OERMENS 2.1

MIKKEL HOFSTEE

OER MENS 2.1

OUDE GENEN IN NIEUWE TIJDEN

Uitgeverij Lucht

Eerste herziene druk 2021

© Uitgeverij Lucht BV

Ontwerp omslag en binnenwerk: Sander Pinkse Boekproductie

Foto Jane Goodall: Paul Bellaart

Foto auteur: Robert Verhoeve

Redactie: Anita Roeland en Martine van der Deijl

ISBN 978 94 92798 84 8

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Alles van waarde is weerloos

LUCEBERT (1953)

I can resist everything except temptation

OSCAR WILDE (1917)

I am what I am because of who we all are

UBUNTU, TRADITIONELE AFRIKAANSE FILOSOFIE EN LEVENSOPVATTING

Voorwoord

Gefeliciteerd, je bent zojuist een wel heel bijzonder boek rijker geworden.

Mikkel Hofstee biedt niet alleen een kijkje in ons bewust en onbewust doen en laten — hoe confronterend soms ook — maar projecteert onze (wan)gedragingen en gevoelens tevens op de evolutionaire herkomst van onze soort. Het is een fascinerende zoektocht naar de overlevingstechnieken, seksuele selectiestrategieën, samenlevings- en samenwerkingsvormen van duizenden generaties voorouders.

Het verrassende daarbij is dat er veel overeenkomsten met de ons omringende dierenwereld zijn te bespeuren. Onze gemeenschappelijke en miljoenen jaren oude wortels zijn hecht verweven; een tientallen miljoenen jaren oude succesformule. Die paar generaties vuistbijlen maken, pijl-en-boogschieten, boekdrukken en e-mailen zijn slechts een rimpel in de wordingsgeschiedenis van onze soort.

Mikkel Hofstee laat in dit boek zien dat wij nog steeds worden gestuurd en geregeerd door genetisch vastgelegde, oeroude voortplantingsrituelen, gedragspatronen en overlevingsmechanismen. En dat we die oermens in onszelf in ere moeten houden.

Dr. Maarten Frankenhuis

Oud-directeur Artis

Tijden

Mioceen | 23 tot 5 miljoen jaar geleden
Plioceen | 5 tot 2,5 miljoen jaar geleden
Pleistoceen | 2,5 miljoen tot 13.000 jaar geleden
Antropoceen | vanaf 13.000 jaar geleden (dit staat ter discussie)

De stamboom van de mensheid

4,5 miljard jaar geleden | ontstaan van de aarde
3,5 miljard jaar geleden | ontstaan micro-organismen
Ongeveer 600 miljoen jaar geledenontstaan meercelligen
65 miljoen jaar geleden | uitsterven dinosauriërs
10 miljoen jaar geleden | gemeenschappelijke voorouder mens en chimpansee
5 tot 7 miljoen jaar geleden | eerste hominiden (mensachtigen)
5 tot 3,5 miljoen jaar geleden | Australopithecus-fase
1,5 tot 2,5 miljoen jaar geleden | eerste Homo-soorten (Homo habilis, H. erectus, H. georgicus, H. antecessor)
1 miljoen jaar geleden | Heidelbergmens
Ongeveer 300.000 jaar geleden | neanderthaler
Ongeveer 200.000 jaar geleden | Homo sapiens
13.000 jaar geleden | begin agrarische samenleving

Bevolkingsgroei

4,5 miljard jaar geleden | ontstaan van de aarde
150.000 jaar geleden | 1 miljoen mensachtigen
100.000 jaar geleden | minstens zes soorten mensen: Homo erectus, H. denisova, neanderthalers, H. soloensis, H. floresiensis en H. sapiens
11.000 tot 12.000 v.Chr. | 5 tot 8 miljoen nomadische verzamelaars
100 n.Chr. | nog maar 1 of 2 miljoen nomadische verzamelaars over (voornamelijk in Australië, Afrika en Amerika), maar wel 250 miljoen boeren. Zij maakten gebruik van een klein gedeelte van de oppervlakte van de aarde (in 1400 n.Chr.: 2%).
1700 | 700 miljoen bewoners
1800 | 950 miljoen bewoners
1900 | 1,6 miljard bewoners
2000 | 6 miljard bewoners
2017 | 7 miljard bewoners
2025 | 8 miljard bewoners (voorspelling)
2050 | 10 miljard bewoners (voorspelling)

Aandoeningen wereldbevolking (miljoenen)

Die zelfhulpboeken heb ik zelf verzonnen, maar daar zit ongetwijfeld een kern van waarheid in.

INTERVIEW

Dr Jane Goodall PhD, DBE

Founder — the Jane Goodall Institute & UN Messenger of Peace

Er zijn weinig vrouwen van wie een film is gemaakt met alleen hun voornaam als titel. ‘Jane’. Maar de eenvoud en kracht van deze titel komt overeen met de gelijknamige vrouw die ik interview op een zomeravond, zestig jaar nadat ze als 26-jarige naar het oerwoud van Tanzania vertrok om chimpansees te bestuderen. Jane Goodall, wereldberoemd werd ze met haar ontdekking dat chimpansees werktuigen gebruiken om termieten te vangen. Het resultaat van een jarenlange observatie van een groep chimpansees die haar uiteindelijk toelieten. Haar ontdekking werd gepresenteerd als de ‘missing link’ tussen mens en apen. Haar mentor, en de man die haar naar Tanzania had gestuurd, de beroemde paleontoloog Dr. Louis Leakey merkte zelfs op dat haar ontdekking vroeg om het herdefiniëren van de mens. Jane Goodall verliet Tanzania in 1986 na een conferentie die haar deed inzien dat we de chimpansees niet kunnen redden, als we niet zorgen voor een menswaardig bestaan van alle volkeren rondom het woongebied van de chimpansees. Vanaf dat moment reist ze onafgebroken de wereld over om haar boodschap te verkondigen en mensen te motiveren het verschil te maken om de relatie tussen mens en natuur te verbeteren. Haar Jane Goodall Institute bekostigt de programma’s in Afrika die de chimpansees en hun leefgebieden beschermen.

Via het Jane Goodall Instituut kwam ik in 2019 oog in oog te staan met deze volhoudende vrouw en werd direct door haar geraakt. In 2020 zou ik een fundraising voor haar instituut organiseren, maar dat werd uitgesteld door de coronacrisis. Wel kreeg ik de gelegenheid om Jane een paar weken later te interviewen via Zoom. Het interview is via www.oermens2.nl/Jane te zien. Mijn enthousiasme en respect spatten ervan af, ik lijk wel een kleine jongen die zijn idool voor het eerst spreekt. Maar het werd een bijzonder interview, met mooie uitspraken van Jane. Hieronder een bewerking van dat interview, aangevuld met mijn observaties.

Om iets over half acht ’s avonds zie ik mijn scherm oplichten met de naam Jane Goodall. Daar zit een kleine vrouw met grote, indringende ogen en lang zilver haar in een paardenstaart in haar studeerkamer. Twee fotootjes van chimpansees, als ware het familie, staan achter haar. Op mijn vraag hoe het met haar is, zegt ze dat ze een drukke dag achter de rug heeft. Ik verontschuldig me en zeg dat ik hoop dat dit dan het laatste interview van de dag is, maar ze zegt dat ze om 9 uur nog een interview heeft. Het tekent het leven van deze vrouw, die onvermoeibaar bezig is om mens en dier op een respectvolle manier met elkaar te laten samenleven. Het goede nieuws van de coronacrisis zegt ze, is het feit dat ze veel meer mensen digitaal heeft kunnen bereiken, werkelijk honderdduizenden meer dan normaal in de afgelopen maanden. Het valt direct op hoe snel ze zich de techniek eigen heeft gemaakt, en de crisis als een kans heeft gezien.

‘Het was het logisch gevolg van datgene wat ik wilde doen’

Op mijn eerste vraag, waarbij ik refereer aan de prachtige film Jane, die ik op Netflix heb gezien, of ze als 26-jarige heel dapper of heel naïef was om alleen naar de jungle van Tanzania te gaan, is haar antwoord als volgt. ‘Het was noch dapper, noch naïef. Vanaf mijn tiende wilde ik naar Afrika, met wilde dieren leven en er over schrijven. Ik was er altijd mee bezig. Ik was niet naïef, ik had alles gelezen wat er te lezen viel. En het was niet dapper, want het was het logische gevolg van datgene wat ik wilde doen. Het was een geweldig geluk dat het lukte om te gaan. Iedereen vertelde me dat ik geen kans maakte, ik had niet de juiste educatie, maar de kans kwam. Ik werkte als serveerster zodat ik kon sparen, want mijn korte carrière als typiste in Londen had niet veel opgeleverd.’

‘De nieuwsgierigheid, vragen stellen, zelf dingen uitvinden, fouten maken, niet opgeven, en leren geduld te hebben’

In ons gesprek wordt duidelijk hoe ongelooflijk vastberaden ze was om te gaan. En dat in alles wat ze deed, ze zich bovenmatig gesteund voelde door haar moeder. Haar moeder die haar vertelde dat ze er hard voor moest werken, alle kansen moest pakken en dat ze dan wellicht een mogelijkheid kreeg. De eerste keer dat Jane naar Afrika (Kenia) ging was op haar 23e, op eigen initiatief en daar ontmoette ze Dr Leakey. Terugkijkend vindt ze het zelf ook opmerkelijk dat haar moeder haar liet gaan, maar keer op keer komt terug dat haar moeder haar ontzettend veel vrijheid en zelfvertrouwen gaf. Jane merkt op dat ook de chimpansees die een goede relatie met hun moeder hadden, en veel steun kregen, het veel beter deden in hun latere leven. Zelfvertrouwen als sleutel tot een succesvol leven.

Ik vraag Jane hoe het komt dat ze zo veel geduld had. In de moderne wereld zie je dat weinig meer, alles moet snel. Snel en efficiënt. In de film zie je haar dag in, dag uit, urenlang de chimpansees bestuderen. Ze zegt dat ze als 4-jarig meisje tijdens een vakantie naar het platteland eindeloos de kippen bestudeerde, omdat ze niet begreep waar de eieren vandaan kwamen. Op een gegeven moment was ze kwijt, en haar moeder belde de politie, maar Jane kwam uit het kippenhok tevoorschijn waar ze net zo lang had gewacht tot ze een kip een ei zag leggen. Een onderzoeker in wording en een levendige herinnering voor Jane. Haar moeder was niet boos, ze moedigde dit gedrag vooral aan. De nieuwsgierigheid, vragen stellen, zelf dingen uitvinden, fouten maken, niet opgeven en leren geduld te hebben. Het zijn belangrijke karaktereigenschappen voor een onderzoeker.

Op mijn vraag of ze zich niet alleen voelde in Afrika, geeft ze een prachtig antwoord. Haar moeder vergezelde haar de eerste maanden, zoals de Britse autoriteiten eisten. Tanzania was onder Brits bewind nog bekend als Tanganyika. Een 26-jarige vrouw kon natuurlijk niet alleen wonen. Nadat haar moeder terugging, was ze inderdaad vaak alleen. Maar zoals Jane zegt, ze voelde zich nooit eenzaam. ‘Ik miste mijn moeder, maar met name om interessante observaties mee te delen. Alleen zijn en eenzaamheid zijn twee verschillende dingen. Ik hield ervan om alleen te zijn. Ik houd er nog steeds van, maar ben zelden nog in de gelegenheid om alleen te zijn.’

Bedankt benen’

In de film Jane raak ik onder de indruk van de frêle Jane, die door een gevaarlijke jungle loopt zoals jij en ik door onze achtertuin lopen. Het nieuwsgierige meisje dat elke dag uren loopt om haar behaarde vriendjes te zien. Uiteindelijk heeft ze succes en wordt afgebeeld op de voorkant van het natuurblad aller bladen, de National Geographic. Verwaande Britse wetenschappers reageren wat schamper, waarom zouden ze onder de indruk zijn van de ontdekkingen van een ‘covergirl met mooie benen’. Jane is er niet mee bezig. Als haar uiterlijk bijdraagt om het mogelijk te maken de chimpansees te bestuderen, dan moet je er gebruik van maken. ‘Later, toen ik veel meer lezingen gaf, dacht ik: hé, de natuur heeft me een mooi stel benen gegeven. En als dat me op de voorkant van de National Geographic kreeg, dan zeg ik bedankt benen.’

‘We hebben een nieuwe definitie van succes nodig’

In de film spreekt Jane over de spirituele kracht van het oerwoud. Iets wat wij niet meer lijken te kennen, gezien onze aanmatigende relatie met de natuur. We acteren alsof we de natuur willen overheersen. Jane komt met een opvallende verklaring die ze terugvoert op een verkeerde vertaling van de Bijbel uit het Hebreeuws. Daar waar de Bijbel zegt dat we ‘dominion’, dominantie over de natuur hebben, zou de juiste vertaling veel meer iets van rentmeesterschap moeten zijn. Dat maakt nogal een verschil. ‘We proberen de natuur altijd naar onze wil te buigen zodat ons leven er makkelijker door wordt. Je kan het ons waarschijnlijk niet kwalijk nemen, alle dieren doen dat. Maar met het gebruik van instrumenten, de ontwikkeling van ons brein en onze groeiende populatie, is onze belasting op de wereld te groot geworden. Het heeft geleid tot een materiële wereld waar geld de nieuwe religie is en iemands succes aan de hand van zijn rijkdom, bezit en macht wordt afgemeten. We hebben een nieuwe definitie van succes nodig. Succes is werken om een leven te leiden dat genoegdoening geeft. Als je een familie wilt, dan moet je die kunnen onderhouden en je moet tijd hebben om rustig van de natuur te kunnen genieten.’ Jane quoot het beroemde gedicht ‘Leisure’ van William Henry Davis: ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare’. Jane spreekt hierna haar verbazing uit over de kortsluiting die is ontstaan tussen ons geweldige brein, we zijn zonder twijfel het intelligentste wezen op aarde, en de liefde en compassie, ons menselijke hart. ‘Daar is het fout gegaan. We zijn bereid om de aarde op te offeren voor ons kortetermijnsucces. We geloven in ongelimiteerde groei met gelimiteerde middelen. Met onze groeiende populatie is het duidelijk dat we bezig zijn om aan ons einde te komen. We hebben niet veel tijd meer.’

Al pratende komen we onafwendbaar op de interactie tussen mens en dier. Jane maakte al mee dat polio van mens op dier oversprong, maar de manier waarop we nu met dieren en onze voedselvoorziening omgaan, is een recept voor nog meer onheil. Jane maakt haar afschuw duidelijk over de intensieve veehouderij, maar uit ook haar zorgen over de manier waarop we de grond verpesten met onze pesticiden en herbiciden, die de natuur vervuilen. Ze ziet gelukkig wel een grote beweging naar wat ze ‘permaculture’ noemt, een manier van kleinschalige landbouw en natuurlijk de ontwikkeling om vegetarisch te gaan eten.

Altijd blijkt ergens die ontembare menselijke geest te zijn’

Ik vraag Jane, die in interviews vaak aangeeft, dat ze ‘slechts’ 86 is, hoe het toch komt dat ze nog zo vitaal is? Naast goede genen, lijkt het toch dat het groter doel haar die intense energie geeft, zonder dat ze drammerig of belerend wordt. Maar haar passie voor de natuur en kinderen en haar hartenpijn bij het zien van de vernietiging daarvan, geven misschien wel de doorslag. Jane: ‘We stelen hun toekomst, keer op keer. En ik ben halsstarrig, weet je. Ik laat me niet klein krijgen door de Bolsonaro’s en Trumps en dat soort sujetten. Ik ben als die Russische poppen, als je me omduwt, kom ik harder terug. Natuurlijk word ik wel eens depressief van alle vernietiging die ik om me heen zie. Maar het medicijn daartegen is natuurlijk wat je wél kan doen. Hoe kan je zo hard mogelijk werken om een verschil te maken?’

‘Als je me omduwt, kom ik harder terug’

Terwijl ik met Jane praat, realiseer ik me wat ze heeft moeten opgeven in haar leven. Deze vrouw, die het gelukkigst wordt van het aandachtig observeren van dieren in de natuur, voelt zich verplicht om 300 dagen per jaar de wereld over te reizen. Geen tijd voor vrienden of familie, altijd klaarstaan voor anderen. Bijna nooit meer alleen. Dag in, dag uit, hetzelfde verhaal vertellen, met hetzelfde geduld en dezelfde charme. Rijke mensen overhalen om op een andere manier naar hun leven te kijken en alsjeblieft iets te doneren. Om half acht ’s avonds op je 86ste het zoveelste interview afgeven en met dezelfde passie je boodschap overbrengen. De kracht, wijsheid en compassie van deze kleine, obstinate, maar helemaal niet boze of cynische vrouw, maakt zo verschrikkelijk veel indruk op me. Het raakt me omdat ik zelf nog zoveel meer kan doen, als je je maar durft uit te spreken en niet bang moet zijn om je comfortabele leventje te verliezen.

Jane heeft tijdens de bovengenoemde conferentie in 1986 gezien dat het oerwoud in 30 jaar tijd al grotendeels verwoest was rondom het leefgebied van ‘haar’ chimpansees. Ze heeft gezien hoe slecht wij mensen met dieren omgaan. De conferentie maakte van haar, zoals ze het zegt, van een wetenschapper een activist. Het was geen bewuste beslissing — ja, ze nam afscheid van haar mooiste momenten in haar leven met haar onderzoeksstation in de jungle. Maar ze had geen keuze, zegt ze. En het leidde tot vreselijke momenten, omdat ze met eigen ogen moest zien hoe verschrikkelijk we met de natuur en dieren omgaan. Maar het leerde haar ook hoe bepaalde volkeren in bittere armoede en slechte gezondheid leefden met een gebrek aan educatie. Hoe slecht ze met het land omgingen. Dat heeft haar ertoe gebracht om haar instituut op te zetten en holistische programma’s aan te bieden. Dat begon met de bewoners van dorpjes rondom Gombe in Tanzania, waar Jane de chimpansees bestudeerde. ‘We moeten de bewoners helpen om de chimpansees te helpen. De dorpjes zijn nu partners geworden, omdat ze begrijpen dat de preservatie van het oerwoud niet alleen de chimpansees redt, maar ook hun eigen toekomst. Het is extreem succesvol, er doen nu 104 dorpen mee en het project is uitgerold naar zes landen.’

Haar verblijf in de wildernis heeft Jane niet alleen de enorme drive gegeven om bij te dragen aan een meer evenwichtige relatie tussen mens en natuur. Fotograaf Hugo van Lawick nam namens de National Geographic foto’s en filmde het werk van deze bijzondere vrouw. Ze werden verliefd en kregen samen een zoon die de Nederlandse nationaliteit heeft. Maar in ons gesprek werd duidelijk dat Jane’s betovergrootvader, een zekere meneer Hornby (Hoornbij?), ook Nederlands was. Op zijn achtste arriveerde hij in zijn eentje in Engeland, trouwde later een Française die aan de revolutie in Frankrijk was ontsnapt, en maakte zijn fortuin met een keten van slagerswinkels, waarvoor Jane zich bijna een beetje schaamt. Zover Jane’s connectie met Nederland.

In Oermens 2.1 laat ik zien hoe ons gedrag bepaald wordt door onze omgeving. Maar op mijn vraag of we de omgeving niet moeten veranderen, zodat wij ons gedrag veranderen, is Jane resoluut. ‘Als we ons gedrag niet aanpassen, vernietigen we onze omgeving. Ik ben ervan overtuigd dat we een groot gedeelte van ons gedrag meekrijgen vanuit onze genen, de rest is omgeving. Maar we moeten onze relatie met de natuur aanpassen, we maken het anders kapot. Laat kinderen spelen en ontdekken. Ik was anderhalf jaar oud toen ik met wormen speelde en volgens mijn moeder maar niet kon begrijpen hoe ze konden lopen zonder poten. Ik was geboren om te ontdekken. Mijn hoop ligt bij de jonge mensen. Ons Roots & Shoots project is heel krachtig, bijvoorbeeld in China. Jonge mensen kunnen hun eigen projecten kiezen. Vanaf kleuterschool tot universiteit doen jongeren mee om plastic te verzamelen, bomen te planten, van alles. Het geeft me enorme hoop om te zien hoe actiegericht ze zijn. Er zijn altijd jonge mensen die bereid zijn zich te geven voor het behoud van natuur.’

‘Het mooiste is dat we langzamerhand ons brein gaan inzetten om in harmonie met de natuur te leven’

‘De natuur is zo veerkrachtig, de bomen rond Gombe zijn weer teruggekomen. Als je natuur een kans geeft, ondersteunt het nieuw leven, zelfs als je het compleet verwoest hebt. En de wetenschap zal ons ook helpen. Maar het mooiste is dat we langzamerhand ons brein gaan inzetten om in harmonie met de natuur te leven, dat is pas echt hoopvol. We worden ons bewust van de kleine keuzes die we maken, wat we kopen, waar en hoe iets gemaakt is. Is het goedkoop omdat er kinderarbeid is gebruikt, zijn dieren mishandeld, is het duurzaam?

En altijd blijkt ergens die ontembare menselijke geest te zijn die niet opgeeft en actie onderneemt.’

‘Inzet voor de natuur is grensoverschrijdend. Er zijn bijvoorbeeld genoeg Chinezen die dol zijn op de natuur. En de Tanzaniaanse milieuminister, die vroeger in Roots & Shoots zat, protesteert tegen een dam die gebouwd wordt, met het risico zijn baan en zijn leven te verliezen. Zoveel mensen acteren op basis van waarden uit ons programma. Hoe we eruitzien, onze religie, onze cultuur, onze kleding, dat alles is minder belangrijk dan het feit dat we allemaal mensen zijn. En het mooiste is, kinderen kunnen hun ouders en grootouders veranderen! Dit alles geeft me enorm veel hoop.’

LEISURE

What is this life if, full of care,

We have no time to stand and stare?

No time to stand beneath the boughs,

And stare as long as sheep and cows:

No time to see, when woods we pass,

Where squirrels hide their nuts in grass:

No time to see, in broad daylight,

Streams full of stars, like skies at night:

No time to turn at Beauty’s glance,

And watch her feet, how they can dance:

No time to wait till her mouth can

Enrich that smile her eyes began?

A poor life this if, full of care,

We have no time to stand and stare.

William Henry Davies

Doe mee!

Jane Goodall Instituut Nederland janegoodall.nl

Verbazing en bewondering

Nog niet eens zo lang geleden, een jaar of tien denk ik, maakten de meeste mensen voorafgaand aan een vergadering even een praatje met elkaar. Over het weer, het weekend of hoe het er thuis aan toe ging. Tegenwoordig pakken veel mensen hun telefoon en wachten in stilte tot de vergadering begint, hun aandacht opgeslorpt door het toestel.

Onze kinderen hebben van jongs af aan al een telefoon — en dat vinden we hartstikke fijn. Want stel je voor dat ze niet bereikbaar zijn? Wíj mochten als kinderen lekker buiten spelen — alleen het bos in en voor het donker thuis zijn. Nu vinden we dat heel eng, mogen onze kinderen niet te ver weg en moeten ze in ieder geval hun telefoon bij zich hebben.

Een favoriete hobby van ons: met zijn allen op de bank zitten met een zak chips. Vergelijk dat eens met onze verre voorouders.* Honderdduizenden jaren geleden waren we de hele dag bezig om voedsel te vinden en het te bereiden. Nu is het overal overvloedig aanwezig, kunnen we het direct opeten en is het na drie keer kauwen weggewerkt. We worden niet meer uitgedaagd om in beweging te komen. Waarom zou je, als je koelkast goed gevuld is?

Dit zijn maar een paar voorbeelden van ons moderne gedrag. Vol verbazing kijk ik om me heen. En steeds vaker bekruipt me het gevoel dat we niet zijn gemaakt voor de manier waarop we tegenwoordig leven. Dat we te ver af raken van onze natuur en ons laten ontregelen. Denk alleen al aan het verstoren van onze biologische klok door kunstlicht — misschien wel een van de meest onnatuurlijke processen die de huidige tijd met zich meebrengt. Maar ook de hysterische nadruk op hygiëne doet ons en onze inwendige mens geen goed. En toch blijven we dit gedrag vertonen terwijl we weten dat al die schermen, die angst, die overmatige voeding en dat stilzitten niet goed voor ons is. Met ons volle verstand laten we ons inkapselen door de welvaart met haar overvloed aan prikkels. Hoe kan dat? Je zou zweren dat we foutief geprogrammeerd zijn — voor ongezond, onnatuurlijk gedrag.

De afgelopen twintig jaar heb ik gezond gedrag in het bedrijfsleven gepromoot. Met mijn bedrijf Lifeguard helpen we medewerkers veerkrachtiger, energieker en gemotiveerder te worden. In al die jaren is me opgevallen hoeveel mensen worstelen met hun bestaan in de moderne maatschappij. Het zal je niet onbekend voorkomen: de hoge percentages burn-out (vooral bij jongeren), mentale klachten, obesitas en hart- en vaatziekten. Onze hele maatschappij zucht eronder — want hoewel we ouder worden, leven we steeds meer jaren in slechte gezondheid. De gezondheidszorg zou je beter de ziekenzorg kunnen noemen, en de kosten nemen schrikbarend toe.

Zonder alle vooruitgang dood te willen slaan — ik houd enorm van innovatie — kom ik maar tot één conclusie: onze oeroude genen kunnen dit niet aan. Ongemerkt worden ze gemanipuleerd tot zéér ongezond gedrag, niet alleen fysiek, maar zeker ook mentaal. In onze aanpak van deze problematiek richten we ons op de gevolgen van die manipulatie. We maken ons druk over obesitas, over het feit dat onze kinderen te lang met hun telefoontjes bezig zijn, over het medicijngebruik en over medewerkers die niet betrokken zijn. Daarmee doen we alleen aan symptoombestrijding; de oorzaak ligt veel dieper. Daarvoor moeten we terug naar onze ontstaansgeschiedenis en begrijpen waarom we zo makkelijk verleid worden tot dit ongezonde gedrag. En moeten we ons afvragen of we iets aan de oorzaken willen veranderen.

Ik ben me er de afgelopen jaren in gaan verdiepen en heb mijn professionele ervaringen met gedragsverandering gekoppeld aan inzichten uit de evolutionaire psychologie, de biologie, de antropologie en de archeologie. In geen van deze onderwerpen ben ik een expert, maar met dit boek wil ik je vooral laten zien hoe we geprogrammeerd zijn en hoe die oude genen zich gedragen in onze nieuwe wereld. Dan begrijp je waarom het zo moeilijk is om weerstand te bieden aan alledaagse verleidingen. En dat niet onze genen de boosdoener zijn, maar onze moderne manier van leven. Denk bijvoorbeeld aan onze oeroude reactie op gevaar: dan stonden we acuut ‘aan’. De ironie van de evolutie is dat juist ons lichamelijk antwoord op (mogelijk) gevaar — dat ervoor heeft gezorgd dat we konden overleven — nu de grootste killer op aarde is: stress.

Met onze genen is niets mis. Bovendien gaan we die voorlopig niet veranderen, dus we kunnen het ze maar beter naar de zin maken. En we mogen ook best wat bescheidener zijn ten opzichte van onze miljoenen jaren geschiedenis. Onze laatste tienduizend jaar beschaving is niet veel meer dan een laagje vernis. Als we even krabben, bijvoorbeeld als we onder druk staan of moe zijn, dan komen de genetische eigenschappen boven die we als holbewoner hard nodig hadden. Genetisch zijn we niet veel anders dan honderdduizenden jaren geleden, maar de omgeving is wel degelijk veranderd, waardoor ons gedrag anders uitpakt.

In dit boek wil ik je laten zien hoe mooi we ontwikkeld zijn — en hoe ontzettend functioneel onze genetische eigenschappen waren. Mijn speurtocht heeft me vol bewondering achtergelaten over ons waanzinnige lichaam met al zijn complexe interacties. We zijn allemaal succesvolle mutanten, ontstaan uit de oermensen.

* De tijd dat we jager-verzamelaars waren en ronddoolden op de steppen, was ongeveer vanaf 2 tot 3 miljoen jaar geleden tot een jaar of 13.000 geleden. Onze ontstaansgeschiedenis is waarschijnlijk nog ouder, met eerste mensachtigen zo’n 5 tot 7 miljoen jaren geleden. Ik gebruik overigens de woorden ‘holbewoner’, ‘oermens’ en ‘jager-verzamelaar’ door elkaar. Ik weet dat we inmiddels over onze voorouders als jager-verzamelaars praten, maar wat afwisseling in taalgebruik is wellicht prettig.

Ons wonderbaarlijke lichaam

Waarom je CEO van je eigen lichaam bent, een mega-computer tot je beschikking hebt, verslavende hormonen hebt, van knuffelen houdt, altijd honger hebt met een voorkeur voor zoet, zout en vet, niet van veranderen houdt en waarom het niet erg is om infantiele eigenschappen te behouden.

Dit hoofdstuk kan je overslaan. Misschien niet zo’n hele sterke eerste zin, maar daardoor is de kans waarschijnlijk groter dat je dit wél leest. Zo zijn we nu eenmaal gemaakt. We zijn als soort van nature nieuwsgierig. Als je tegen ons zegt dat iets niet mag, willen we in ieder geval weten wát niet mag. Nieuwsgierigheid was in onze geschiedenis een belangrijk overlevingsmechanisme. Het leverde ons als soort ontdekkingen op, we leerden wat gevaar was en hoe we ons daaraan konden aanpassen.

Genetisch gezien zitten we nog dicht tegen de mens van ruim honderdduizend jaar geleden aan. Het is wel goed om te kijken wat er onder dat dunne laagje vernis van een paar duizend jaar beschaving ligt. We zijn allemaal succesvolle mutanten; producten van evolutionaire processen. Ons DNA heeft zich succesvol, gedurende miljoenen jaren, aangepast van generatie op generatie. Daarom is het nuttig om eens te kijken hoe we geëvolueerd zijn en om eens goed te kijken naar de functies van die aanpassingen. Dit hoofdstuk gaat over jou en je lichaam: je DNA, je hormonen en je hersenen. Ik beperk me tot de ‘onderdelen’ die van invloed zijn op je gedrag, zonder daarbij volledig te willen zijn. Als je wilt weten hoe je dagelijks verleid wordt tot ongezond gedrag, is het handig dat je wat basiskennis van je lichaam hebt. Wat je wilt vermijden is dat gevoel dat je weleens hebt als je je auto wegbrengt voor een reparatie: dat de garagehouder je alles wijs kan maken.

SUCCESVOLLE MUTANTEN

Ik moet je bekennen dat ik een Star Wars-fan ben — de veelheid aan vreemde wezens is geweldig weergegeven in de films van George Lucas. Fantasiefilms met andere wezens die ook kunnen praten en intelligent zijn, blijken populair. Op aarde zijn we de enige succesvolle menselijke mutanten. Maar het duurt honderden generaties voordat een succesvolle mutatie of genetische variatie is ‘doorgeëvolueerd’. Alleen de geslachtscellen geven erfelijke eigenschappen door. De erfelijke eigenschappen kunnen kenmerken bevatten die de variatie bepalen. Je kleur ogen, je kleur haar, de vorm van je neus, maar ook genetische eigenschappen. De genetische eigenschappen die worden doorgegeven zijn er in de eerste plaats om het voortplantingssucces te vergroten, en niet direct om ons gezond te houden. Gezondheid is een voorwaarde om je succesvol voort te planten. Doordat gezonde mensen meer succes hadden om zich voort te planten, zijn de ‘gezonde genen’ van die mensen doorgeevolueerd en daar zijn we nu de nazaten van. Natuurlijke selectie.

De meest complexe fabriek ter wereld

Ons lichaam is opgebouwd uit ongeveer 40 biljoen cellen, waarvan ongeveer 160 miljard hersencellen, een onvoorstelbaar grote hoeveelheid. Al deze cellen zijn kleine machientjes waarin zich constant allerlei chemische processen afspelen. Als je er filmpjes van bekijkt, dan zie je dat het lijkt op een echte fabriek: er wordt in elke cel aan de lopende band wat toegevoegd, geproduceerd en wat afgevoerd. Zoek op YouTube naar ‘The Inner Life of the Cell’ en je ziet een geweldige animatie van Harvard University over de activiteiten in een cel. Je zal versteld staan! Ernaar kijkend, zou je kunnen zeggen dat er in onze cellen allemaal zelfsturende teams zijn, met onderling ontzettend veel samenhang en communicatie. We verbazen ons altijd over mieren en hoe al die verschillende beestjes samenwerken en communiceren — maar dat is nog niks vergeleken met de werking van onze cellen.

Hoe die cellen werken is afhankelijk van ons DNA, onze genetische code. Ons DNA is opgebouwd uit ongeveer 25.000 genen die verantwoordelijk zijn voor allerlei functies in ons lichaam. Biomedicus Mark van Mil legt in zijn filmpjes voor de Universiteit van Nederland uitstekend uit wat DNA nu precies is. (Zoek op YouTube ‘Mark van Mil’ en ‘DNA’). Hij vergelijkt ons DNA met een muziekrol die in een speelorgel zit. Afhankelijk van de gaatjes in het papier komt er een bepaalde melodie tot stand. Dit is ook hoe ons DNA, de muziekrol van ons lijf, werkt. De genen in ons DNA hebben een bepaalde code (de gaatjes in de papierrol) en die worden als het ware afgelezen door de cel waarin ze zich bevinden. Ze sturen op die manier de productieprocessen in de cellen aan om bepaalde eiwitten te maken die weer tot eigenschappen of gedrag leiden.

Ons DNA geeft op deze manier opdrachten aan onze cellen: dat ze spieren moeten laten samentrekken, zuurstof moeten omzetten, glucose moeten verbranden. Maar ook, in een eerder stadium, wat voor type cel ze moeten worden: een hersencel, een bloedcel of een longcel. Maar let op: het type ‘speelorgel’ en de snelheid waarmee je de muziekrol erdoorheen draait, bepaalt hoe de muziek klinkt. Zo werkt dat ook een beetje bij ons.

ALLEMAAL FAMILIE

Ons DNA verschilt maar voor 0,1% van andere mensen en maar zo’n 2 tot 3% van chimpansees. Blijkbaar is dat genoeg voor de talloze verschillen tussen mensen onderling en tussen ons en de meest verwante andere wezens. Maar voor mensen is die 99,9% die we gemeen hebben, essentieel voor ons menszijn. Die kennis betekent dat er maar één menselijk ras is en niet meerdere, zoals zo vaak geopperd is in allerlei oorlogen. Daar zijn we uniek in, want dierenrassen kennen allerlei soorten, zoals bijvoorbeeld bij apen en honden. En het feit dat we voor 99,9% gelijk zijn, lijkt er ook op te duiden dat we allemaal tot zo’n 600 oorspronkelijke oermoeders te herleiden zijn. Ergens zijn we allemaal familie.

De meest indrukwekkende computer ter wereld

Neuropsychiater Theo Compernolle heeft in zijn boek Ontketen je brein (2014) in mijn ogen het mooist omschreven hoe verbijsterend onze hersenen zijn. Hij omschrijft het worldwide web als ‘peanuts’ in vergelijking met ons brein. Ons brein heeft zo’n 80 miljard neuronen (zenuwcellen) die allemaal als een kleine computer werken en chemische signalen zenden naar andere cellen door middel van neurotransmitters, dragers van deze signalen. Tegelijkertijd ontvangt de zenuwcel ook allerlei informatie. Neurotransmitters kunnen bovendien allerlei hormonen activeren, waarover later meer.

Naast de zenuwcellen hebben we ook nog zo’n 80 miljard gliacellen in ons brein, die helpen met de schoonmaak van onze hersenen, wat vooral belangrijk is tijdens de slaap. Ook denken wetenschappers dat de gliacellen een belangrijke rol spelen bij de overdracht van informatie.

Die 160 miljard hersencellen hebben allemaal tussen de 1000 en (meer dan) 200.000 verbindingen. Dit leidt tot een netwerk van 80 biljoen (80.000.000.000.000) ‘voortdurend veranderende verbindingen’ zoals Compernolle het omschrijft. Hij geeft ook aan dat ‘als we ons brein zouden nabouwen als een computer, deze dan zo groot zou zijn als de grootste airbusloods, 40.000 ton zou wegen en de elektriciteit van 3 tot 4 kerncentrales zou verbruiken. Deze computerkracht weegt bij ons mensen maar anderhalve kilo en verbruikt 30 watt. Deze vergelijking raakt me, omdat we vaak zo achteloos omgaan met ons brein en het vanzelfsprekend vinden dat alles het zomaar doet.

Laten we eens kijken hoe dat geweldige brein heeft kunnen ontstaan en hoe het zich in de loop van de geschiedenis heeft aangepast.

Van reptielenbrein naar een brein met een cockpit

Ongeveer 200.000 jaar geleden ontstonden wij als mens (Homo sapiens) uit de Homo habilis (2 miljoen jaar oud), de handige mens, een verwijzing naar het feit dat deze menssoort al met instrumenten kon omgaan. Zie ook onze ‘stamboom’ op pagina 11.

We waren succesvoller dan de neanderthaler, die uitgestorven is. Toch had de neanderthaler een iets groter brein dan wij (1500/1600cc versus 1400cc). Het lijkt er dus op dat een groter brein niet noodzakelijk een slimmer brein is, wat we al weten van dieren (een olifant heeft een herseninhoud van 5 kilo). Hoewel slimmer natuurlijk een definitie is die we als mens gebruiken, lijkt het erop dat vooral de opbouw van onze hersenen ertoe heeft geleid dat we de dominante soort van dit moment op deze wereld zijn. Ik zeg nadrukkelijk van dit moment, want ten opzichte van het ontstaan van de aarde (ongeveer 4,5 miljard jaar geleden), zijn we als soort nog steeds een eendagsvlieg.

Al het gerelativeer ten spijt: we zijn nu wel de heersers op aarde, en dat hebben we te danken aan onze hersenopbouw. Onze hersenen zijn opgebouwd uit drie lagen die een direct verband vertonen met onze ontwikkeling als mens. Ik gebruik hierbij een oude theorie (1949) van de Amerikaanse neurofysioloog Paul MacLean omdat in zijn theorie over de opbouw van de hersenen ook direct de link met emoties wordt gelegd. Voor dit boek leek me dat goed, maar andere wetenschappers gebruiken soms andere termen.

MacLean stelt dat onze hersenen zijn opgebouwd uit drie lagen. De eerste laag, de laag die het diepst in ons hoofd zit, noemt hij het reptielenbrein. Dit brein leeft in het hier en nu en is een reactief brein — het reageert sterk op zintuiglijke prikkels; wat je ziet, hoort, ruikt, proeft en aanraakt. Deze ‘hersenstam’ zorgt voor een aantal basale functies zoals slapen en ademhalen, maar hier zitten ook basale emoties rondom pijn en genot. Dit brein is zo’n 500 miljoen jaar oud.

Op het reptielenbrein zit het oude zoogdierenbrein of het limbisch systeem, waarvan moeilijk te zeggen is hoe oud het is. In dit zoogdierenbrein zit een aantal hersenorganen en hersencentra (hypothalamus, amygdala, hippocampus) waarin emoties verwerkt worden en ook sociale emoties zoals liefde en hechting zetelen. Vervolgens hebben we in de evolutie de derde laag ontwikkeld, die we de neocortex noemen. De neocortex is actief in onze cognitieve functies zoals taal, beslissingen nemen, onderdrukken van impulsen, strategisch denken en samenwerken. Dit gedeelte van ons brein stelt ons in staat om complexe situaties te overzien en ook na te denken over de toekomst.