Lust als last

Eerste druk, juni 2021

© Herm Kisjes en Matthijs Kruk | Uitgeverij Lucht BV

Ontwerp omslag en binnenwerk: Adept vormgeving

Motto: Blake, W. (2001). Het huwelijk van hemel en hel (1ste ed.).

Uitgeverij Bijleveld

ISBN 978 94 92798 98 5

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieёn, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

HERM KISJES & MATTHIJS KRUK

“Je weet nooit wat genoeg is, tenzij je weet wat meer dan genoeg is.”

– WILLIAM BLAKE

VOORWOORD

In ons werk zien wij veel mensen die vastlopen in seks. Het merendeel mannen, soms ook vrouwen. Individuen die een drempel over moeten om met ons te praten, die het moeilijk vinden om in hun eentje hun gedrag te veranderen. Vooral doordat het onderwerp ‘seks’ beladen is – en het mede daardoor vaak gevoelens van schaamte en schuld oproept als je je daarin verliest. Terwijl we werkten aan Lust als last werd het ons steeds duidelijker dat we vooral voor hen schrijven. En voor hen die deze drempel nog over moeten. Die in hun achterhoofd misschien wel weten dat ze meer met seks bezig zijn dan misschien goed voor hen is, maar het te spannend vinden om daar iets mee te doen of het überhaupt te erkennen.

Om deze drempel te verlagen, dus om het stigma van de woordcombinatie ‘seks’ en ‘verslaving’ wat te verzachten, wilden we dit fenomeen niet alleen op afstand vanuit de literatuur beschrijven, maar ook de praktijk onderzoeken. We besloten daarom om een twintigtal oud-cliёnten te benaderen en als dat mogelijk was ook hun partner. Daarmee hopen we een scherper beeld te schetsen van de mannen en vrouwen die een leven zijn in gegleden waarin seks een steeds dominantere rol heeft ingenomen, en zo meer inzicht te geven in de thema’s die specifiek horen bij een seksverslaving.

Onze grootste drijfveer om dit boek te schrijven, is het creёren van openheid over een onderwerp dat mensen spannend vinden en waar (dus) niet gemakkelijk over gesproken wordt. Dat geldt niet alleen voor diegenen die zichzelf in seks verliezen en zich ervoor schamen, maar ook voor de mensen die dat niet goed snappen en het misschien veroordelen.

Vanuit een breder perspectief zien we dit boek als de neerslag van een praktijkgericht onderzoek naar de huidige maatschappelijk gedeelde beleving van seks. Wanneer wordt seks schadelijk? Wat is de impact van seks op ons dagelijks handelen? Wat zijn de gevolgen van je seksuele handelingen voor anderen? Wat doe je als seks je leven meer beheerst dan je zou willen?

Voor wie is dit boek?

Dit boek is in de eerste plaats voor mensen die weleens twijfelen of ze seks zo’n grote rol willen laten spelen in hun leven of niet. Die nieuwsgierig zijn en hun eigen verhouding met seksualiteit willen onderzoeken. Die zichzelf afvragen of ze in hun beleving van seks eigenlijk wel normaal zijn, of dat het misschien neigt naar een obsessie.

Met dit boek willen we ze helpen met dit zelfonderzoek. Maar we hopen ook door meerdere perspectieven op ‘het hebben van veel seks’ aan te bieden, dat ze met een andere, zachtere, mildere en genuanceerde blik naar hun eigen seksuele gedrag kunnen gaan kijken. We hopen dat je op onderzoek gaat wanneer je je in je leven eenzaam voelt, spanningen hebt, geheimen hebt voor je partner en seks hierin een rol speelt.

Of wanneer dat geldt voor je partner. Want hoe je het ook wendt of keert, juist binnen een relatie kan seks een heet hangijzer zijn. Misschien heb je andere seksuele wensen of behoeftes dan je partner, of vertrouw je hem niet (meer) als je hebt ontdekt dat hij veelvuldig porno kijkt of dat zij er affaires op nahoudt.

Twee mensen beleven seks bijna nooit op precies dezelfde manier. Of hangen dezelfde waarden aan over seks. Dit boek is daarom ook geschreven voor stellen bij wie de lust van de een, een last voor de ander is geworden. Waarom kijkt hij wel naar porno, maar niet naar mij? Waarom zoekt hij zijn vertier in sexting en webcamseks als ik hem alles geef wat hij wil? Voor de goede orde: we gebruiken in dit boek standaard de hij-vorm, waar dan vanzelfsprekend ook ‘zij’ gelezen kan worden. Wel is het zo dat de meeste voorbeelden die wij gebruiken in de praktijk vaak van toepassing zijn op een man. Waarom dit zo is, komt in dit boek ook nog aan de orde.

Met Lust als last richten we ons kortom niet alleen op mensen die vragen hebben over hun eigen lusten, maar ook op de partners van mensen die last van hun lust hebben. Die zich afvragen hoe ze ermee om moeten gaan, ertegenaan moeten kijken, zich afvragen wat ze wel of niet op zichzelf moeten betrekken. Op mensen dus die niet weten hoe ze het gedrag van hun partner moeten duiden, niet begrijpen waarom hun partner bang is om hen dichtbij te laten komen, maar in seks en dating kennelijk geen enkele grens lijken te kennen.

In de derde plaats schrijven we dit boek voor iedere professional die te maken krijgt met het fenomeen seksverslaving of alles wat daaronder zou kunnen vallen. Er is nog niet veel bekend over dit onderwerp en ondertussen lijkt het erop dat de geestelijke gezondheidszorg meer en meer aanmeldingen krijgt die samenhangen met sex and love addiction – de wellicht meest toepasselijke term die in Amerika gangbaar is.

Met dit boek willen we de professionals van meer kennis voorzien over deze specifieke problematiek en meer inzicht geven in de clientèle die hierbij hoort. Daarom hebben we ook oud-cliёnten geïnterviewd, van wie we enkele verhalen hebben mogen optekenen in dit boek. Dit heeft ons ook de kans geboden om veel wetenschappelijke en theoretische inzichten te koppelen aan de persoonlijke en intieme ervaringen die zij ons vertelden.

Tot slot willen we benadrukken dat wij Lust als last zien als een boek voor iedereen die geïnteresseerd is in de rol die seks speelt in de huidige tijd, met name in de westerse samenleving. Het kan zijn dat je door alle #MeToo-verhalen en seksuele schandalen die ons om de oren vliegen simpelweg nieuwsgierig bent geworden naar wat erachter zit.

Zit het in de psyche van de mens – of specifieker: de man – om zich wellustig te vergrijpen aan alles wat op zijn pad komt? Of is onze consumptiemaatschappij dermate geseksualiseerd geraakt dat we zijn gaan denken dat alles om seks draait? Of misschien stel je je vraag breder: hoe moeten we tegenwoordig tegen seks aankijken? In een cultuur waarbij sommige mannen nog steeds seksuele grenzen overschrijden en vrouwen nog steeds grote last kunnen ondervinden van de dubbele seksuele moraal.

Wij denken en hopen dat mensen dit boek ook lezen om zichzelf en anderen om hen heen de centrale vraag te stellen die door de tijd heen steeds een ander antwoord zal krijgen: ‘Wanneer heb je een gezonde relatie met seks?’

Wat willen we met dit boek bereiken?

Of je dit boek nu leest uit maatschappelijke nieuwsgierigheid, persoonlijke interesse of vanuit een professionele invalshoek – wij hopen dat het je laat stilstaan bij de keuzes die jij maakt als het gaat om seks, intimiteit en verbondenheid.

We gaan vooral in op de keuzes die mensen maken ten aanzien van seks en de mate waarin ze daarbij in verbinding zijn met zichzelf en met anderen. Dit boek heeft als doel om maximale vrijheid voor jezelf te creёren om de keuzes te maken die bij jou passen én deze uit te voeren.

Maar soms maak je keuzes om seks te hebben die ertoe leiden dat je last ervaart. Omdat je spanningen hebt van je geheimen, omdat je je schaamt, omdat je niet de aandacht kunt geven aan wat je werkelijk belangrijk vindt, omdat je graag avontuur wilt maar ook geborgenheid, kortom: omdat seks en de rest van je leven niet op elkaar zijn afgestemd.

Misschien kom je erachter in welke gewoontes jij vastloopt op het gebied van relatie en seks. Misschien krijg je een andere kijk op hoe jij je seksualiteit wilt beleven of welke grenzen je wilt stellen of juist oprekken binnen jouw relatie of zelfs binnen de huidige maatschappij met haar bijbehorende normen en waarden.

We hopen dat Lust als last je helpt te herkennen wat je doet en dat je na het lezen de stap durft te zetten om aan anderen te vragen wat zij doen. Vervolgens is het aan jou om daar al dan niet naar te handelen.

We hopen dat je jezelf vragen zult stellen over hoe je je leven wilt inrichten. Wil je internetporno blijven kijken? Dat kan, maar vertel je dat dan aan je partner of niet? En zo niet, ben je er dan oké mee om dat geheim bij je te dragen? Wat gaat je dat kosten? Hoe draagt het wél vertellen bij aan het contact met je partner? Kijk je echt alleen omdat porno je genot geeft of is het om spanningen te onderdrukken? Door deze vragen te stellen maak je bewustere keuzes en ben je transparanter over waarom je dingen doet zoals je ze doet.

Als je twee uur per dag porno wilt kijken of wekelijks naar een prostituee wilt gaan, is dat niet goed of slecht, maar het heeft wel consequenties. Sta je achter die gevolgen? Durf je te kiezen, écht te kiezen?

Mensen die vastlopen in destructieve gewoontes staan over het algemeen niet stil bij de keuzes die hieraan ten grondslag liggen. Veel mensen maken niet bewust de keuze hoe ze hun relaties met anderen willen vormgeven, hoe ze verbonden willen zijn met andere mensen.

In dit leven hebben we nu eenmaal te maken met uitersten. Seksuele uitspattingen en een diepgaande intieme relatie met één partner gaan simpelweg moeilijk samen. Tenzij je er bewust voor kiest, je schaamte voorbijgaat en niet alleen stilstaat bij je eigen behoefte, maar ook bij die van een ander. Pas als je daar een keuze in maakt, is er maximale vrijheid.

Met dit boek hopen we ook wat meer het taboe af te halen van seks. Dat wil zeggen: van het taboe op véél seks. Daarom hebben we ook de titel Lust als last gekozen. Een van onze oud-clienten zegt nota bene over zichzelf: ‘Ik zag mezelf als zo’n vies oud mannetje in zo’n regenjasje.’ En dit ís ook vaak het beeld dat mensen hebben van een seksverslaafde.

Als een van ons op feestjes zegt dat-ie ‘iets doet met seksverslaving’ draaien direct alle ogen zijn kant op. Maar nog voordat ze vragen beginnen af te vuren, kunnen velen het niet nalaten om opmerkingen te maken als: ‘Dat zijn zeker van die mannen die een paar keer per dag lopen te rukken’ of iets dergelijks.

Veel met seks bezig zijn, en al helemaal als het porno betreft, lijkt veel mensen nog steeds een viezige smaak te geven. Alsof het iets grauws heeft, iets groezeligs. Iets triests, iets om af te keuren. Juist in dit stigmatiserende schuilt een groot probleem. Want één ding is zeker: bijna iedereen die last ervaart van zijn lusten, heeft gevoelens die raken aan schaamte of schuld.

Niet voor niets vinden allerlei seksuele handelingen plaats in afgesloten ruimtes, met de gordijnen keurig dicht. En we praten er niet over. Omdat het zo intiem is, voelt dat ongemakkelijk, en we schamen ons voor de reacties van anderen. Wat niet onlogisch is, als we er al bij voorbaat op zo’n veroordelende manier over praten. En door er niet over te praten doen we aannames, en houden we het fenomeen seksverslaving bizar genoeg juist in stand.

Met Lust als last willen we daarom een open gesprek starten over onze behoefte aan seks, en wanneer dit uit de hand loopt. Wanneer lust een last wordt. We hopen dat het je aanzet om jezelf en anderen vragen te gaan stellen, in plaats van zaken in te vullen en te veroordelen. Wanneer wordt jouw beleving van seksualiteit ongezond? En als je je schaamt, waarvoor dan eigenlijk? Waarom doe je dingen niet, of juist wel maar dan alleen in het geheim?

En groter gedacht: hoe moeten we als maatschappij aankijken tegen seks? Is het eigenlijk wel zo erg dat er zoveel seks in om-loop is? En hoe kijken we tegen mensen aan die zichzelf verliezen in seks?

Deze vragen vormen het uitgangspunt van dit boek. We willen de scheidslijn onderzoeken tussen lust en last. Kan seks verslavend zijn en zo ja, hoe werkt dit dan? En wat zijn de stappen die je kunt zetten om uit deze problematische situatie te komen? Als individu, als partner of als professional.

INLEIDING

‘Veel mensen zijn nog steeds stellig van mening dat alle fatsoenlijke relaties monogaam moeten zijn. Ze houden vast aan het krachtige ideaal om “respectabel” te zijn. Zo ben je ervan overtuigd dat een getrouwde moeder van twee die werkt als inkoopmanager van een farmaceutisch bedrijf niet regelmatig seksclubs bezoekt, dat een belastingspecialist tijdens een belangrijke vergadering met cliёnten geen fetisjkleding onder zijn pak draagt en dat een hooggeplaatst politicus geen groot deel van zijn tijd door-brengt met porno kijken – als dat zou uitkomen, zou het een enorm schandaal kunnen veroorzaken. Veel van wat heel normale aspecten van de menselijke seksualiteit lijken, vallen nog steeds buiten onze goedbedoelde, maar strenge en normatieve regels.’1

Dit citaat komt uit het boek Seks dat The School of Life schreef over het taboe en de schaamte die tegenwoordig nog steeds om seks heen hangen. Hoewel iedereen wel weet dat seks net zo’n belangrijk onderdeel van het leven is als eten, slapen en appen, spreekt men nog steeds met de nodige schroom over wat er zich binnen de slaapkamermuren afspeelt. Mensen hebben over het algemeen niet de neiging om elkaar te vertellen hoe vaak ze masturberen, van welke pornofilmpjes ze heet worden en welke fantasieёn ze het liefst zouden verwezenlijken – en met wie.

Dit zal ongetwijfeld komen door het feit dat het merendeel van de seksuele handelingen zich afspeelt achter gesloten deuren. In de publieke ruimte zit zo goed als iedereen vastgeklonken aan de smartphone, achter de ramen kun je mensen ongegeneerd voedsel naar binnen zien harken en in de trein zakt nog weleens het hoofd weg van mensen die zich er niet voor schamen in het openbaar weg te doezelen. Maar als het om seksuele gewoontes gaat, hebben mensen weinig vergelijkingsmateriaal. Met het blote oog zie je niet aan anderen wat de norm is en of jij daar wel of niet aan voldoet.

Dus blijft het vaak gissen of jij wel normaal bent als je elke dag masturbeert of één keer per week drie uur achter elkaar porno kijkt. En juist omdat het vergelijkingsmateriaal ontbreekt, maken mensen zich zorgen dat ze er niet meer bij horen als de waarheid over hen aan het licht komt. Mensen zijn in de eerste plaats toch vooral sociale dieren die bang zijn dat anderen ze niet meer moeten als die weten wat er allemaal achter de dichte gordijnen gebeurt.

De impact van taboes

Zoals het eerdergenoemde citaat aangeeft, leven we in een maatschappij die er op seksueel vlak nogal wat mores op nahoudt. Volgens de auteurs hebben de huidige taboes hun wortels in de achttiende- en negentiende-eeuwse romantiek, die seks interpreteert als de ultieme uiting van liefde. Dit houdt ook in dat seksuele activiteit die niet gekoppeld kan worden aan genegenheid als afkeurenswaardig beschouwd wordt. Een strikte eenheid van liefde en seks dus. Maar doe je hier niet zowel liefde als seks mee tekort? Liefde zonder seks kan immers uitstekend bestaan, en seks zonder liefde natuurlijk net zo goed.

Een taboe betekent letterlijk iets wat wordt beschouwd als ongepast om te doen of om over te praten. In de praktijk leidt dit er vaak toe dat we zelf op onderzoek uitgaan als ergens een taboe op rust. Als ouders het te moeilijk vinden om het met hun kinderen over seks te hebben, gaan die kinderen dus zelf op zoek naar seks. Vroeger op de verborgen plekken in huis, tegenwoordig op het internet, de filters omzeilend. Want kennelijk is seks iets geheims, en iets wat verborgen moet blijven fascineert.

Zo blijft seks door de eeuwen heen een heet onderwerp. En dit is nog steeds zo, ondanks het feit dat onze samenleving meer open en inclusief is dan ooit. Zo is het opvallend te noemen dat toen mensen hoorden dat wij dit boek aan het schrijven waren, iedereen vrijwel zonder uitzondering reageerde met: ‘Daar wil ik wel meer van weten! Want dat is in opkomst, hè? Wanneer heb je dat nou, ben je dan écht alleen maar met seks bezig?’ Terwijl: seks is iets wat ons juist allemaal aangaat. Het speelt continu een rol in hoe we met elkaar omgaan. En vooral hoe we met elkaar willen omgaan. In 2017 groeide de hashtag #Me-Too bijvoorbeeld binnen enkele dagen uit tot een beweging die tot op de dag van vandaag taboes doorbreekt en drempels verlaagt. Het maakte seksuele grenzen bespreekbaar en zette de verhouding tussen vrouwen en mannen blijvend op scherp.

In hetzelfde jaar ging het filmpje van Vindicat-studente Milou Deelen (21) over slutshaming* viral, en twee jaar later was er veel ophef over de Nashville-verklaring.** Dit soort tendensen maakt de vraag relevant hoe we binnen onze cultuur en maatschappij eigenlijk tegen seks aankijken. En zo heeft ook seksverslaving een plaats in dit debat: hebben mannen die zich schuldig maken aan #MeToo een probleem met seks? Betitelen we een man eerder als seksverslaafd dan een vrouw? Moeten we porno afkeuren?

Seksverslaving zegt iets over onze relatie met seks

Maar de belangrijkste vraag van dit boek is: wanneer wordt seks verslavend? Dit maakt het niet alleen een boek over een taboe (seks), maar ook over een onderwerp waar een stigma op zit (verslaving). Wij zien dit boek daarom niet alleen als een zoektocht naar antwoorden op deze vraag, maar ook naar de huidige maatschappelijke ideeёn rondom seks.

Want als we over seksverslaving schrijven, hebben we het per definitie ook over schaamte, persoonlijke waarden en maatschappelijke normen. Maar wie of wat bepaalt of dagelijks masturberen slecht is? Wanneer is het schadelijk of ongezond als je veel met seks bezig bent? En wat is dat eigenlijk: ‘veel met seks bezig zijn’?

Wij schrijven dit boek, omdat seksverslaving vaak helemaal niet als zodanig herkend wordt. Behoefte aan seks is immers niet gek, het is zelfs natuurlijk. Een leefstijl erop nahouden waarin seks een dominante rol speelt, hoeft ook zeker niet ongezond te zijn. Sterker nog, het omgekeerde kan net zo goed waar zijn en een leven vol seks kan je vitaal en optimistisch doen voelen. Wij willen daarom zeker niet stellen dat veel seks een slechte zaak zou zijn.

Wel is het zo dat veel mensen in een kramp schieten als het over seks gaat. Het blijft toch iets wat iedereen vooral binnenskamers doet en waarbij we ons buiten die kamers nogal snel ongemakkelijk voelen om er open over te zijn. Natuurlijk zijn er lagen in de bevolking waarbinnen seksualiteit een stuk openlijker wordt besproken en beleefd dan in andere groepen. Maar ook in die gevallen is het belangrijk om je eigen seksualiteit af te stemmen op je omgeving en je relatie(s).

Precies daarom is het raadzaam om een zeker idee te hebben van waar seks eigenlijk over gaat, voor jou. En omdat je nou eenmaal altijd anderen nodig hebt om jezelf te leren kennen, heb je ook andere perspectieven op seks nodig om jouw seksualiteit te leren kennen. Om te weten waar jouw behoefte ligt of wat juist ongezond voor je is. Want hoe weet je nou eigenlijk dat je ‘gewoon een hoog libido’ hebt of dat je seks gebruikt om je behoefte aan verbinding of ontspanning op te vullen? Spreken over iets waar een taboe op ligt, helpt je om beter passende keuzes te maken voor jezelf en je omgeving. Het geeft je inzicht in hoe je je verhoudt tot anderen en of je eigenlijk wel het leven leidt dat je wilt leiden. Hoe vaak horen we niet van mensen die zeggen dat ze te lang bij hun partner zijn gebleven, hun kinderen te lang hebben verwaarloosd, eerder voor zichzelf hadden willen kiezen? Als je een seksverslaving bij jezelf of iemand anders herkent, is het vaak al jaren aan de gang. Hopelijk helpt dit boek je om een scherper beeld te krijgen van je relatie met en je verhouding tot jouw seksualiteit.

Seks als oplossing voor eenzaamheid

De belangrijkste behoefte van de mens is de behoefte aan verbondenheid. Iedereen wil het gevoel hebben gezien te worden, gehoord te worden. Verbondenheid met anderen geeft betekenis aan je leven, je bouwt er een identiteit mee op.

Je zou zelfs kunnen stellen dat seksuele intimiteit de ultieme vorm van verbondenheid is. Seks is bij uitstek de activiteit die ervoor zorgt dat je je bemind voelt. Het gevoel gewild te worden door iemand die op één moment alleen maar oog heeft voor jou. In de individualistische samenleving van tegenwoordig zijn sociale en fysieke contacten een groot goed. De lockdowns in de coronatijd maakten het nog maar eens pijnlijk duidelijk: we gaan helemaal niet lekker op sociale isolatie en hebben verbondenheid met anderen letterlijk nodig. Maar ook daarvóór brachten we al meer tijd in isolatie door dan ooit, achter onze telefoon- of tv-schermen. Gemiddeld wel vier uur per dag2 die we vroeger samen doorbrachten aan de keukentafel, in de kerk of in de kroeg.

Aangezien we in dit nieuwe millennium meer en meer tijd in ons eentje achter een scherm spenderen, willen we onze behoefte aan verbondenheid compenseren op een andere manier. En technologisch verwend als we zijn: liever vandaag dan morgen. Datingapps als Tinder, Happn, Grindr en GayRomeo zijn precies om deze reden in no time zo populair geworden.

In het dagelijks leven is er weinig tijd en veel afstand, maar die blokkades doen er steeds minder toe. Met één druk op de knop kunnen we voldoen aan onze noodzakelijke behoefte aan ver-binding, aan contact, aan gezien worden, aan seks.

De opkomst van pornobesitas

Maar betekenen deze toegangsmogelijkheden ook dat we tegenwoordig meer seks hébben? Of is onze behoefte aan seks groter? De cijfers erop naslaand blijkt dat eerste in ieder geval niet het geval te zijn.3 De jeugd schijnt zelfs preutser te zijn geworden dan in het pre-internettijdperk,4 zeker in vergelijking met de jaren zeventig, toen het bon ton was om er open over te zijn dat je met meerdere partners seks had.

Wat onze behoefte aan seks betreft: het is moeilijk vast te stellen of die is toegenomen. We kunnen wél waarnemen dat seks veel meer aanwezig is om ons heen dan in voorgaande tijden. Los van de enorme hoeveelheid advertenties, series en films waarin ons seksuele beelden worden voorgeschoteld of allerhande seksuele toespelingen worden gemaakt, heeft bij uitstek het internet gezorgd voor een onuitputtelijk aanbod van seks. En zoals het bekendste kapitalistische principe dicteert: aanbod genereert vraag.

Wat het internet daarom vooral heeft bewerkstelligd is een gevoel van onbegrensde mogelijkheden als het om seks gaat. Waar je vroeger naarstig op zoek moest naar bloot materiaal in een Seventeen bij de benzinepomp, kun je nu met één klik van je muis kiezen uit categorieёn seks waar je zelfs in je fantasieёn niet van durfde te dromen.

Het immense aanbod van seks is te vergelijken met de ontwikkeling van het voedingsaanbod van tegenwoordig. Nog geen twintig jaar geleden moest je een heel station afzoeken voor een worstenbroodje, nu kun je bijna niet meer om de eettentjes heen. Mensen hadden vroeger niet altijd het geld voor een tussendoortje tijdens het forenzen, ook dat is anders. Niet voor niets is er al jaren sprake van een stijgende lijn in obesitas.5 Net als eten is er tegenwoordig dus zo gemakkelijk seks te krijgen dat je er, als je er gevoelig voor bent, maar moeilijk mee kunt stoppen. Je ziet het overal om je heen, het is verkrijgbaar: je moet van goeden huize komen om je er níet mee bezig te houden. Net zoals obesitas door fast food een vlucht heeft genomen, gebeurt dit nu ook met seks: pornobesitas is in opkomst.6 Fast sex is immers gemakkelijk: je trekt een luikje open en je hebt het. Het wordt meer en meer een gewoonte zonder dat je nog stilstaat bij het waarom en de gevolgen ervan. We worden als het ware weer kleine kinderen, we kunnen onze impulsen steeds moeilijker bedwingen en kunnen niet meer omgaan met uitstel van onze behoeftebevrediging.

