Petra Hartlieb

Een winter
in Wenen

Colofon

© 2017 Cactus Books

www.cactusbooks.nl

info@cactusbooks.nl

Oorspronkelijk uitgegeven onder de titel
Ein winter in Wien

Copyright © 2016 Rowohlt Verlag GmbH, Reinbek bij Hamburg, Duitsland

Vertaling Linda Jansen (www.creativitekst.nl)

Vormgeving Bureau Garage, Kampen

Productie Quality Dots, Zeewolde

ISBN 978 94925 0410 4 (e-book)

NUR 302

Voor Emma, Jan en Oliver

en mijn oma, Johanna Haidinger

Het had de hele nacht gesneeuwd. Dikke vlokken. Aan een stuk door. Toen Maries wekker ging was het nog donker, maar de duisternis was anders dan anders. Iets gedempter, iets lichter. Geen geluidje te horen. Het was koud en klam in haar kleine
kamertje en ze besloot nog vijf minuten onder haar warme dekbed te blijven liggen.

Ze was bijna weer weggedoezeld toen ze Lili in de kamer naast haar hoorde pruttelen. Marie sprong snel uit bed, schoot haar dunne ochtendjas aan en ging naar de kinderkamer. Lili stond rechtop in haar ledikantje. Haar gezichtje begon te stralen toen ze Marie zag, en ze stak haar dikke armpjes naar haar uit. Marie tilde haar snel op en het kleintje drukte zich tegen haar aan. ‘Sst, stil! Papa en mama slapen nog, en Heini ook!’

Marie nam het kind mee naar haar eigen kamer, zette het op haar smalle, harde bed en sloeg het dekbed stevig om haar heen. Toen begon ze zich aan te kleden. Dit ritueel herhaalde zich iedere morgen tussen hen beiden, en het tweejarige meisje was er duidelijk op gesteld. Ze zat muisstil met grote ogen toe te kijken hoe Marie haar nachthemd uittrok, haar ondergoed aanschoot (waarbij ze het kind natuurlijk de rug toekeerde), de wollen
kousen aan de bretels vastmaakte en ten slotte haar enige warme jurk aantrok. Een schort completeerde het geheel.

De kachel brandde al toen ze beneden kwamen en er stond warme melk op de schoorsteenmantel. Marie zette Lili in de box en drukte haar het flesje in de hand.

‘Jij blijft even hier. Ik ga Heini roepen.’

Toen ze op de eerste verdieping kwam kon ze Lili nog horen smakken.

‘En waar is mijn kleine schatje? Heb je je melk al? Opdrinken hoor!’ Anna, de kokkin, kwam de woonkamer binnen en begon tegen Lili te kletsen.

Het was nog donker in Heinrichs kamer. Marie knipte de lamp op het bureautje aan en keek naar de ijsbloemen op de ramen. De jongen lag in elkaar gekruld onder het veren dekbed. Er was alleen een stukje van zijn bruine haardos te zien. Het bed zou spoedig te klein voor hem zijn. Marie raakte even zijn schouder aan. Een zacht geknor was de enige reactie.

‘Heini! Wakker worden! Je moet opstaan en naar school. En kijk eens, het heeft gesneeuwd!’

‘Echt waar? Dat moet ik zien!’

Heinrich sprong uit bed en stormde Marie bijna omver.
Het jochie wachtte al weken vol ongeduld tot de winter zou invallen en cirkelde elke dag wel een paar keer om de slee die hij van de zomer voor zijn verjaardag had gekregen. En nu, als door een wonder, sneeuwde het eindelijk. De vorige dag was Heini tegen half acht naar bed gegaan. Hij had braaf zijn
ouders welterusten gewenst, zijn handen en gezicht gewassen en zich door Marie laten instoppen. Hij wilde nog tien minuutjes in zijn indianenboek lezen, maar toen Marie even later binnenkwam was hij al onder zeil. Het was pas daarna beginnen te sneeuwen.

Heinrich rende naar het raam en deed het open. Onmiddellijk dwarrelde er een wolk sneeuw naar binnen. De jongen leunde zo ver mogelijk naar buiten.

‘Heinrich! Kijk uit! Wat doe je nou? Je valt bijna uit het raam. En bovendien vat je nog kou als je in je pyjama uit het raam hangt...’

Heinrich had zich nog nooit zo snel aangekleed. Als een haas schoot hij in zijn dikke, linnen broek, trok een overhemd aan en daarover een blauwe wollen trui.

‘Mag ik naar buiten?’ riep hij luid, en stuiterde al over de houten trap naar beneden. Marie kon hem nauwelijks bijhouden.

‘Sst Heini, stil! Je ouders slapen nog. Je mag geen lawaai
maken, je vader heeft weer de halve nacht gewerkt!’

