De overgang van top tot teen

Eerste druk maart 2021

© 2020 Mirjam van ’t Veld en Marcelle Meesters | Uitgeverij Lucht BV

Redactie: Denise Larsen

Fotografie: Hester Doove

Ontwerp omslag en binnenwerk: Villa Grafica

ISBN 978 94 92798 87 9

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

OVERGANG VAN TOP TOT TEEN

Mirjam van ’t Veld & Marcelle Meesters

‘Je zult niet alles wat je overkomt in de hand kunnen houden, maar je kunt beslissen om je er niet klein door te laten krijgen.’

- Maya Angelou

‘Mens zijn voor andere mensen, met andere mensen’

- Paul de Blot

INHOUD

Woord vooraf – Mirjam van ’t Veld

Van ontzwangeren naar de overgang – Marcelle Meesters

DEEL 1

De overgang en hormonen… hoe zit dat eigenlijk?

Hormonen, de afstandsbediening van je lichaam

—— De oorzaak van stemmingswisselingen

—— Overgangsklachten door je hele lichaam

—— Hormonen gebruiken of niet?

—— Samenspel met andere hormonen in je lichaam

DEEL 2

De invloed van de overgang op lichaamsdelen

Hoofdzaken

—— Migraine

—— Psychische klachten

—— Wat kun je zelf doen?

Een kloppend hart

—— Verschillen tussen mannen en vrouwen bij hart- en vaatklachten

—— Wat zijn de risicofactoren?

—— Vrouwspecifieke risicofactoren

—— Welke behandeling is er mogelijk?

—— Wat kun je zelf doen?

Ruimte om te ademen: longen

—— Astma

—— Osteoporose en longklachten

—— Welke behandeling is er mogelijk?

—— Wat kun je zelf doen?

Geslachtsorganen in de overgang

—— Opvliegers

—— Vaginale droogheid

—— Problemen met de bekkenbodem

—— Verzakking baarmoeder, blaas, endeldarm

—— Welke behandeling is er mogelijk?

—— Wat kun je zelf doen?

Botten, de dragers van ons lichaam

—— Het gevaar van osteoporose

—— Welke behandeling is er mogelijk?

—— Wat kun je zelf doen?

DEEL 3

De overgang en je leefstijl

Eet jezelf gezond

—— Wat is een gezond gewicht?

—— Gezonde voeding

—— Wat betekent een gezond en gebalanceerd voedingspatroon?

—— Nutriprofiel: ken je tekorten

—— Voedingssupplementen

Start slow, go slow… gezonder worden met voldoende beweging

—— Spier- en peesklachten

—— Welke behandeling is er mogelijk?

—— Wat kun je zelf doen?

—— Hoe kun je dit in praktijk brengen?

Slaap

—— Wat is normale slaap?

—— Verandering van het slaappatroon tijdens de overgang

—— Welke behandeling is er mogelijk?

—— Wat kun je zelf doen?

Hoe ga je om met overgangsklachten op het werk?

—— Welke behandeling is er mogelijk?

—— Wat kun je zelf doen?

Bijlage 1 —— Bijsluiter bij het gebruik van hormonen

Bijlage 2 —— Wandelschema

Bijlage 3 —— Hardloopschema

Bijlage 4 —— Medicatie die kan zorgen voor gewichtstoename

Bijlage 5 —— Zelf borstonderzoek doen

Bijlage 6 —— Soorten borstkanker

Bijlage 7 —— Zenuwen doorbranden tegen opvliegers, een paardenmiddel

Biografieën van de specialisten

Dankwoord

LINKS: MIRJAM, RECHTS: MARCELLE

WOORD VOORAF

In maart 2018 interviewde Marcelle Meesters mij voor het tijdschrift Floor. Ik was toen een half jaar voorzitter van de Raad van Bestuur van Ziekenhuis Gelderse Vallei. Het werd een mooi gesprek over de zorg. Op een gegeven moment vertelde ze dat ze allemaal vrouwelijke verpleegkundigen met een burn-out had geïnterviewd. Ik zei: ‘Burn-out? In welke leeftijdscategorie zitten deze vrouwen? Is er niet gewoon sprake van de overgang?’

Zo begon ons gesprek over deze levensfase, dat leidde tot het boek dat je nu in handen hebt. Op dit moment ben ik vijftig jaar en ik bevind me al jaren in de fase ná de overgang – ik ben postmenopauzaal dus. Inderdaad, bij mij is de overgangsfase al heel jong begonnen.

Rond mijn 37e slikte ik al jaren de pil niet meer, toch werd ik maar niet zwanger. De tijd begon te dringen en uiteindelijk kwam ik terecht bij een fertiliteitsarts in een academisch ziekenhuis. Daar bleek al vrij snel dat mijn eicelvoorraad bijna op was. Er werd besloten met spoed een ivf-behandeling in gang te zetten, ik menstrueerde immers nog regelmatig. Huppakee, meteen maar de hoogst mogelijk dosis hormonen om te proberen mijn eierstokken maximaal te stimuleren. Op de echo’s bleek helaas dat er niks gebeurde.

Op het spreekuur vertelde de arts me ‘dat het hier ophoudt’. Wat, ophoudt? Dit was nog maar de eerste behandeling; geen kunstmatige inseminatie, ICSI of wat dan ook? Na slechts één keer ivf? Dat kon niet waar zijn. Na veel tranen en overredingskracht van mijn kant, was de arts bereid om het nog eens in het team te bespreken.

Ondertussen belden we een bevriende gynaecoloog en vroegen haar hoe dit nu toch kon. Zij legde uit dat de keuze van de artsen in het academisch ziekenhuis alles met statistieken te maken had. Bij een lage kans: niet doen. Slecht voor de statistieken van het ziekenhuis.

Ik was verbijsterd. We hadden het hier niet over een statische kansberekening, maar over mijn kans om moeder te worden. Een paar dagen later kreeg ik een telefoontje, ik mocht nog een keer een ivf doen. Weer begon ik met het spuiten van de maximaal toegestane dosis hormonen.

In die tijd was ik burgemeester. Ik voelde me niet in de positie om te delen waarmee ik bezig was. Er volgde een eenzaam jaar, met meerdere ivf-behandelingen. Ik injecteerde mezelf een paar keer per dag op het toilet, om daarna weer over te gaan tot de orde van de dag. Tweemaal is er een embryo teruggeplaatst, maar helaas kreeg ik beide keren een miskraam. Dat immense verdriet probeerde ik samen met mijn man een plekje te geven.

Daar zat ik dan, volgestopt met hormonen, van graatmager naar kilo’s aangekomen, stuiterend van emoties – die ik in die periode opzij probeerde te zetten zodat ik gewoon mijn werk kon doen. Ik zou én nooit moeder worden én de arts had me verteld dat ik officieel in de overgang was. En dat speelde me echt parten: heftige opvliegers, slechte nachten badend in het zweet, stemmingswisselingen. De ene dag kon ik de hele wereld aan en de volgende dag stond ik op met een gevoel van onzekerheid dat nieuw voor me was.

Maar ik was op mijn werk voor veel dingen eindverantwoordelijk, daarom mocht ik niet kwetsbaar zijn, zo maakte ik mezelf wijs. Dus ik deed mijn werk met een stralende lach, terwijl ik vanbinnen soms wel kon huilen. Ik was op en top een vrouw, maar voelde ik me zo nog wel? Ik was geen moeder en zou het ook nooit worden. En mijn vrouw-zijn begon, voor mijn gevoel, fysiek af te brokkelen.

Ik vergeet nooit de journaliste die mij interviewde als jongste vrouwelijke burgemeester van Nederland: ‘Je hebt zeker geen kinderen omdat je het te druk had met je carrière.’ Beleefd antwoordde ik: ‘Je krijgt helaas niet alles in het leven wat je graag zou willen.’ Of de bode die tijdens een vergadering met allemaal mannen mijn kamer binnenliep, een gebaar maakte van een bollend buikje en haar duim omhoogstak. Iedereen keek vragend mijn kant op en ik zei bedremmeld: ‘Nee hoor, gewoon een beetje aangekomen.’

Er werd veel over gesproken in het dorp: wordt ze nog een keer zwanger? Uiteindelijk besloot ik tijdens een kersttoespraak mijn ongewenste kinderloosheid te verpakken in mijn verhaal. Niet sentimenteel, wel doeltreffend. Zodat alle speculaties voorbij zouden zijn. Ik vergeet nooit de vrouwen die me naderhand met tranen in hun ogen de hand kwamen schudden. Het feit dat ik het zo openlijk had durven vertellen had hen geraakt en geholpen bij hun eigen situatie.

Maar wat ik niet hardop zei was: ‘Mensen, hou een klein beetje rekening met me, ik ben in de overgang.’ Want dat doe je toch niet? Je moet gewoon sterk zijn en doorgaan. Dus als ik, als voorzitter tijdens een vergadering met overwegend mannen, een hoofd zo rood als een biet kreeg door een opvlieger, voelde ik me opgelaten. En omdat dit steeds frequenter voorkwam besloot ik er een luchtig grapje van te maken. ‘Sorry mensen, ik heb een hormonaal momentje.’ Tot op de dag van vandaag merk ik dat het een taboe is om dit hardop te zeggen. Het lijkt alsof niemand weet hoe hiermee om te gaan.

Ja, je leest het goed, ik heb nog steeds opvliegers. Drijfnat ben ik dan, over mijn hele rug en borst. Natte nekharen en als ik pech heb ook nog een zweetsnorretje. Ik draag het liefst kleding zonder mouwen, met een jasje erover. En dan is het de hele dag jasje aan, jasje uit.

De menopauze volgens de Van Dale: ‘Het ophouden van de menstruatie tijdens de overgang.’ Is het niet grappig dat het woord ‘pauze’ hier deel van uitmaakt? Een pauze is een kortere of langere rustperiode. Was het maar waar dat het in deze levensfase geaccepteerd is voor vrouwen om een korte of langere rustpauze te nemen. Maar nee, je wordt geacht om gewoon door te gaan alsof er niks aan de hand is. Ondertussen ontstaan er in meer of minder mate allerhande klachten.

Zo ook bij mij. Ik was opeens veel meer vatbaar voor virussen. Wat begon als de griep mondde uiteindelijk uit in een longontsteking. Na mijn herstel bleef ik benauwdheidsklachten houden. Mijn astma bleek weer op te spelen. Als kind heb ik van ongeveer mijn achtste tot mijn zestiende astma gehad. Daarna was ik eroverheen gegroeid, werd mij destijds verteld. En nu weer astma, hoe kan dat nu?

De arts vertelde mij dat dit door de overgang kwam. Want over astma groei je niet heen, het kan hoogstens inactief raken. Door de verandering in je hormoonhuishouding steekt het weer de kop op. Dus moest ik opnieuw aan de puffers en antiallergietabletten. Niemand die me vertelde dat ik van deze medicijnen zou kunnen aankomen. Weer een aantal kilo’s erbij.

En zo volgden er nog allerlei klachten (droge slijmvliezen, gewrichtsklachten bij het opstaan, een steeds terugkerende blaasontsteking etc.) die ik niet relateerde aan de overgang. Ik heb altijd gekozen voor functies met veel verantwoordelijkheden en lange werkdagen. Mijn werk is mijn leven en ik beleef er veel plezier aan. Maar door alle klachten bekroop me weleens onzekerheid. Wat moest ik doen om ervoor te zorgen dat het fysiek beter met me zou gaan?

Al die jaren heb ik niet beseft dat deze klachten allemaal samenhangen met de hormonale veranderingen die met de overgang gepaard gaan. Ik ben daarover ook nooit goed genoeg geïnformeerd of erin begeleid. Uiteindelijk ben ik zelf op onderzoek uitgegaan, waarbij het me iedere keer weer tegenviel hoe weinig informatie er voorhanden was. Laat staan dat er een helder perspectief was om rekening mee te houden en waardoor ik het gevoel had zelf nog enige regie op de klachten te kunnen voeren.

Steeds meer ging ik beseffen dat veel vrouwen met dezelfde worsteling te maken hebben. Om me heen kregen stoere, sterke vrouwen het stempel burn-out. Met dat stempel groeide hun onzekerheid; sommigen gaven hun goede baan op en gooiden het roer volledig om. Voor hun gevoel uit noodzaak, niet uit vrije keuze. En er was werkelijk niemand die ze vertelde dat hun klachten waarschijnlijk met de overgang te maken hadden. Dat dit een fase was waar alle vrouwen – helaas – in meer of minder mate doorheen moeten. En dat ze vooral niet aan zichzelf moesten gaan twijfelen.

Toen ontmoette ik Marcelle Meesters, met ook zo’n verhaal van vallen en opstaan. Samen besloten we de overgang recht in de ogen te kijken, bij de horens te vatten en op zoek te gaan naar antwoorden. Geen vage of halve antwoorden, maar antwoorden gebaseerd op wetenschappelijke kennis en deskundigheid. En dat kon heel makkelijk dicht bij huis, want ik werkte inmiddels in een ziekenhuis waar alle kennis voorhanden is. Bij ons in Gelderse Vallei kijken we niet alleen naar de ziekte, maar juist en vooral ook naar hoe we een gezondere leefstijl kunnen bevorderen. Onze speerpunten (voeding, sport, bewegen en slaap) moesten toch antwoord kunnen geven op de vraag hoe je enigszins de regie op je leven en lichaam in deze uitdagende levensfase in handen houdt?

Ik nodigde een groep specialisten en deskundigen uit: Myrthe Boss (neuroloog/somnoloog), Ellen Hopman (gynaecoloog), Marie-Claire van Dijk (cardioloog), Karen Oud (longarts), Nynke Rauwerda (psycholoog), Marianne Geervliet (bedrijfsarts) en Ellen Kampman (professor in voeding en gezondheid). Marcelle Meesters en ik vertelden over onze zoektocht en onze wens om andere vrouwen (en onze eigen medewerkers) beter te kunnen ondersteunen in deze belangrijke periode in hun leven. Iedereen was enthousiast. We voelden gezamenlijk het belang om eindelijk het taboe te doorbreken en vrouwen van de juiste informatie te voorzien, gebaseerd op de kennis van onze specialisten.

Gaandeweg alle gesprekken legden we steeds weer een stukje van de puzzel die de overgang heet op de juiste plaats. Geen onderwerp wilden we onderbelicht laten. Dus naast onze vaste harde kern hebben we uiteindelijk nog veel meer specialisten en deskundigen geïnterviewd. In dit geval mannen, maar ook zij begrepen onmiddellijk de relevantie van het onderwerp én van ons boek. Ze werkten van harte mee.

Jaarlijks krijgen in Nederland ruim een miljoen vrouwen in de leeftijd van veertig tot zestig jaar te maken met de overgang. 80 procent van deze vrouwen heeft daar in meer of mindere mate klachten van.

Onderzoek laat zien dat 34 procent van het ziekteverzuim van vrouwen in deze leeftijdscategorie gerelateerd is aan overgangsklachten zoals vermoeidheid, slaap- en concentratiestoornissen. De impact van de overgang is dus groot, daar kunnen we als maatschappij niet omheen. Precies ook de reden waarom wij dit boek zijn gaan schrijven. Want met betere informatie en begeleiding kan veel leed en dus ook veel ziekteverzuim worden voorkomen.

Dit boek is er voor alle vrouwen van Nederland en België. Het biedt ook praktische informatie en handzame tips voor hun partners. Dit boek is bovendien voor alle artsen en specialisten die vrouwen in de overgang op het spreekuur krijgen. Maar het is er ook voor mannen. Want de overgang is niet iets typisch vrouwelijks: ook elke man kan hiermee te maken krijgen, compleet met dezelfde klachten en emoties die erbij horen.

De overgang van top tot teen is geboren uit solidariteit, omdat heel veel vrouwen (en in sommige gevallen mannen) zo’n persoonlijk verhaal hebben. Daarom heb ik het mijne met jullie willen delen. In het boek zal ik verdergaan met mijn verhaal. In de hoop dat het jou uitnodigt om ook jouw verhaal te delen met je omgeving. Zodat er meer begrip komt en we elkaar steunen, ook in deze belangrijke levensfase.

Mirjam van ’t Veld

VAN ONTZWANGEREN NAAR DE OVERGANG

Op 16 december 2009 beviel ik van een prachtige zoon, Lars. Het was vlak voor mijn 39e. Ik was zonder problemen zwanger geworden en ook de zwangerschap verliep voorspoedig. Pas in de laatste week schoot mijn bloeddruk omhoog. De baby moest snel komen. Uiteindelijk is hij via een keizersnee geboren.

Na vier maanden stopte ik met borstvoeding en wachtte tot mijn menstruatie weer op gang kwam. Die was altijd heel regelmatig geweest. Hortend en stotend kwam het weer terug. Het ging niet goed: ik kreeg hevige, zeer onregelmatige menstruaties en had allerlei andere vage klachten. Ik dacht bij mezelf: Mijn lichaam vindt het wel mooi zo, nu heb je een kind en nu is het klaar, hup de overgang in. Toen ik die gedachte deelde met mijn huisarts zei hij dat dat helemaal niet mogelijk was. Ik was immers nog geen veertig… daarbij was ik nog aan het ontzwangeren. Dus ik modderde voort en ging aan de anticonceptiepil omdat ik niet meer zwanger wilde worden.

Ik genoot erg van het moederschap maar bleef rare klachten houden. Gedoe met die onregelmatige menstruatie, een kort lontje, moe en om de haverklap huilen om niets. Toch maar weer eens naar de huisarts maar nee hoor, het paste allemaal precies in het plaatje van ontzwangeren en overgangsklachten kun je niet hebben als je aan de pil bent.

Inmiddels was Lars lekker aan het peuteren en daar kon ik voor mijn gevoel niet altijd goed mee omgaan. Ik raakte geïrriteerd om niets, vreselijk vond ik dat. We verhuisden en ik kreeg een nieuwe huisarts. Die vertelde ik mijn verhaal en ik sprak mijn vermoeden opnieuw uit. Ook hij twijfelde niet, het kón de overgang niet zijn. Ik slikte immers de pil en was nog zo jong. Mijn schildklier werd gecontroleerd maar daar was niks mis mee. Dit keer bleef ik aanhouden, want ik was er zelf wel van overtuigd dat ik in de overgang zat.

Mijn FSH (hormoonspiegel) werd gecontroleerd. Ik kreeg de uitslag van een vervangende huisarts. Hij vroeg mij of ik nog een kinderwens had. Ik zei van niet. ‘Dat is mooi,’ zei hij, ‘want dat gaat niet meer lukken, u bent in de overgang.’ Hij gaf me een hand en ik stond vrijwel meteen weer buiten. Zonder enige uitleg. Niks. Ik voelde me afgeschreven, afgedaan en oud. Het voelde alsof mijn aftakeling was begonnen en dat had ik nog niet zien aankomen.

Ondertussen ging het leven natuurlijk gewoon door. Ik werkte 32 uur per week en dat werd steeds lastiger. Slapen ging slecht, ik was dus erg moe, en had nog steeds dat korte lontje. Ik voelde me niet goed, zat niet lekker in mijn vel en werd onzeker over van alles. Toch maar weer eens naar de huisarts.

Dit keer een jonge vrouw in opleiding. Ik vertelde opnieuw het hele verhaal. Ook zij geloofde niet zo in de overgang, testte mijn schildklier en kwam tot de conclusie dat ik weleens tegen een burn-out aan zou kunnen zitten. Ze schreef me een antidepressivum voor en ik zou wat minder moeten werken.

Na twee weken heeft mijn man me naar haar teruggesleept. Ik was een schim van mezelf geworden en zat als een zombie op de bank. Ik ben meteen gestopt met het antidepressivum. Toch dacht zij aan een burn-out. Thuisblijven voelde als falen, dus ik ben toch maar weer gaan werken. Door alles wat ik voelde en vooral die enorme vermoeidheid ging dat niet zoals ik gewend was. Ik kon mijn tranen het grootste deel van de tijd niet bedwingen, ik kende mezelf gewoon niet meer terug. De huisarts gaf aan dat ik nu echt thuis moest blijven en me ziek moest melden. Ik had nu officieel een burn-out.

Toch bleef er twijfel. Normaal gesproken word ik gelukkig van mijn werk. Alleen die vreselijke vermoeidheid door te weinig nachtrust brak me op. Inmiddels was ik bijna 43 en een vriend zei: ‘Waarom probeer je het niet met hormonen, dan weet je snel genoeg of het een burn-out is of de overgang.’ Dat zette me aan het denken. Ik was best bang voor de hormonen want ik had gelezen dat je van hormonen borst- of baarmoederkanker kunt krijgen.

Niet lang daarna belde ik de gynaecoloog om te praten over hormoongebruik omdat het echt niet langer ging. Gelukkig kon ik de volgende dag al terecht. Deze gynaecoloog zei letterlijk: ‘Ik maak allerlei touwen aan je vast en trek je langzaam maar zeker uit de put waarin je zit. We gaan net zolang door tot je de juiste dosering en het juiste merk hebt en je je weer prettig voelt.’

Binnen een week kwam ik weer ‘thuis’ in mezelf, ongelofelijk vonden we dat. Toen pas realiseerden wij ons hoe sluipend het proces was verlopen. Binnen een week sliep ik weer beter, had ik weer energie, was mijn humeur enorm opgeknapt en kon ik weer veel meer hebben. Ik genoot volop van mijn zoon, ons gezin, mijn werk en mijn leven. Het was dus inderdaad de overgang waardoor ik al die vage klachten had – waardoor ik minder goed functioneerde op mijn werk, als vrouw en als moeder.

Ik kom inmiddels nog maar één keer per jaar bij mijn gynaecoloog. We hebben het onder controle, zeg maar. Ik slaap goed, mijn stemmingen wisselen niet meer zo snel. En soms is het de overgang, maar soms ben ik ook ‘gewoon chagrijnig’. Ik voel me goed, zit vol energie en ben, op een enkele bui na, dus heel goed gehumeurd.

Wel merk ik dat de vroege overgang zijn weerslag heeft op mijn lichaam. Ik ben in de afgelopen tien jaar twaalf kilo aangekomen. Door de gesprekken met de specialisten voor dit boek realiseerde ik me dat ik nog lang niet alles wist over de overgang. Er vielen tijdens de gesprekken meerdere kwartjes.

Het heeft mij niet alleen aan het denken gezet over mezelf, maar ik heb ook actie ondernomen. Ik heb mijn benauwdheidsklachten laten onderzoeken en het blijkt dat ik astma heb, zoals zoveel postmenopauzale vrouwen. Daar heb ik nu de juiste medicatie voor waardoor ik me beter voel en vooral meer lucht krijg.

Daarnaast ben ik naar een diëtiste gegaan en heb om hulp gevraagd bij het afvallen. Ik realiseerde me namelijk dat ook ik iets aan mijn leefstijl moest doen. Dat vind ik niet gemakkelijk, maar ik laat me hier graag bij helpen. En het werkt: heel langzaam gaat mijn gewicht omlaag. Ik voel me fitter en ik wil, naast gezonder oud worden, de overgang gemakkelijker doorkomen. Ik heb tijdens alle gesprekken voor dit boek zo vaak gedacht: Dit moeten alle vrouwen weten.

En nu ligt dit boek er met al die wetenschap voor alle vrouwen in de overgang.

Marcelle Meesters

DEEL 1

De overgang en hormonen… hoe zit dat eigenlijk?

Voordat we kunnen uitleggen wat de overgang nu precies is, moeten we eerst iets meer vertellen over onze hormonen...

Hormonen zijn stofjes die je lichaam zelf aanmaakt en die allerlei functies van je lichaam regelen en processen beïnvloeden. Zo kunnen ze organen en weefsels stimuleren of juist afremmen. Wel moet het orgaan of weefsel specifieke receptoren (ontvangers) voor het hormoon hebben. Want pas als het hormoon aan de receptor ‘kleeft’, worden bepaalde processen in gang gezet of gestopt.