Toename van onvrede?

In bijna alle sectoren van de geestelijke gezondheidszorg in Nederland neemt het aantal mensen toe dat om hulp vraagt.7 Is dit omdat de samenleving verandert en andere dingen van ons worden verwacht? Of omdat we in onze eigen omgeving onvoldoende hulp ervaren?

Het lijkt erop dat we steeds meer een onbevredigd gevoel ervaren over onszelf en de wereld waarin wij leven. Dat we veel dingen doen en ervaren die we eigenlijk liever niet zouden doen of ervaren. Uit het World Happiness Report uit 2019 werd één globale trend heel duidelijk: in 2018 ervoeren we over de hele wereld 27 procent meer negatieve gevoelens – angst, verdriet en boosheid – dan in 2010.8

We vinden dat we recht hebben op geluk. En als we pijn tegenkomen, vinden we dat onterecht en zijn we van slag. Terwijl we nog nooit zoveel vrije tijd hebben gehad, hebben we toch steeds meer nodig om ons goed te voelen. Paradoxaal genoeg doen we van alles met die vrije tijd, behalve die gebruiken waarvoor die in de kern bedoeld is: rust nemen.

Veel mensen willen tegenwoordig niets liever dan rust. We betalen er zelfs grof voor. Niet voor niets zijn yogastudio’s, meditatiecentra en mindfulnesstrainingen bloeiende business. En wat te denken van al die verzuchtingen toen we thuis moesten blijven vanwege corona? Eindelijk hadden we voor even die tijd en rust waarnaar we zo koortsachtig op zoek waren geweest. Maar hoe is rust te vinden in een hectische wereld die continu aan verandering onderhevig is? Rust wordt tegenwoordig gevonden als we ons terugtrekken op onze bank in Netflix-series of in bed met social media. Onze behoefte aan rust gaat steeds meer ten koste van de verbinding met anderen: de simpele interactie van mens tot mens. We zijn bezig met onszelf, met onze eigen behoefte om tot rust te komen. En daarbovenop nog een extra druk: we moeten het vooral leuk hebben.

Er zijn genoeg mensen onder ons die zich niet meer kunnen losmaken uit deze vicieuze cirkel. Om het leuk te hebben moet je de hort op, moet het spannend of vermakelijk zijn en daarvoor is een quick fix noodzakelijk. Er is tegenwoordig zo weinig tijd. Het moet nu gebeuren.

Juist omdat het nú moet gebeuren zijn we hard bezig dit op te vullen met allerlei activiteiten die ons juist onrust geven. Het event dat je beslist niet mag missen, het feestje waar je niet kunt zijn zonder alcohol of drugs, de relatie die moet spetteren van zowel romantiek als liefde, de carrière die in een steile lijn omhoog moet gaan.

Als het maar even tegenzit, vluchten we weg naar een andere realiteit door obsessief te appen, van alles te kopen op internet, nachtenlang te gamen, aan de lopende band te daten, stelselmatig vreemd te gaan of veelvuldig porno te kijken. Of – en misschien wel de meest gangbare want weinig afkeurenswaardige manier – we verliezen onszelf in werk. We leven niet, we worden geleefd. We willen wanhopig contact met anderen, maar dit contact vervliegt in datingapps en vluchtige seks.

De belangrijke rol van schaamte

In onze praktijken zien wij steeds meer mensen die aan de buitenkant iets anders laten zien dan dat zij aan de binnenkant ervaren. Internet en social media werken dit in de hand. Je ziet daar bijna altijd alleen de buitenkant van anderen. Vervolgens vergelijken mensen die buitenkant niet met hun eigen buitenkant, maar met hun eigen binnenkant. Dit leidt tot een leeg en ellendig gevoel van eenzaamheid en tekortkoming: het zijn alle anderen die het wel voor elkaar hebben. En vooral jij moet kennelijk beter kunnen.

Om dat afgesneden gevoel tegen te gaan, reiken bedrijven je gelukkig een handige en zelfs leuke manier aan: door porno of snelle seks kun je even ontsnappen en daar nog even een goed gevoel aan overhouden ook. Mogelijk gemaakt door datzelfde internet.

Op zichzelf is hier niets mis mee. Seksuele behoeftes zijn immers van alle plaatsen en tijden. Waar het hellend vlak ontstaat, is wanneer de behoefte zo groot wordt dat je vervulling ervan niet meer kunt uitstellen. Met als gevolg dat je je er veelvuldig in verliest. Als dit langdurig gebeurt, heeft dat gevolgen op allerlei gebieden: je baan, je partner, je gezondheid, je financiёle huishouding. Op de langere termijn kunnen zelfs lichamelijke en/of psychische functies verstoord raken, iets waarop we later in dit boek zullen terugkomen.

Het kan natuurlijk zijn dat een swingersleven* jou past of dat je open kunt zijn naar je partner over het kijken van porno, al dan niet in combinatie met drugs. Over het algemeen werkt dit alleen bij mensen die er eerlijk over zijn en hun leven er als het ware op inrichten en die de mogelijke gevolgen voor lief nemen. Seksueel gedrag wordt echter vaak een probleem als je niet open en eerlijk wilt of durft te zijn tegenover jezelf en/of anderen. Je kiest er dan namelijk voor om een geheim met je mee te dragen. En de thermometer die dan uitslaat, is die van de schaamte.

Want bij een geheim komt schaamte kijken, en bij schaamte ervaar je een bepaalde angst. Je wilt niet dat anderen zien wie jij werkelijk bent. Je wilt het beeld dat je hoopt dat anderen van jou hebben, in stand houden. Als je geheim uit zou komen, kan dat beeld onderuitgehaald worden.

Precies bij dit geheim ontstaan de klachten. Op praktisch niveau moet je dingen verzwijgen of verdraaien. Dit zorgt voor spanning die in eerste instantie zelfs aanlokkelijk kan zijn: jij weet iets wat niemand anders weet. Op de langere termijn gaat het je echter benauwen. Je begint je minder goed te voelen over jezelf. De spanning keert zich naar binnen.

Daarnaast ben je op een grotere schaal dan goed voor je is, bezig met wat anderen van jou vinden. Je vult voor je partner in dat je hem of haar niet wilt kwetsen met jouw geheim. Of in het begin denk je nog dat zoveel mensen elke dag een uur porno kijken. Totdat je erachter komt dat je eigenlijk niet zo wilt zijn. Dat je niet meer doet wat jij wilt, maar bezig bent het beeld te manipuleren waarvan je hoopt dat anderen van jou hebben. Dat je niet meer toekomt aan de dingen waarvan je vindt dat je ze eigenlijk moet doen. Dat je de beste versie van jezelf bent kwijtgeraakt. Zodra je ergens niet open over durft te zijn, om welke reden dan ook, ben je niet meer de beste versie van jezelf.

De glijdende schaal van lust naar last

Dit boek gaat over een fenomeen dat in onze ogen in opkomst is: de steeds grotere rol die seks kan spelen in individuele levens en hoe seks in het begin vóór je werkt (lust), maar langzamerhand steeds meer tégen je gaat werken (last). In die zin gaat dit boek daarom misschien wel over jou of over jouw partner die last heeft van lust.

Het kan ook zijn dat dit boek gaat over jouw werk, omdat je te maken hebt met mannen of vrouwen die bij jou komen, omdat ze last ervaren door lust en in de problemen komen door hun seksueel gedrag, er spijt van hebben of zich ervoor schamen.

In dit boek gaan we dieper in op wat die last betekent, wat de mogelijke oorzaken zijn en welke gevolgen de last kan hebben voor jou of voor anderen. De last is er natuurlijk niet zomaar, van de een op de andere dag. Dit betekent ook dat er niet meteen een knop is waarmee je last weer terug omzet in simpele lust. Daarom nemen we je in dit boek mee in ervaringsverhalen die oud-cliёnten van ons met het grote publiek wilden delen. Eigenlijk zijn zij allemaal, ieder op hun eigen manier, in een glijdende schaal terechtgekomen en kwamen hier op een gegeven moment niet meer uit.

Velen van hen zegden hun medewerking aan dit boek toe, omdat ze met hun verhaal anderen willen helpen, om te voorkomen dat zij ook in zo’n situatie belanden.

In onze ogen komt seksverslaving nooit alleen. Hiermee bedoelen wij: als je vastloopt in seks, gaat dit eigenlijk nooit puur om seks. Er ligt altijd wel iets onder. Daarom gaan wij in dit boek ook in op onderliggende psychologische thema’s die veel met seks te maken hebben, zoals schaamte, eenzaamheid en leegte. Maar voordat we direct de diepte en de details induiken, willen we eerst juist uitzoomen. Het fenomeen van een afstand belichten. In de volksmond hebben we het bijvoorbeeld vaak over ‘seksverslaving’, maar is dit eigenlijk wel een passende benaming? Op welke manieren kunnen we naar dit fenomeen kijken en wat zegt dit over onze cultuur en maatschappij? Moeten we seksverslaving bijvoorbeeld als ziekte zien of juist als iets waar we van kunnen herstellen?

Hoe hebben we dit boek opgebouwd?

Een belangrijke opmerking vooraf is dat we ervoor gekozen hebben om de term ‘seksverslaving’ misschien wel vaker te gebruiken dan ons lief is. Wat ons tegenstaat is dat het woord ‘verslaving’ een stigmatiserende werking kan hebben, terwijl we seksverslaving juist willen ontdoen van de taboe en schaamte die erop liggen. Daarnaast is er binnen wetenschappelijke kringen veel controverse over de vraag of een seksverslaving überhaupt wel bestaat. Toch schrijven we in dit boek vaak over ‘seksverslaving’, omdat dit een begrip is dat steeds meer bekendheid krijgt bij het grote publiek. En omdat men in de volksmond minder vaak spreekt over ‘een uit de hand gelopen relatie met seks’, zullen we dit gedrag veelal duiden met het woord ‘seksverslaving’.

In deel I van Lust als last gaan we in op het fenomeen zelf: wat is seksverslaving nu precies en wanneer wordt iets moois en fijns als seks eigenlijk een probleem? In deel II onderzoeken we de psychologische kant van seksverslaving, namelijk de vraag waarom seksverslaving een probleem is. In deel III zoomen we in op de ontstaansgeschiedenis van een seksverslaving. Ook bespreken we hier de cijfers die bekend zijn over de aantallen mensen die last hebben van lust, en wat deze cijfers zeggen. In deel IV bespreken we vier gebieden die in zichzelf een verslavend aspect hebben en daarom onlosmakelijk verbonden zijn met seksverslaving: macht, drugs, technologie en digitalisering. Tot slot willen we in deel V meer richting geven en ook handvatten aanbieden: wat kun je doen als je denkt dat jij last hebt van lust? Of als je partner bent van iemand die soms meer oog heeft voor zijn seksuele behoeftes dan voor jou?

Omdat we jou als lezer ook willen uitnodigen om bij jezelf stil te staan en een mening te vormen over jouw eigen relatie tot seksualiteit, stellen we aan het einde van elk hoofdstuk een paar reflectievragen. Zo kun je ook praktisch iets doen met de materie die je hebt gelezen.

We sluiten af met een eigen beschouwing op de vraag wanneer lust eigenlijk geen last meer is. Want, na onze poging om het fenomeen seksverslaving van alle kanten te belichten en te onderzoeken, hoe moet je een uit de hand gelopen relatie met seks nou eigenlijk duiden? En vooral trachten we een genuanceerd antwoord te geven op de ondertitel van dit boek: wanneer wordt seks verslavend?

Om het onderwerp dichterbij te brengen, nemen we aan het eind van elk hoofdstuk een korte reflectie op waarmee je kunt onderzoeken hoe jij staat ten opzichte van de materie die je hebt gelezen.

We zullen dit boek afsluiten met onze eigen visie op het fenomeen seksverslaving. Na onze poging om het van alle kanten te belichten en te onderzoeken, beschouwen we hoe je volgens ons een uit de hand gelopen relatie met seks moet duiden. En willen we vooral een genuanceerd antwoord geven op de ondertitel van dit boek: wanneer wordt seks verslavend?

* Slutshaming is een Engelse term die verwijst naar het bestempelen van een meisje of vrouw als slet of hoer omwille van haar seksuele gedrag of wat als zodanig wordt ervaren.

** De auteurs van de Nashville-verklaring vinden dat er een te losse moraal bestaat met betrekking tot thema’s als homoseksualiteit, genderneutraliteit en polyamorie.

* Partnerruil, het open zijn over het hebben van seks met anderen dan je partner.

Deel I

LUST ALS LAST: WAT IS HET PROBLEEM?

1. HET FASCINERENDE FENOMEEN ‘SEKSVERSLAVING’

There’s a quiet storm

And it never felt this hot before

Giving me something that’s taboo

– SADE, ‘THE SWEETEST TABOO’ (1985)

Het lijkt of het woord in de media steeds vaker opduikt. Seksverslaving. De term ‘verslaving’ geeft de indruk dat er meteen ook van alles mis is met iemand die zich veel bezighoudt met seks. Maar is dit wel zo? Wanneer is seks ‘alleen maar seks’ en wanneer wordt seks een obsessie waardoor je minder goed functioneert dan je zou willen?

In dit hoofdstuk willen we antwoord geven op die vragen. Hiermee beginnen we met de meest fundamentele vraag: wat is seksverslaving eigenlijk? Vallen de ‘donjuans’ daaronder die er maar geen genoeg van kunnen krijgen? En hoe zijn zij dan anders dan de vrouwelijke variant: ‘de nymfomane’? Of zijn het van die mannen die alleen maar achter hun pik aan rennen, of daar gewoon de hele dag alleen maar aan zitten?

Wanneer wordt lust een last?

De vraag: wat is seksverslaving? is op het eerste oog simpel. Toch blijkt het nog niet zo eenvoudig om hier een eenduidig antwoord op te geven. Seksverslaving is namelijk niet in één hokje te plaatsen. Er zijn diverse visies, wetenschappers en experts die er overeenkomstige, maar zeker ook verschillende dingen over zeggen. Zo zijn er behandelingen met elk een eigen visie of perspectief op het fenomeen ‘seksverslaving’ en hoe je dit het beste kunt benaderen. Daarover straks meer.

Toch hebben al deze verschillende zienswijzen op seksverslaving één ding gemeen: er zijn mensen die er last van hebben. Sommigen zijn eenzaam en gebruiken seks om zich even verbonden te voelen. Anderen trekken zich juist terug in een wereld van seks, omdat ze even genoeg hebben van alles wat er in de ‘echte wereld’ speelt. Maar allemaal spreken ze van een vergelijkbaar geheim dat schaamte en schuldgevoelens met zich meebrengt. Een kloof die gaapt tussen de ‘echte wereld’ enerzijds en een ‘geheime wereld’ anderzijds.

In de ene wereld heb je misschien een stabiele maar niet zo spannende relatie, of juist andersom. Heb je een stressvol en druk bestaan, of juist een leven vol verveling en leegte. Daarnaast is er een tegenhanger: een geheime wereld waar niemand in jouw echte wereld van afweet. Een wereld waarin je de gordijnen letterlijk of figuurlijk dichttrekt om tijd te nemen voor jezelf. Met porno en drugs, met chatten of webcamseks, door vreemd te gaan of prostituees te bezoeken.

Allemaal gedrag dat begon met lust: je bewoog ernaartoe en haalde er iets uit. Ontlading, ontspanning, verbinding. Maar gaandeweg werd het soms een last: je gebruikte het om ergens vandaan te bewegen. Als een ontsnapping of vlucht uit de realiteit.

Wanneer wordt lust een last? Ook hier is niet direct één antwoord op te geven. Zoals een rivier waarvan de stroom je meevoert, kun je er geleidelijk in worden meegezogen: eerst ga je er voetje voor voetje in en geniet je van een opwindende ervaring, later kun je niet meer precies aangeven wanneer je eigenlijk kopje-onder ging.

Ergens zie jij of ziet je omgeving dat er een last is, omdat je steeds meer bezig bent met seks. Die last is als we het hebben over seksverslaving belangrijker dan hoe vaak je bijvoorbeeld seks wilt. Voor de een is het vervullen van zijn seksuele lusten geen enkel probleem, voor de ander leidt het tot schuldgevoe-lens achteraf of tot uitstelgedrag. Of je realiseert je dat seks een uitvlucht is geworden om te dealen met eenzaamheid, verdriet of een vervelend gevoel over jezelf of het leven in het algemeen.

In dit eerste deel van Lust als last gaan we na welke uitingsvormen seksverslaving heeft en wat voor soort problemen het kan geven als je jezelf verliest in seks. We willen je meenemen in de ontstaansgeschiedenis van een seksverslaving, want zoals geen enkele verslaving is-ie er direct. Eerst is er het genot, de lust, de fijne kanten van seks. Misschien is seks op dat moment nog gewoon seks en staat het nog niet voor iets anders: voor een vlucht, een ontsnapping of een ander, geheim leven. Pas in de loop der tijd wordt het een last, en misschien wel een obsessie of dwang waar je maar moeilijk mee kunt stoppen.

Daarnaast willen wij het fenomeen ‘seksverslaving’ vanuit verschillende zienswijzen verklaren. Want de term ‘verslaving’ impliceert van alles: het kan een ziekte zijn waar je misschien nooit meer van afkomt of het kan iemand juist een bepaald stigma meegeven (‘je bent zwak’ of ‘je hebt waarschijnlijk te weinig liefde gehad van je ouders’). Daarom willen we laten zien dat je op meerdere manieren tegen seksverslaving aan kunt kijken. Op deze wijze kun je zelf een zo genuanceerd mogelijk oordeel vormen over wat seksverslaving allemaal kan betekenen.

Van lust tot last: recreatief, probleem, verslaving

Seksverslaving is niet iets wat er vandaag niet is en morgen begint. Het is meer een gewoonte die zich geleidelijk aan ontwikkelt tot een probleem.

Je relatie met seks ontwikkelt zich in je leven met jezelf en met anderen, en het wordt geleidelijk aan obsessiever. Beeld je bijvoorbeeld in dat je eerst porno kijkt als ontspanning, je bent nieuwsgierig naar seks of je wordt opgewonden als je naar film-pjes kijkt of chat met aantrekkelijke vrouwen of mannen.

Zonder dat je er echt bewust van bent, wordt seks een vervanger van pijnlijke, ongemakkelijke of angstige gevoelens. Hierdoor ontstaat een ervaring van een prettige spanning en ontspanning die je graag wilt herhalen. Je denkt bijvoorbeeld dat je porno wilt kijken en dat geeft je een opgewonden, fijn gevoel, waardoor gevoelens van leegte, schaamte en negatieve gedachten minder of niet aanwezig zijn. Uiteindelijk wordt seks moeten en staat je leven steeds meer in het teken van het najagen van seksuele spanningen en acties.

Zo ontwikkel je twee contrasterende werelden. Een wereld met alledaagse activiteiten zoals werk, contact met anderen en het leven met een partner, en daarnaast een andere wereld vol avontuur, seks, spanning. Gaandeweg kost het je steeds meer moeite om beide werelden gescheiden te houden. De wereld van seks wordt steeds problematischer en heeft steeds minder te maken met het leven met je vrienden, gezin en je werk. Dit zorgt voor schaamte en voor een steeds negatievere houding naar jezelf. Het schaamtegevoel, waarvan je vaak niet bewust bent, ga je weer verdoven met meer seks.

Beeld je hier in, als lezer, dat je op een punt aankomt waarop je voortdurend denkt aan porno – wanneer je het gaat kijken, wat je gaat kijken – en dat je steeds meer manieren hebt om dit geheim te houden. Je hebt geleidelijk aan de weg bewandeld van lust tot last. En die last wordt in de volksmond seksverslaving genoemd.

Drie stadia van seks van lust tot last

SEKS IS EEN ONDERDEEL VAN JE LEVEN

Seks is een behoefte die een rol speelt in je leven

SEKS WORDT PROBLEMATISCH

Seks wordt steeds meer een probleem

SEKSVERSLAVING

Seks is van willen naar moeten, beheerst je leven en heeft negatieve invloed op allerlei levensgebieden zoals werk, relatie, contact met anderen, etc.

Seksverslaving bestaat niet voor psychologen en psychiaters als je de DSM-V (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders)9 mag geloven. Dit is een classificatiesysteem waarin internationale afspraken zijn gemaakt over welke criteria van toepassing zijn op een bepaalde psychische stoornis op basis van (nieuwe) wetenschappelijke inzichten. Professionals in de geestelijke gezondheidszorg gebruiken dit om hun diagnose te stellen. Lees meer over de visie vanuit de DSM-V in hoofdstuk 2.

Seksverslaving mag daar dan niet in voorkomen, er zijn toch veel mensen die last hebben van seks: als het een obsessie is, je leven overheerst en allerlei klachten geeft. Als je voortdurend bezig bent met je smartphone om nieuwe vrouwen of mannen te regelen op datingsites. Als je bijna wordt betrapt op je werk terwijl je naar internetporno kijkt of thuis flinke ruzie krijgt als je vrouw je er per ongeluk naar ziet kijken.

Verhaal 1: Roy (50 jaar)

Mijn leven was een draaikolk aan het worden waaruit niet meer te ontsnappen viel. Ik had mijn vrouw en kinderen, mijn relatie in Argentiniё en mijn contacten in Aziё, die ik inmiddels via de datingsite aan het uitbreiden was naar Thailand. Dat resulteerde in heel veel contacten via geheime apps in mijn telefoon, die ik dan weer verborgen had achter andere apps. En ik was bijna alleen daar nog mee bezig. Ook als ik thuis was. Er kwam steeds minder uit mijn vingers in het huishouden. Ik deed het hoogstnoodzakelijke. Ik kon niet wachten tot ik weer alleen thuis zou zijn, want dan kon ik weer het internet op.

Dat besef drong zich vooral steeds sterker op in de relatie met mijn vrouw en kinderen. Dat ik op de bank of in bed aan het appen was en dat ik dan baalde dat mijn vrouw of een van mijn kinderen thuiskwam. Dus dan ging ik snel nog even naar het toilet om wat laatste berichtjes af te maken. Maar hetzelfde deed ik dus ook als ik samen was met mijn geliefde in Argentiniё. Toen groeide bij mij een besef van: dit gaat wel ver.

Ik bedoel, dat je kind thuiskomt van school en jij niet blij bent. Het zou een moment moeten zijn dat je klaarstaat bij de deur en je armen opengooit: ‘Lieverd, wat fijn dat je thuis bent van school!’ Maar nee, juist het tegenovergestelde: ‘Shit, ze is al thuis.’ Dát besef.

Dat deed me beseffen dat het niet goed ging. Maar de andere kant was sterker. En de beloning was nog steeds zo groot, dat het verlangen sterker was dan het schuldgevoel. Dus ga je ermee door.

Ik masturbeerde me ook helemaal suf. Als ik thuis was, in mijn hotelkamers in het buitenland. En als het niet via de app ging, dan wilden de pornosites me daarbij graag helpen. Dat had natuurlijk ook grote invloed op het seksleven met mijn vrouw. We hadden heel weinig seks, misschien één keer in de drie, vier weken. Heel weinig. Het andere was opwindender. Mijn fantasie was opwindender dan de werkelijkheid.

Reflectie

In dit hoofdstuk spreken we over een glijdende schaal, van seks als recreatie naar seks als verslaving.

• Is seks op dit moment voor jou of je partner een probleem?

• Zou je dit onder de term ‘verslaving’ kunnen scharen?

• Wanneer zou je zelf zeggen dat seks verslavend is geworden?

• Heb je ooit met iemand gesproken over de plek die seks inneemt in je leven of relatie?

2. VERSCHILLENDE VISIES OP SEKSVERSLAVING

It’s not a habit, it’s cool, I feel alive

If you don’t have it you’re on the other side

I’m not an addict (maybe that’s a lie)

– K’S CHOICE, ‘NOT AN ADDICT’ (1996)

In onze zoektocht naar een definitie van seksverslaving kwamen we onderzoekers, schrijvers, psychologen, sociologen, etc. tegen die het onderwerp vanuit een verschillende invalshoek of perspectief proberen uit te leggen. Daarnaast zijn er de afgelopen decennia in de maatschappij ook meerdere perspectieven beschreven om seksverslaving te verklaren.

Om je een overzicht te geven hebben we hieronder een aantal perspectieven geformuleerd met ieder een eigen idee op ‘lust als last’ (zie tabel op pag. 38). Onder de tabel gaan we nader in op de perspectieven. Sommige zijn uitvoeriger beschreven, omdat ze verder niet in het boek terugkomen of omdat ze meer aandacht behoeven om jou als lezer meer inzicht te geven in de vraag: Wanneer wordt lust een last?

Perspectieven op seksverslaving

PERSPECTIEF | BEKNOPT IDEE | VEREENVOUDIGD ADVIES
A. Moreel | Er is sprake van gemakzucht en gebrek aan goede wil. | Je bent zelf verantwoordelijk om iets te gaan doen tegen je seksverslaving.
B. Seksuologisch | Een belangrijk criterium is de beleving, met name het gevoel van controleverlies. | Meer stilstaan bij gevoe-lens van kwetsbaarheid die steeds worden opgevuld met seks losgekoppeld van intimiteit.
C. Neurobiologisch | De chemische eigenschappen die je aanmaakt bij seks en hormonen zijn de oorzaken van verslaving. | Seksverslaving komt door stofjes in het brein waar je iets tegen kunt doen.
D. Ziekte | Verslaving is een ziekte die eerst erger moet worden voordat verande-ring en herstel kunnen plaatsvinden. | Je blijft altijd seksverslaafd. Herstel is alleen mogelijk als je abstinent blijft van porno, vreemdgaan, etc.
E. Cognitief | Verslaving houdt in dat waarneming en denken verstoord zijn en dat er verkeerde gewoontevorming is ontstaan. | Het bewust worden van gedachten, gevoelens in relatie tot gedrag kan leiden tot nieuwe gewoontes.
F. Psychologisch | Verslaving is een antwoord op een onderliggend psychisch of relationeel probleem. | Als het onderliggend probleem wordt aangepakt, verdwijnt de verslaving.
G. Diagnostisch (DSM-V) | Seksverslaving is nog geen officiёle diagnose. | Meer onderzoek zal moeten aantonen dat het een ziekte is.
H. Kapitalistisch | Vraag en aanbod. Veel aanbod creёert ook vraag. | Door het aanbod te verminderen zal de vraag naar seks ook minder zijn.
I. Schaamte en waarden | Je eigen oordeel over seks in relatie tot een groep bepaalt de last. | De mate van last bij lust kun je onderzoeken door te kijken naar je waarden.

A. Het morele perspectief

Niet kunnen stoppen met seks is een teken van zwakte, weinig ruggengraat of andere specifieke reden, deze overtuiging ten aanzien van seksverslaving behoort tot het morele model. Psychiater Theodore Dalrymple10 zei hierover: ‘Verslaving is geen probleem voor de dokter, maar een moreel probleem van een samenleving die er niet in slaagt om ontspoorden te wijzen op hun fouten.’

Volgens het morele model ben je, als het gaat om (seks)verslaving, zelf verantwoordelijk voor het matigen of stoppen van je gedrag. Jijzelf maakt keuzes om er iets aan te doen of om door te gaan met je verslaving. Jij bent degene die steeds op Tinder gaat, afspraken maakt of internetporno kijkt.

Het morele model gaat ervan uit dat je bij seksverslaving je ge-drag niet meer kunt controleren, omdat je stelselmatig de verkeerde keuzes maakt. Je kunt wel anders, als je beter nadenkt en minder egoïstisch bent.

B. Het seksuologische perspectief

Volgens de Van Dale gaat seksualiteit over je seksuele gevoe-lens, wensen en verlangens. Het gaat over vrijen, geslachtsgemeenschap met jezelf of met anderen. Bij Rutgers, het Nederlandse kenniscentrum rond seksualiteit (voorheen Rutgers Stichting), wordt niet gesproken over seksverslaving maar over ‘hyperseksualiteit’. En hyperseksualiteit wil zeggen: veel bezig zijn met seks, alleen of met anderen.

Mensen melden zich bijvoorbeeld met de klacht dat ze ‘seksverslaafd’ zijn. Wat ‘veel bezig zijn met seks’ betekent, is echter arbitrair (hoe vaak is bijvoorbeeld veel?) en bovendien afhankelijk van allerlei factoren zoals leeftijd en cultuur. Daarom schrijft Rutgers: ‘Op zich is veel bezig zijn met seks geen probleem, zolang de persoon er zelf niet onder lijdt of er anderen mee tot last is.’11

Vaak wordt gedacht dat er grote verschillen bestaan tussen mannen en vrouwen op het gebied van seks. Mannen zouden daarin gestuurd worden door testosteron. Dat is echter niet waar. Testosteron is het geslachtshormoon dat in een hogere concentratie voorkomt bij mannen dan bij vrouwen. Het boek Testosteron12 haalt bijvoorbeeld diverse onderzoeken aan die aantonen dat het onjuist is dat testosteron ten grondslag zou liggen aan de verschillen in seksualiteit tussen beide seksen. Ook seksuoloog en hoogleraar seksuologie Ellen Laan stelt vast dat deze verschillen veel minder groot zijn dan vaak wordt beweerd. Of zoals zij het stelt: ‘Vrouwen komen ook van Mars.’

Dit wetende is de vraag of seksverslaving vaker voorkomt bij mannen of bij vrouwen nog niet te beantwoorden. Het is nog niet aangetoond dat veel zin hebben in seks, een hoog testosterongehalte, in relatie staat tot mannelijkheid of samenhangt met het feit dat seksverslaving vaker problematischer is bij mannen.13 14 15

Seksualiteit, liefde en intimiteit worden vaak in één adem genoemd. Intimiteit kun je volgens de Van Dale beschrijven als ‘vertrouwelijkheid, een gevoel van verbondenheid waarbij je diepere gevoelens en gedachten met een ander deelt’. De seksverslaving leidt tot gevoelens van kwetsbaarheid, waar iemand liever niet bij stilstaat of die moeilijk te delen zijn met anderen. Hierdoor vermindert de intimiteit die je hebt met jezelf en met iemand anders. Deze leegte wordt steeds vaker opgevuld door nog meer seks die losgekoppeld is van intimiteit.

C. Het neurobiologische perspectief

Een gangbare manier om naar seksverslaving te kijken is de medische. Het medisch perspectief neemt de biologie als uitgangspunt. Dat wil zeggen: er wordt gekeken naar het lichaam en dan in eerste instantie naar de hersenen. Wat gebeurt er in de hersenen op het moment dat er bijvoorbeeld porno wordt gekeken of wanneer men lust ervaart?

Om hierachter te komen, kunnen we kijken naar dopaminereceptoren. Van andere verslavingen is bekend dat een verslaving ingrijpt op de dopaminehuishouding in de hersenen. Wanneer je bijvoorbeeld iets koopt op het internet, maak je een klein beetje dopamine aan. Van de dopamine krijg je kortstondig een lekker gevoel. Op deze manier kunnen de hersenen een verband leggen tussen gedrag (kopen) en een lekker gevoel (dopamine).

Elke verslaving begint op deze manier, al is het in het begin natuurlijk nog geen verslaving. Dat wordt het pas als de zogenaamde wil wordt gekaapt. Dat wil zeggen: dat je inmiddels doorkrijgt dat het niet zo handig is om veel spullen te kopen, omdat het – naast dat het je kortstondig een goed gevoel geeft – ook veel geld en tijd kost, wat vervolgens weer voor een minder goed gevoel zorgt.

Deze cirkel hebben mensen vaak wel door. Precies van het ge-drag dat jou een goed gevoel bezorgt (in dit voorbeeld: kopen) krijg je een minder goed gevoel (bijvoorbeeld schuldgevoel dat je ook iets anders had kunnen doen met het geld of de tijd). Het probleem is dat in je hersenen ondertussen een vaste structuur is ingesleten om dat minder goede gevoel op te lossen, name-lijk met weer iets kopen.

Vaak is dit het moment waarop een verslaving aan het licht komt. Als je weet hoe het werkt, zou je gewoon kunnen besluiten om het niet meer te doen en je geld en tijd aan iets anders te besteden wat je ook een goed gevoel geeft, bijvoorbeeld sporten. Het geval wil echter, dat de drempel om iets te kopen lager is dan die om te gaan sporten. Immers: de laatste keer dat je iets wilde doen om je beter te voelen, wat werkte, ligt als het ware nog vers opgeslagen in de hersenen: iets kopen. Misschien heb je ook weleens gesport en weet je dat dit je ook een goed gevoel geeft, maar deze activiteit kost de hersenen meer moeite om uit te voeren. Dit komt doordat de associatie ‘sporten’ en ‘je goed voelen’ (associatie 1) minder sterk aanwezig is in de hersenen dan de associatie ‘kopen’ en ‘je goed voelen’ (associatie 2).

Vanuit neurobiologisch perspectief spreken we daarom van een verslaving als je weet dat je de eerste associatie zou moeten uitvoeren (simpelweg omdat je weet dat dit op langere termijn beter is voor je fysieke en geestelijke gezondheid), maar dat je tóch de tweede associatie laat zien in je gedrag – ondanks het feit dat je dit niet wilt. Op deze manier kapen de hersenen als het ware je wil om te doen wat je vindt wat je eigenlijk moet doen.16

HET DRIEVOUDIGE BREIN

Een toevoeging op het bovenstaande perspectief en ook een ondersteunende theorie over verslaving (en dus ook over seksverslaving) is de theorie van het drievoudige brein (triune brain) van Paul MacLean.17 Deze gaat ervan uit dat onze hersenen uit drie delen bestaan:

1. het reptielenbrein;

2. het zoogdierenbrein;

3. het menselijk brein.

1. Het reptielenbrein

Het reptielenbrein is het oudste brein en vormt een klein deel van de hersenen. Het is de hersenstam, ook wel bekend als de amygdala. Deze amygdala controleert onder meer je autonome lichaamsfuncties zoals je ademhaling en hartslag. Het brein heeft ook invloed op andere instincten die met overleven te maken hebben, zoals voortplanting en eten.

Het reptielenbrein is erg instinctief en reageert primair bij gevaar. Denk aan concrete situaties, zoals dat je door iemand wordt bedreigd met de dood. Maar het kan ook zijn dat je stress en angst ervaart en daarvoor geen duidelijk aanwijsbare reden hebt.

Volgens de triune brain-theorie zou je bij hevige stress auto-matisch kunnen terugvallen in de drang naar seks. Het reptielenbrein denkt niet, maar handelt: en daarom ga je in voor jou bedreigende situaties als het ware automatisch en dus onbewust op zoek naar ontlading, bijvoorbeeld in de vorm van fysieke seks of op zoek naar seks op internet.

‘Ik masturbeerde veel en keek porno. Ik was er heel afhankelijk van. Het was een soort oplossing die ik altijd kon inzetten. Het maakte niet uit waar ik was. Ik kon even naar het toilet. Ook op school. Ook op het werk. Op een gegeven moment dacht ik dat ik zoveel masturbeerde dat het ongezond was.’ (Chris, 31 jaar)

2. Het zoogdierenbrein

Het tweede deel van het drievoudige brein is het zoogdierenbrein. Het is minder oud dan het reptielenbrein. Hier worden alle herinneringen aan emoties, gedachten en ervaringen opgeslagen. Deze breinregio stuurt je aan om gedrag te herhalen waar je blij of gelukkig van wordt. Je kunt hierbij denken aan eten, drinken maar ook seks.

Het zoogdierenbrein is in staat om jou seksuele activiteiten te laten herhalen door gedachten en gevoelens hierover te herhalen en dominant aanwezig te laten zijn. Daarbij worden vervelende gevoelens van jou onderdrukt en overschaduwd door fijne gevoelens zoals seks. Doordat je ervaringen in het zoogdierenbrein worden opgeslagen, wordt seks een gewoonte of kan het een obsessie of verslaving worden. Dit opslaan van ervaringen wordt mede gestuurd door neurotransmitters. Daar komen we op terug in de paragraaf ‘Brein, stofjes en seks’ op de volgende pagina.

3. Het menselijk brein

Het derde deel van het drievoudige brein, het menselijk brein, is evolutionair het jongste brein. Hier zetelt ons leervermogen, ons intellect. Je kunt het ook omschrijven als gezond verstand. Met het menselijk brein maak je weloverwogen beslissingen, kun je impulsen uitstellen en afwegingen maken in je gedrag.

Vaak denken we dat het gezond verstand beslist, maar veel beslissingen nemen we op basis van emoties. Misschien had je bedacht dat het beter was om een eerlijke relatie met je geliefde aan te gaan en ben je een geheim aan het ontwikkelen, omdat je dagelijks appt met dates via datingsites. Dit geeft aan hoe moeilijk het is om beslissingen te nemen zonder last te hebben van ons veel oudere reptielenbrein dat bij stress dominant aanwezig is. Door datingapps te verwijderen van onze telefoon, is de kans groter dat we vanuit het menselijk brein behoeftes kunnen uitstellen.

De theorie van het brein is een vereenvoudiging en geen absolute waarheid, menselijk gedrag is erg complex om te verklaren.

BREIN, STOFJES EN SEKS

De laatste decennia is er steeds meer belangstelling voor onderzoek over ons brein en er is veel informatie beschikbaar gekomen voor een breed publiek in boeken van Dick Swaab (Wij zijn ons brein), Margriet Sitskoorn (Het maakbare brein), Marc Lewis (Memoires van een verslaafd brein) en in 2018 het boek Pornobrein van Gary Wilson.18 19 20 21

Bij eten, drugs, maar dus ook bij seks worden er in ons brein stofjes aangemaakt die ons gedrag sterk beïnvloeden.

Stofjes die actief zijn in het brein

Opioïden | geven een geluksgevoel
Dopamine | aanjager van geluksgevoel
DeltaFosB | draagt zorg voor herhaling van gedrag
CREB | remt herhaling en zorgt voor tolerantie
Adrenaline | wordt aangemaakt bij angst en kan stressverhogend werken
Serotonine | bestrijdt somberheid, angst en zorgt dat je je veilig en tevreden voelt
Oxytocine | speelt een belangrijke rol bij het verbinden van sociale contacten met gevoelens van plezier

Als je seks hebt met jezelf of iemand anders worden er endogene opioïden aangemaakt; stofjes die je een heel fijn gevoel geven. Daarnaast komt er dopamine vrij, dat is een hormoon, een neurotransmitter die boodschappen in ons brein doorgeeft. Dopamine zorgt ervoor dat je een sterk verlangen voelt als je seks ziet of eraan denkt. Dit sterke verlangen maakt dat je je gevoel, de prettige ervaring gaat najagen en op zoek gaat naar steeds sterkere prikkels.

Het eiwit DeltafosB zorgt ervoor dat je dit gedrag blijft onthouden en blijft herhalen. Het eiwitmolecuul CREB werkt zodanig dat je steeds meer prikkels nodig hebt om hetzelfde gevoel te ervaren. Het leidt tot gewenning, tolerantie en op de langere termijn ook dat je minder plezier in alledaagse dingen ervaart. Dit kan erin uitmonden dat je als je geen porno kijkt of seks najaagt een somber, eenzaam gevoel kunt hebben. Dit kan samenhangen met het feit dat je somber en verdrietig bent over jezelf, maar ook met een sterke aanmaak van dopamine en CREB, gedurende een langere tijd. In de praktijk kan de situatie er zo uitzien:

Je bent al een tijdje een gevoel aan het najagen en je hebt steeds meer seks en/of internetporno nodig. Je gaat het ook doen als je niet wilt, als de risico’s om betrapt te worden steeds groter worden en je bent steeds meer tijd bezig met seks. Je gaat de mensen om je heen, die je dierbaar zijn, verwaarlozen en je leeft een steeds geïsoleerder bestaan. Het verlangen, het najagen wordt steeds groter, maar het plezier dat je eraan beleeft neemt af. In dit proces ga je stresshormonen aanmaken, die een gejaagd en angstig gevoel kunnen geven. Deze negatieve gevoelens kunnen je weer een sterker gevoel geven om seks na te jagen waardoor je je even minder angstig, eenzaam of somber voelt.

Adrenaline is de neurotransmitter die bij angst en stress meer aanwezig is in je lichaam. Deze helpt je om avontuur en spanning beter aan te gaan. Het kan echter ook zorgen voor impulsiviteit en roekeloosheid.

Serotonine is een vrij ingewikkelde neurotransmitter. Het is een soort tegenhanger van dopamine die de impulsiviteit bij seks tempert, maar ook invloed kan hebben op vroegtijdige ejaculaties.