‘Te laat.’ De dokter stond in een lang, wijnrood nachtgewaad bij de bovenste tree en keek Marie streng aan.

‘Goedemorgen, Herr Doktor. Vergeef me, hij was me te snel af. Hij is zo blij met de sneeuw.’

‘Ja ja, het is al goed. Zeg alstublieft tegen Sophie dat ze me koffie komt brengen.’

‘Zeker, Herr Doktor.’

Heinrich had zijn laarzen al aangedaan en was de tuin in gerend. De poedersneeuw kwam bijna tot zijn knieën en hij dartelde als een jonge hond in het rond.

‘Heinrich, zo is het wel genoeg. Onmiddellijk naar binnen, op je stoel en ontbijten!’

Marie vond het maar niets om zo streng te moeten doen. Ze was zelf nog maar zo jong. Het leek de dag van gisteren dat ze ook zo dartel had gedaan. En nu moest ze deze twee kinderen opvoeden, onder het wakend oog van hun ouders nog wel. De dokter was milder dan mevrouw, die vooral tegen Heinrich erg streng optrad. Marie had groot ontzag voor haar. Mevrouw was niet zo heel veel ouder dan zij, maar ze deed alsof ze deed alsof ze enorm ervaren was. Dat ze eruitzag en zich kleedde als een adellijke dame, hielp ook niet. Marie had het idee dat mevrouw haar niet mocht.

Toen Marie tijdens het sollicitatiegesprek met mijnheer en mevrouw in de salon had gezeten en mijnheer haar referenties bekeek, had zijn vrouw haar alleen maar opgenomen. Marie kreeg de betrekking, want de familie had snel iemand nodig. Hedi, het kindermeisje dat vijf jaar bij hen had gewoond, had ontslag genomen. Ze had trouwplannen en bleef nog precies twee weken om Marie in te werken.

De dokter had Marie voorlopig op proef aangenomen en gezegd dat ze zich alleen met de kinderen bezig hoefde te houden. Hij verzocht haar om niet in dialect met de twee kleintjes te praten. ‘Dat nemen ze heel snel over’, had hij gezegd. Zijn bijna twintig jaar jongere vrouw had hem alleen maar sceptisch aangekeken.

Toen ze drie maanden geleden met de tram naar Währing was gereisd voor het kennismakingsgesprek en van het station naar het aangegeven adres liep, probeerde ze zich al voor te stellen hoe het was om hier te wonen. Die mooie, grote huizen, overal bomen en tuinen... het was een heel ander Wenen dan zij altijd had gekend.

Maries laatste betrekking was bij een bankiersgezin in het centrum van de reusachtige stad geweest, waar alles te klein en te luid voelde. Ze was een eenvoudige keukenhulp, net zestien geworden, en men had haar een kamertje naast de keuken gewezen. Het was er tochtig en ijskoud, al zat er maar een heel klein raampje in de kamer dat uitkeek op de donkere binnenplaats. De kokkin had haar gesard en gekleineerd. Marie mocht de hele dag geen voet buiten de keuken zetten; niet om inkopen te doen en al helemaal niet om mijnheer en mevrouw te bedienen. ‘Dat kun jij toch niet, domme gans! Jij verdwaalt alleen maar daarbuiten. En mijnheer en mevrouw zijn heel voornaam, je morst zeker met de soep en dan word je ontslagen’, had de verzuurde Frau Mayerhofer geroepen. Ze liet zich er eindeloos op voorstaan dat zij al twintig jaar voor ‘haar’ familie kookte. Marie kreeg de spaarzame restjes te eten. Ze had altijd honger en het lukte haar maar zelden om een stuk brood of een paar aardappels langs de altijd opmerkzame Frau Mayerhofer naar haar kamer te smokkelen.

Er waren drie kinderen in het gezin. De jongste, Clara, was pas een half jaar, en toen het kindermeisje van de ene op de andere dag opzei, kreeg Marie haar kans. Men kon zo snel geen vervanging vinden, de vrouw des huizes had tere zenuwen en zo kwam het dat de kinderen onder de hoede van Marie kwamen en ze naar het kamertje naast de kinderruimte verhuisde.

Al sliep de kleine Clara geen nacht door en was de kleine Johannes een moeilijk, ziekelijk kind, het werk ging Marie gemakkelijk af. Ze liet ’s nachts haar deur open naar die van de kinderen, ze droeg de baby vaak urenlang bij zich als ze op haar eigen kamer was, ze at samen met de kinderen en kwam iedere dag buiten. Met de kleinste in de kinderwagen en Johannes en de tienjarige Anna ieder aan een kant, gingen ze uit wandelen. Ze verkenden de stad en gingen naar een van de mooiste parken. De Stephansdom, Hofburg, de grote musea – wat hield Marie van deze gebouwen. Ze gaven haar het gevoel dat ze deel uitmaakte van een belangrijke geschiedenis.

Ze was gelukkig en hoopte dat het leven zo door zou gaan, in elk geval een paar jaar, maar toen sloeg het noodlot toe. Vlak na kerst overleed de moeder en Maries werkgever besloot de kinderen naar zijn ouders in Tirol te sturen. Hij kon hun aanblik niet verdragen en wilde hen niet meer om zich heen hebben. De kinderen werden acuut door hun grootmoeder opgehaald en Marie zat van de ene op de andere dag zonder werk. Toen ze voorzichtig informeerde of ze haar werk in de keuken weer kon oppakken jouwde de kokkin haar uit. ‘En jij je maar verheven voelen! Ik zag je wel hooghartig naar me kijken als je met de kinderen zat te eten! Dat heb je ervan. Je komt er hier niet meer in.’

Een uur later stond Marie op de keien. De bankier had haar tenminste het loon van de hele maand uitbetaald, maar daar zou ze niet lang mee kunnen doen. Meer dan eens stond ze tegen de leuning van de brug over de Donau in het water te staren en overwoog ze een einde aan haar leven te maken. Wat moest ze beginnen? Ze was nog maar achttien jaar, ze had niets en niemand. Terug naar het ouderlijk huis was geen optie. Haar vader zou haar er ogenblikkelijk uitgooien.

Toen ze weer eens in de donkere rivier stond te staren voelde ze een hand op haar schouder. ‘O wee, kind, het lijkt alsof je er zo in zult springen. Maar even niet als ik voorbijkom. Dan moet ik proberen je te redden en dat kunnen mijn arme botten niet aan.’

Josephine was maar tien jaar ouder dan Marie, maar ze zag eruit als een oude vrouw die een veelbewogen leven achter de rug had. Ze nam Marie mee naar een café, liet een glas hete thee met brandewijn voor haar neerzetten en luisterde naar haar verhaal. De alcohol maakte blijkbaar haar tong los, want Marie vertelde alles. Van de vader en de grootmoeder, van de herenboerderij waar ze als dienstbode was begonnen, van haar baantje als keukenhulp en de gelukkige tijd met de kinderen bij het
bankiersgezin. De tranen bleven via haar wangen in de thee druppelen en Josephine gaf haar om de paar minuten haar smoezelige zakdoek aan.

‘Hm, dat is allemaal niet fijn, maar zal ik je eens wat zeggen? Je bent niet de enige met een zwaar leven. En wat moet ervan terechtkomen als iedereen in het water springt? Je bent jong en gezond, je kunt zelfs lezen en schrijven. We vinden wel wat voor je.’

Toen Marie uitgehuild was loodste Josephine haar weer de koude avondlucht in, liep met haar door de wirwar van straatjes in het tweede district en bracht haar naar een tochtige kamer, waar een matras en een dunne deken op de grond lagen.

‘Slaap eerst maar eens uit, ik moet nu werken. Zet geen voet buiten de deur en doe hem voor niemand open tot ik terugkom! Is dat duidelijk? Vooral die vuile Poldi van hier tegenover niet. Als hij gezopen heeft, rammelt hij altijd bij mij aan de deur. Dus voor niemand opendoen!’

Marie viel onmiddellijk in een diepe slaap. Toen Josephine terugkwam had ze geen idee of ze twee of twintig uur had geslapen. Het moet een behoorlijke tijd zijn geweest, want Josephine had zowel een bed als een dienstje voor Marie georganiseerd.

In een huis in het district Leopoldstadt waar het stijf stond van het vuil was ze nu slaapgast, wat betekende dat ze overdag een paar uur in een bed sliep dat ’s nachts door iemand anders werd gebruikt. Ze stond op als het donker werd en probeerde zich bij de wastafel op de gang een beetje te wassen. Daarna liep ze anderhalf uur in de richting van Ottakring, het 16e district van Wenen, waar ze als afwashulp in een kroeg werkte.

Ze haatte het werk, ze haatte de waard en ze was bang voor de dronken mannen die zich aan haar opdrongen en haar met schunnige grappen in verlegenheid brachten als ze maar even een hoofd om de keukendeur stak. Het enige lichtpuntje was Josephine, die hier al lange tijd werkte als serveerster en precies wist hoe je moest omgaan met mannen van wie de wijsheid in de kan was. Ze liet zich helemaal niets welgevallen, hield een oogje op Marie en zorgde ervoor dat niemand haar te na kwam.

‘Je bent zo jong, je moet je eer bewaken. Dat is het enige wat je hebt. Als je zwanger raakt kan ik je ook niet meer helpen.’

Josephine stak haar regelmatig een deel van de fooien toe en adviseerde haar op een dag om naar de arbeidsbemiddeling te gaan en te proberen een betrekking als dienstmeisje te bemachtigen. Dat was een manier om aan de ellende te ontsnappen. