CHIEF OUWE DIBBES

Eerste druk september 2018 © Jochem Davidse en

Sander de Kramer | Uitgeverij Water bv

Ontwerp omslag en binnenwerk

Hermen Grasman Ontwerp

Foto voorzijde omslag: Rick Nederstigt

Overige foto’s: Rick Nederstigt, Arie Kievit en

het privé-archief van Sander de Kramer

Foto auteurs: Hester Doove

ISBN 978 94 92495 36 5

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

JOCHEM DAVIDSE

CHIEF OUWE DIBBES

SANDER DE KRAMER VOLKSHELD IN AFRIKA

‘Ongelofelijk en tegelijkertijd aanstekelijk hoe Sander zijn blijmoedigheid en enorme gulheid onbaatzuchtig inzet. Het bewijs dat levensgenieter en een levensredder kan samengaan.’

Guus Hiddink

INHOUD

Voorwoord door Hugo Borst

Welcome to the jungle

Ouwe Dibbes

Thuiskomen

De diamantkinderen

Chief

Togetherness

Oorlog, vrede en voetbal

Eenmaal, andermaal

Lunchen met Ahmed, minister van Sport

Ebola en de bondscoach

Naar het zuiden

We changed lives

Exit Freetown

Nawoord

VOOR WOORD

Toen Sander op een dag vertelde dat hij het vliegtuig zou pakken naar de westkust van Afrika brak mijn klomp. Zijn afkeer voor vliegen was nog groter dan die van mij. Mijn maat had er wat op gevonden, zei hij: hij gooide er ruim voor vertrek alcohol in. Beneveling dempt de zenuwen. En zo kwam hij op een dag in Sierra Leone terecht, een van de armste landen ter wereld waar na een gruwelijke burgeroorlog nog steeds misstanden waren.

Sander had het met eigen ogen gezien, en vastgelegd. Terug in Nederland zag ik foto’s van kleine kinderen, vaak wezen, met hongerbuiken en met een zeef in hun handjes. Ze zochten diamanten in de blubber. Niet voor zichzelf, maar voor klootzakken die deze oorlogsslachtoffertjes uitbuitten. We zaten in een etablissement in de Rotterdamse Witte de Withstraat. Ik dacht even: ik wil dit helemaal niet zien.

Wegkijken is een optie als je aanleg hebt voor fatalisme. Maar ontsnappen kon niet. Sander had niet tien foto’s, hij had er honderden. En hij vertelde er geestdriftig bij. Hij legde zijn vinger op foto’s. Sommige kinderen kregen een naam, een verhaal. Het waren schrijnende, soms hartverscheurende relazen. Sander was op dreef. ‘Dat kan toch niet, Huug. Dit is toch te bizar voor woorden?’ Hij had allang besloten wat hij ging doen: die kinderen redden en ze een perspectief geven. En toen vroeg hij: ‘Doe je mee?’ Ik zei dat ik niet naar Afrika durfde te vliegen, zelfs niet met drank in mijn mik. ‘Hoeft helemaal niet, Huug. We halen hier geld op en laten daar een schooltje bouwen.’

De rest is geschiedenis. Er zijn diamantkinderen die nu, elf jaar later, naar de universiteit gaan. Sander heeft levens veranderd.

Mijn inbreng is volstrekt verwaarloosbaar. Die bestaat slechts uit het volgende: voor elke reis naar Afrika stuur ik Sander een appje. Voordat hij opstijgt met het vliegtuig tik ik iets als: ‘Een behouden vlucht, ouwe dibbes.’ Hij hecht eraan. Wie in beroerde, afgeragde kisten plaatsneemt, ontwikkelt een vorm van bijgeloof. Laatst ging ie, voor de 38e keer. Tegenwoordig lukt het zonder sterkedrank.

Sander is een bekendheid in Sierra Leone. Ze noemen ’m allemaal – ik zweer het – Chief Ouwe Dibbes, tot de minister van Onderwijs aan toe. Zo staat Sander daar in de krant, in een Afrikaans gewaad, als Chief Ouwe Dibbes. Hij heeft er zijn eigen lemen hut, hij wast zich in de rivier. Hij is Sierra Leoner onder de Sierra Leoners. De Sunday Foundation is Sander en Sander is de Sunday Foundation.

