilijk om echt mijn eigen weg te kiezen en me niet continu af te vragen of het in de ogen van mijn ouders wel oké was wat ik deed. Ook al is België vlak naast de deur, de mentaliteit verschilt erg van de Nederlandse, waardoor ik een tijdje nodig had om te wennen. Ik vond de mensen veel indirecter en introverter dan in Nederland, en kon ze daardoor moeilijker peilen.

Na een jaar was ik alsnog ingeloot voor geneeskunde in Utrecht maar ik bleef viool studeren aan het Koninklijk Conservatorium van Brussel. Veel mensen verklaarden mij voor gek vanwege deze combinatie van twee studies in twee landen, maar ik was ervan overtuigd dat ik voor de muziek in Brussel wilde blijven. Inmiddels had ik mijn hart verloren aan de stad, de romantische viooltraditie en mijn studievrienden aldaar. Ik studeerde bij een zeer toegewijde Hongaarse violiste, Kati Sebestyén, die in haar leven niets anders deed dan spelen en lesgeven. Haar studenten waren in feite de kinderen die ze nooit had gekregen. Ik leidde een extreem druk en complex leven: door de week geneeskunde in Utrecht en aan het einde van de week reisde ik af naar Brussel om daar mijn lessen te volgen. Mijn tentamens voor geneeskunde leerde ik in de trein, alle verloren uren gebruikte ik om viool te studeren, soms zelfs in openbare toiletten als er geen studeerkamers beschikbaar waren op het conservatorium of als ik niet thuis was om te studeren. In de weekenden waren er repetities met een kamerorkest waar alle vioolleerlingen in meespeelden. Regelmatig gingen we op tournee en speelden we de meest fantastische muziek voor kamerorkest, zoals de serenades van Dvoimagesák en Tsjajkovski, door heel Europa. Ik herinner me dagen dat ik overdag aan de snijtafel lijken stond te ontleden en ’s avonds op het podium Sjostakovitsj’ Kamersymfonie speelde. Een rijk en complementair bestaan: aan de ene kant de ellende van zieke mensen en aan de andere kant de schoonheid van muziek. Tegelijkertijd leefde ik tussen twee werelden, waardoor ik nergens echt bij hoorde. Achteraf gezien misschien een onbewuste keuze voor een vluchtig en relatief eenzaam bestaan met presteren als hoogste doel.

In een achterbuurt in Rotterdam, strategisch tussen Utrecht en Brussel, had ik bij een vriendin een kamer gevonden. Het stelde niet veel voor: ik sliep op een zolderkamer met mijn bezittingen, die in een dozijn dozen pasten, met daartussen een matras. In 1998 behaalde ik mijn master aan het conservatorium. Ik deed examen met onder andere twee van mijn favoriete stukken: het vioolconcert van Dvoimagesák en de Tzigane van Ravel.

De eerste symptomen van podiumangst

…