Even wat tegengas. Sander is geen heilige, hoor.

We kennen elkaar meer dan twintig jaar. Ik herinner me bijvoorbeeld een nachtelijke rit waarin hij moest vechten met een innerlijke duivel. Het is lang geleden en vast verjaard. Na een stapavondje bracht ik hem diep in de nacht terug naar huis. Onderweg veranderde hij acht keer van mening over waar hij zou gaan slapen. ‘Nou, hak eens een knoop door, ouwe dibbes,’ zei ik. ‘Welke vriendin wordt het?’

Ik bedoel maar. Sander is net een mens, al haast ik mij erbij te zeggen dat Chief Ouwe Dibbes al jarenlang monogaam is. Hij is gelukkig met zijn geliefde Wendy, die trouwens bergen werk verzet voor de Sunday Foundation. Opgemerkt wordt Sander nog wel door vrouwen. Het kunnen onmogelijk zijn looks of zijn lach zijn, het moet de barmhartigheid van de Sandermaritaan zijn die mateloos opwindt.

En als ik nog iets kritisch mag opmerken: op het voetbalveld is Sander soms een aansteller. Iets te hard schreeuwen als hij een tikkie krijgt van een verdediger. Jaren hebben we samen in wia 4 gespeeld. Ik hield tegen, Sander scoorde aan de lopende band. Als hij wel eens tegengas kreeg, dan kon hij een hoop misbaar maken. Dat voetballen van hem stelt nu niet al te veel meer voor. Sander, toch ook al weer dik in de veertig, is zijn snelheid kwijt. Het is de hoogste tijd dat we een bejaardenclub vinden waar walking football wordt gespeeld. Benieuwd of we, zonder sprinten, de Sierra Leoonse stokkenvoetballers kunnen verslaan?

In 2008 speelden wij, wia 4 aangevuld met prominenten, in Rotterdam een legendarische voetbalwedstrijd. Sander had de tegenstander naar Nederland gehaald: Sierra Leoonse mannen van wie in die beestachtige burgeroorlog een been was afgehakt door rebellen van Charles Taylor. Hoewel eenbenig hadden ze zich bekwaamd in voetbal. Op krukken slalomden ze en combineerden ze. Ik herinner me dat Theo Maassen er nog eentje onderuit schoffelde – en terecht, zijn opponent hipte alleen op onze keeper af. Als Theo hem had laten gaan dan was dat zo politiek correct geweest. Door kordaat aan de noodrem te trekken namen we die Sierra Leoners serieus.

Sander is een meester in het vertellen. Mede daarom dit boek. Zijn ervaringen en avonturen moesten geboekstaafd worden. Maar zijn visie op hoe wij mensen die te maken hebben met armoede kunnen helpen is nog interessanter.

Ik schreef dat Sander in Sierra Leone levens heeft veranderd. Mij heeft hij met zijn missie ook geraakt. Hoewel ik in mijn jeugd schreef met ons Foster Parents-kindje Dauda Tarawallie, is Afrika voor mij altijd een ver-van-mijn-bedshow geweest. Ik reduceerde dat continent lang tot een troosteloze mix van bloeddorstige dictators, tribale oorlogen, droogte en hongersnood. Ik keerde Afrika de rug toe. Moedeloos werd ik van de berichtgeving. Meestal kwam Aad van den Heuvel in beeld, een journalistiek icoon. Maar ik kon niet te lang naar zijn reportages kijken, omdat nergens de geschiedenis zich zo snel herhaalde als op dat continent. Ontwikkelingshulp, ja, dat moet, maar eigenlijk is er met dat systeem ook iets grondig mis. Sander heeft er een uitgesproken mening over, die in dit intense boek zeker voorbijkomt. Chief Ouwe Dibbes zegt: ‘Je moet de mensen daar helpen om zichzelf te helpen. Na een jaar of vijf moeten ze het zelf doen.’

Sander is – niet altijd hoor – een wijze, inspirerende vriend. Wat hij in mij heeft laten ontbranden is engagement. Misschien raakt hij u ook. Misschien ook niet. Het verhaal dat hij te vertellen heeft is in ieder geval prachtig. Ik wens u veel leesplezier.

Hugo Borst

WELCOME TO THE JUNGLE

‘Mil novecientos dieciséis.’

‘Wat?’

‘Mil novecientos dieciséis.’

‘Geen idee.’

‘Negentienhonderdzestien.’

‘Natuurlijk.’

‘En deze: productos de limpieza.’

‘Nou?’

‘Wat denk je?’

‘Al sla je me dood.’

‘Schoonmaakmiddelen.’

‘Prima. Ik ga eens proberen te slapen, Sander.’

‘Wacht. Eentje nog: el perro desaparecido.’

‘Zeg het maar.’

‘De verdwenen hond!’

Sander de Kramer heeft het cursusboek Spaans voor gevorderden deel 1 meegenomen en vuurt nu vanaf de andere kant van een lemen muur lukraak woorden op mij af. Tevergeefs, ik spreek geen Spaans. En al sprak ik het, dan stond mijn hoofd nu even niet naar schoonmaakmiddelen en verdwenen honden.

Nog maar een paar uur geleden zat ik met hem in een terreinwagen die in totale duisternis dwars door de jungle reed. Over onverharde stuiterpaden. Zeker drie uur lang. Krampachtig klampte ik mij vast aan de handgreep boven mijn hoofd, maar of mijn ingewanden nog op hun plek zitten betwijfel ik. Slechts één keer stopten we. Chauffeur Foday stapte uit, rommelde wat in het struikgewas, en drukte daarna een afgerukte tak in mijn handen.

‘Kananka,’ zei hij.

‘Wat?’ vroeg ik.

‘Om je tanden mee te poetsen,’ zei Sander, alsof het de gewoonste zaak van de wereld was.

Even later reden we het jungledorp binnen.

Sander en zijn coördinator en boezemvriend Mohamed Foday Kamara in Sanders lemen hut.

Het dorpje waar Sander woont in het noorden van Sierra Leone, diep in de jungle. Links op de foto staat Sanders huis.

‘Opotho! Opotho! Opotho!’ hoorde ik kinderstemmen roepen, maar al snel werd de opotho, de blanke man, op de bijrijdersstoel herkend.

‘Ouwe dibbes! Ouwe dibbes! Ouwe dibbes!’ klonk het vanaf dat moment vanuit alle hoeken en gaten. Achter de terreinwagen vormde zich in een mum van tijd een kudde rennende kinderen.

‘Hier is mijn huis,’ zei Sander terwijl de auto stilhield bij een ronde lemen hut met een dak van palmbladeren. ‘Welkom.’

Het duurde even voordat ik zijn huis kon zien. Het was niet alleen aardedonker, er stond ook een veelkoppig Afrikaans kinderkoor voor onze neus waarvan het gehele repertoire uit slechts één enkel nummer, getiteld ‘Ouwe Dibbes’, leek te bestaan. Pas toen de meesten van hen door hun ouders weer tot de orde waren geroepen, en iedereen hun blanke dorpsgenoot uitvoerig omhelsd en bepoteld had, had ik voor het eerst goed zicht op Sanders home away from home.

Aan de gevel was een stuk bordkarton gespijkerd, ‘Sunday Foundation House Maseba Pa Komrabai Sunday’ stond er met een marker op geschreven. Onder het stuk karton bevonden zich twee deuren die toegang gaven tot twee identieke vertrekken: donkere, lege ruimtes met een verhoging waarop een matras lag met een klamboe erboven. In mijn slaapkamer bleek zich ook nog een roestige mountainbike te bevinden, of een deel ervan, maar die merkte ik pas op toen ik er in het donker, tijdens het onhandig uittrekken van mijn klamme spijkerbroek, half overheen viel.

Mocht ik vannacht nodig moeten, dan was er achter de hut een latrine, vertelde Sander. Een diepe put waarover wat stammetjes lagen waarop ik kon gaan zitten om mijn behoefte te doen.

‘Wel even goed opletten,’ voegde hij er nog aan toe. ‘Er willen nog wel eens vleermuizen in rondfladderen en die wil je niet in je kroonjuwelen hebben hangen.’ Met eenzelfde soort vileine grijns vertelde hij me dat sommige slangen ’s nachts de gewoonte hebben om lekker dicht tegen iets warmbloedigs aan te kruipen. ‘Kan verder geen kwaad, hoor,’ zei hij. ‘Maar denk er even aan wanneer je je omdraait vannacht. Slaap lekker!’

Na een geurige maaltijd van gestampte cassavebladeren met rijst, bij het jankende licht en geluid van Sanders knijpkat, trokken we elk een houten deurtje achter ons dicht. En nu lig ik hier. In een traditionele hut in Sierra Leone, omringd door primary forest, ongerept oerwoud, midden in donker Afrika. Op een steenworp afstand van een krokodil, een zwarte mamba, of God mag weten welk creepy dier dan ook. Recht boven me tegen het plafond zou heel goed een kneiter van een vogelspin kunnen zitten. Wie weet? Je ziet hier letterlijk geen hand voor ogen.

Ik hoor wel van alles. Veel te veel zelfs. Ergens beneden ons stroomt een rivier, vermoed ik. Verder vooral veel gepiep, gezoem, gekraak en geritsel... Ik lig op mijn rug met mijn ogen wijd open. De hitte is beklemmend. Mijn lijf plakt aan het matras. Mijn linkerhand omklemt mijn zaklamp zoals een drenkeling zich aan wrakhout vastklampt. Bij het minste geluid moet ik de neiging onderdrukken het ding aan te knippen en met de lichtbundel de hut af te speuren naar een mogelijke dader. Niet doen, zeg ik tegen mijzelf. Gewoon niet doen.

De laatste keer dat ik mij samen met Sander in een dergelijk spartaans onderkomen bevond was net na de eeuwwisseling. Als student journalistiek was ik drie maanden lang zijn stagiair en tikte ik me drie maanden lang het schompes in een soort kraakpand pal achter de beruchte Pauluskerk. In de redactieruimte van het Rotterdamse Straatmagazine, waar ik Sanders enige redactielid was, liepen de markante, maar niet erg frisse dak- en thuislozen de hele dag in en uit. Vooral op regenachtige dagen kon het er ruiken als in een vergeten voetbaltas. Eentje met een natte handdoek erin en die al een week of zes niet is uitgepakt. Behalve de drie meest onfrisse maanden uit mijn leven waren het ook de drie meest intense maanden. Sander was (en is) een wervelwind die als je niet uitkijkt bezit van je neemt. Of beter: die je bezit van je laat nemen.

‘Tik jij ook nog even die horoscoop,’ riep hij dan terwijl hij het pand uit rende op weg naar zijn twaalfde afspraak van de dag. En dat deed ik dan. Nadat ik de twee interviews van die dag en een achtergrondverhaal had uitgewerkt.

Na mijn stage verwaterde mijn contact met Sander, totdat zijn naam vijftien jaar later ineens op het scherm van mijn telefoon opdook.

‘Ik moest ineens aan je denken, ouwe dibbes! Hoe is het nou?’ klonk het aan de andere kant van de lijn. Wat volgde was een telefoongesprek van ruim een uur. Sander vertelde me in geuren en kleuren over zijn Afrikaanse avonturen. Verhalen die me de ene keer tot tranen toe ontroerden en kippenvel bezorgden tot achter m’n oren, en me dan ineens weer in schandalig hard lachen deden uitbarsten. Of ik een keer met hem meeging naar Sierra Leone? Een paar dagen later vond ik een vliegticket in mijn mailbox. Een vlucht van Brussel naar Freetown met een tussenstop in Monrovia, Liberia. Nog zo’n stad die in geen enkele reisgids wordt aanbevolen. Zo gaat dat met Sander. Voor je het weet lig je in een lemen hut in het oerwoud en vraag je je af hoe je daar ook alweer terecht bent gekomen. En stiekem ook; hoe je er wegkomt.

Sander voor zijn hut met de mensen uit het dorp.

In de ruimte naast me, aan de andere kant van de muur, ligt mijn voormalig stagebegeleider doodleuk zijn Spaans bij te spijkeren. Volkomen ontspannen. Hoe kan dat? Hoe is het mogelijk dat een geboren en getogen Rotterdammer zich midden in de Afrikaanse rimboe als een vis in het water voelt?

‘Lig je goed, ouwe dibbes?’ klinkt zijn stem weer door de muur.

‘Ja, hoor,’ lieg ik.

‘Heb jij een kussen?’ vraagt hij.

‘Ja.’

‘Niet!’

‘Jawel.’

‘Hoe kom je daaraan?’

‘Dat lag hier.’

‘Niet waar. Heb jij écht een kussen?’

‘Ik heb echt een kussen.’

‘Vale Duitser! Dit is mijn huis, vriend. Dat kussen is van mij. Ik wil dat je het nu komt brengen. Hoor je me?!’

‘Slaap lekker, Sander.’

‘Dat is een bevel! Als Chief Ouwe Dibbes beveel ik je dat kussen nú te komen brengen!’

‘Slaap lekker, Sander.’

‘Jij snapt het niet, hè? Als ik dit morgenochtend aan de dorpsbewoners vertel, dat jij weigert dat kussen aan de chief te geven, dan heb je een groot probleem, vriend. Dan kom je hier niet levend vandaan. Dan laten ze eerst twintig nijlpaarden over je heen denderen en daarna zetten ze je in die latrine en komen de twintig dorpsoudsten boven je hoofd een voor een hun darmen legen. Dus kom je dat kussen nog brengen of hoe zit dat?’

‘Slaap lekker.’

OUWE DIBBES

Behalve een primitieve hut diep in de jungle van Sierra Leone bezit Sander de Kramer ook een bescheiden arbeiderswoninkje in een volkswijk in het Rotterdamse. Hij woont er samen met zijn vrouw Wendy, hun driejarige zoon Krijn en Sanders volwassen dochter Sanne. Wie daar naar het toilet gaat, staat oog in oog met een document dat je in weinig huishoudens aantreft, laat staan op het toilet. Het is een oorkonde van stichting De Laurenspenning, vernoemd naar Laurentius, de patroonheilige van Rotterdam.

Op donderdag 26 november 2009 heeft Sander de Kramer de Laurenspenning ontvangen vanwege zijn verdiensten voor het maatschappelijke en culturele leven van de stad Rotterdam en daarbuiten. Bij zijn veelvuldige werkzaamheden, onder meer als hoofdredacteur van de straatkrant, als bondscoach van het nationale daklozenelftal, als bestrijder van kinderarbeid in de diamantmijnen van Sierra Leone, en als schrijver van columns en boeken betrekt hij door zijn gedrevenheid velen bij zijn maatschappelijke en culturele idealen. Op indrukwekkende wijze geeft hij zo vorm aan het motto van de Laurenspenning: vurig geloof doet ook anderen ontbranden.

De oorkonde mag dan op het toilet hangen, het is iets waar de heer des huizes apetrots op is. (Al was hij nog trotser op het optreden dat zijn toen al broze held Ramses Shaffy bij de uitreiking van de penning speciaal voor hem gaf. Het zou achteraf zijn laatste blijken.)

Bij buitenstaanders roept het document vooral veel vragen op. Hoofdredacteur van de straatkrant, oké, maar bondscoach van het Nederlands daklozenelftal? En bestrijder van kinderarbeid in de diamantmijnen van Sierra Leone? Hoe raakt een Rotterdammer in de diamantmijnen van Sierra Leone verzeild?

Was de prestigieuze prijs hem een aantal jaren later ten deel gevallen, dan was de lijst van verdiensten nog veel langer geweest. En nog veel onwaarschijnlijker ook: als de man die jarenlang voor Sinterklaas speelde bij opvanghuizen voor dak- en thuislozen. Als de man die elke Kerst in zijn Trabantje door Rotterdam kachelde om eenzame stadsgenoten een kerststol te brengen. Als de man die de Reus van Rotterdam, Rigardus Rijnhout, een eigen standbeeld gaf. Als de man die een sportvliegtuigje vol voetbalschoenen naar een geïsoleerde leprakolonie op Madagaskar liet vliegen. Als de man die...

Geen mens zou het geloven.

De rede die zijn boezemvriend Hugo Borst die dag bij de uitreiking van de penning voordroeg, begint als volgt:

Een beetje normaal kind pikt een kwartje uit moeders beurs en koopt stiekem snoep. Of stopt een rotje in de drol van een sint-bernard en laat dat ding afgaan als er een bejaarde langsloopt. Of jat een doosje lucifers uit de voorraadkast en steekt het schuurtje van de achterbuurman in de hens. Een beetje normaal kind doet aan happy slapping en joyriding.

Nee, dan de achtjarige Sander de Kramer. Toen Jaruzelski in 1981 de macht greep in Polen, Lech Wałe˛sa kaltstelde en de staat van beleg afkondigde, trok Sander zich het lot van onderdrukte Poolse kindertjes aan. In zijn woonplaats Krimpen aan den IJssel legde hij een plank over twee stenen. Voor vijf cent per keer mochten de buurtjongens eroverheen met de fiets. Wie tien cent betaalde mocht er drie keer overheen. Dat geld ging allemaal naar Polen. Al die onderdrukte Poolse kindertjes kregen zodoende lekker warm te eten.

Het was die zomer bloedheet. Sander deed ijskoud water bij de Roosvicee waarin zijn vader handelde. Hij rekende tien cent per bekertje. Dát tikte lekker aan. Buurtvaders serveerde hij bier uit de koelkast van zijn moeder. Een kwartje per fles. Zo. De onderdrukte Poolse kindertjes konden nu hun schoolgeld betalen.

Al het speelgoed dat Sander niet gebruikte, haalde hij tevoorschijn. Hij ging de deuren langs en zamelde oud speelgoed in. Vervolgens schreef hij uitnodigingen die hij ’s avonds overal in de buurt in de bus gooide. Op zaterdag was alles te koop, op het pleintje. De buurt, gecharmeerd van Sanders initiatief, steunde sociale Sander.

En zo is het altijd gebleven. Goed doen. Het zat er al vroeg in.

Sander is de jongste zoon van Piet en Magda de Kramer. Piet is werkzaam bij de Amerikaanse firma Sarah Lee, het moederbedrijf van onder andere het merk Duyvis, waar hij eerst de scepter zwaait over de afdeling pinda’s en borrelnootjes en daarna over de divisie ijsthee van Pickwick. Op de werkvloer is hij een man van het type ‘niet lullen maar poetsen’. Zijn vrouw Magda zit anders in elkaar. Als zwemlerares legt ze haar ziel en zaligheid in het werken met verstandelijk en lichamelijk gehandicapten, senioren en vluchtelingen. Ook buiten het zwembad trekt ze zich het lot aan van haar medemensen. Sander herinnert zich een demonstratie waar zijn moeder hem als kind mee naartoe nam. Ze legde hem uit waarom de mensen zo boos waren. De demonstranten betuigden hun steun aan de native Americans die van hun geboortegrond werden verjaagd omdat die blijkbaar vol zat met kostbare grondstoffen. De bijeenkomst maakte grote indruk op de kleine Sander. Wie zijn sociale betrokkenheid en extreme rechtvaardigheidsgevoel wil verklaren, komt dus al snel uit bij zijn moeder Magda. Zijn ondernemersdrift en talent om het benodigde geld te genereren en om ideeën om te zetten in werkelijkheid, heeft hij meer van zijn vader Piet. Net als zijn aversie van borrelnootjes, die zijn vader destijds net iets te vaak mee naar huis nam.

Wanneer Sander zeven jaar oud is, deelt hij zijn vleesetende familie mee dat hij voortaan vegetariër is. Een precieze aanleiding voor dat besluit kan hij zich niet herinneren, maar de kleine Sander heeft ontdekt dat het vlees dat bij het avondeten op zijn bord ligt afkomstig is van de dieren die hij in de wei heeft zien staan. Dat zit hem niet lekker.

Dat waait wel weer over, denkt zijn moeder Magda aanvankelijk. Tot het zover is speelt ze het spelletje gewoon met de kleine opstandige Sander mee. Die avond liggen er vier gehaktballen in de pan, waarvan er eentje is voorzien van een cocktailprikker met een vrolijk vlaggetje.

‘Wat is dat?’ vraagt Sander.

‘Die met het vlaggetje is voor jou,’ zegt zijn moeder. ‘Dat is de vegetarische bal.’

Maar daar trapt haar jongste zoon niet in. Al snel heeft hij in de gaten dat de bal op zijn bord er net zo een is als de bal op het bord van zijn broer. Zorgvuldig eet hij om de gehaktbal heen. Voortaan zal er in huize De Kramer apart voor hem gekookt moeten worden.

Sander is anders. Dat wordt nog eens bevestigd wanneer hij na zijn middelbareschooltijd een studie moet kiezen. Zijn moeder vindt dat haar jongste zoon zijn hart moet volgen. Maar zijn vader ziet de bui al hangen. Hij ziet liever dat Sander, net als zijn vijf jaar oudere broer Peter, in plaats van zijn hart zijn verstand volgt en zich inschrijft voor een commerciële studie. Eentje die tot een goede baan en een goed inkomen zal leiden. Het liefst ziet hij Sander zijn broer achternagaan, die na zijn studie een groot havenbedrijf in Rotterdam zou beginnen en al ver voor zijn vijftigste zijn schaapjes op het droge zou hebben.

Maar Sander heeft andere plannen. Hij wil Afrikaanse Taal- en Cultuurwetenschappen studeren en om zijn vader duidelijk te maken dat het hem menens is, jaagt hij soms urenlang het nummer ‘Yeke Yeke’ van de Guinese zanger Mory Kanté door de speakers in de ouderlijke woonkamer.

Uiteindelijk kan zowel Piet als Magda leven met een combinatie van Nederlands en Rechten aan de Universiteit van Leiden, twee studies die Sander echter al vroegtijdig aan de wilgen hangt. Hij blijkt niet gemaakt voor de studieboeken. Hij wil schrijven, verhalen vertellen, avonturen beleven. Na wat opdrachten en opdrachtjes voor het Rotterdams Dagblad en het ad, de meeste over voetbal, hoort hij van de nieuw opgerichte daklozenkrant in Rotterdam. Onmiddellijk is zijn interesse gewekt. Zonder een vacature af te wachten meldt hij zich bij de Pauluskerk.

Niet veel later is hij hoofdredacteur en groeit hij uit tot de spreekbuis van dakloos Rotterdam en later ook tot die van dakloos Nederland. Ondanks de vele uren die hij maakt en het karige salaris dat daartegenover staat, voelt hij zich bij het Rotterdam Straatmagazine, zoals de krant al snel gaat heten, als een vis in het water. De harten van de daklozen wint hij door zelf wekenlang op straat te leven, je moet immers weten waarover je schrijft, door bn’ers als krantenverkopers in te zetten – onder anderen Anton Geesink, Sugar Lee Hooper en Emile Ratelband gaan met de krant de straat op – en door het opzetten van talloze ludieke acties die het lot van de daklozen bij een groot publiek onder de aandacht brengen en die hun imago, en daarmee ook hun zelfbeeld, aanzienlijk vooruithelpen.

De redactieruimte van de straatkrant huist pal achter de beruchte Pauluskerk, een onderkomen voor daklozen, vluchtelingen en verslaafden. Het is een donkere en tamelijk aftandse ruimte die er niet veel frisser op wordt omdat Sander er elke woensdagmorgen het ‘daklozencafé’ organiseert, een inloopuur voor straatkrantverkopers. Met dak- en thuislozen is het doorgaans lastig afspraken maken maar met de belofte van gratis koffie en shag weet Sander velen van hen toch wekelijks naar de redactieruimte te lokken. Om het nog wat aantrekkelijker te maken laat hij een oud biljart neerzetten waarop de leden van de door hem opgezette daklozenbiljartvereniging Weinig Keus gratis kunnen spelen. Voor daklozen die liever de hersens laten kraken roept hij damvereniging Laat Ons Maar Schuiven in het leven. Ondanks de onfrisse werkplek – vooral op regenachtige woensdagen is de muffe lucht in de redactieruimte soms nauwelijks te harden – is het persoonlijke contact met hen Sander veel waard. Hij wil weten wat er speelt, wat hun ervaringen zijn op straat, wat de problemen zijn die zij tegenkomen en vooral: wat hij daaraan kan doen.

Als hoofdredacteur wordt hij verondersteld een professionele afstand te bewaren tot zijn onderwerp, maar die journalistieke basisregel is aan Sander niet besteed. Waar hij kan helpen, helpt hij. Wanneer een van de krantenverkopers vertelt dat hij last heeft van iets raars op zijn onderbeen, en vervolgens zijn broek opstroopt en een ernstig verwaarloosde beenwond laat zien, rijdt Sander onmiddellijk zijn oude Trabant voor om de man naar de spoedeisende hulp te brengen. Ook is hij in staat om zijn eigen portemonnee te trekken en iemand een paar euro te ‘lenen’ wanneer dat in zijn ogen nodig is. Als het weer en de werkzaamheden het toelaten voetbalt hij met de dak- en thuislozen op het Schouwburgplein. Ouderwets met een paar jassen als doelpalen. Anderen zullen misschien geneigd zijn wat afstand te houden tot mensen die zelden onder een douche staan, maar Sander niet. Na een doelpunt of een andere geslaagde actie vliegt hij hun steevast vol in de armen. Zonder enige terughoudendheid. Als een kind zo blij.

Het voetballen brengt hem op het idee van het Andere Oranje, het Nederlands voetbalelftal voor daklozen, waarmee hij als bondscoach in 2003 de bronzen medaille wint op het – mede door hem op de kaart gezette – wk voor daklozen in Oostenrijk. Om een beetje reuring te creëren rondom zijn project zoekt hij de media op met het verhaal van spits Mike, de doelpuntenmachine van dakloos Oranje, die het wk dreigt te missen vanwege een reeks openstaande boetes die uiteindelijk tot een gevangenisstraf hebben geleid.

Mike zit vast. Met een cameraploeg in zijn kielzog loopt Sander naar de gevangenismuur waarachter zijn spits zijn celstraf uitzit. Met een stevige wreeftrap schiet hij er een voetbal overheen. ‘Blijven trainen, Mike!’ roept hij er luidkeels achteraan. Geen Nederlander die ’s avonds, na het uitzenden van de beelden, nog vindt dat Mike zijn straf moet uitzitten. Naar het wk moet hij, voor volk en vaderland! Het is waarschijnlijk de grootste kwaliteit van Sander: problemen en misstanden voor het voetlicht brengen en bruggen bouwen tussen mensen die uit zichzelf nooit die toenadering tot elkaar zouden zoeken.

Wanneer de gemeente Rotterdam vlak voor de kerstdagen een anti-bedelcampagne lanceert, springt hij uit z’n vel. Politieagenten delen bij supermarkten flyers uit die mensen oproepen voortaan geen cent meer aan bedelaars te geven. Sander merkt op dat veel van die mensen niet eens in staat zijn om de flyer aan te pakken, zo vol hebben zij hun handen met honderden euro’s aan luxe consumptiegoederen. En dan zouden ze niet een paar centen aan een straatarme bedelaar mogen geven?

Zijn reactie is tekenend. Voor een prikkie tikt hij ergens een enorme partij oude mondharmonica’s en speelgoedtrompetjes op de kop en deelt die uit aan zijn daklozen. Van de ene op de andere dag is er in Rotterdam geen bedelaar meer te bekennen. In plaats daarvan wemelt het nu van de beginnende straatmuzikanten die flink wat geld krijgen toegeworpen, al is het alleen maar om hen aan te sporen hun muzikale ambities aan de wilgen te hangen en weer zo snel mogelijk geruisloos te gaan bedelen. Niemand die Sander de Kramer de plotselinge geluidsoverlast verwijt. Daarvoor is de protestactie weer eens veel te sympathiek. Zelfs de burgemeester heeft er hard om moeten lachen, zo laat hij hem persoonlijk weten.

Na tien jaar daklozenkrant gaat Sander met dezelfde aanstekelijke bevlogenheid radio en televisie maken. Als ras-Rotterdammer krijgt hij daarnaast een wekelijkse column in De Telegraaf. Maar wat hij ook doet, zijn schijnbaar aangeboren onrecht-allergie en zijn drang om te helpen, waar en hoe dan ook, gaat nooit over.

Als de krant hem in 2007 vraagt waarover hij echt nog eens een reportage wil schrijven, hoeft hij geen twee keer na te denken: Sierra Leone. Het West-Afrikaanse land bungelt jaar in, jaar uit onderaan op de ranglijst van beste landen om in te wonen. Volgens de Verenigde Naties is er op de hele aardkloot geen land te vinden waar het leven zo ellendig is als in het straatarme, onderontwikkelde en door burgeroorlog verscheurde Sierra Leone.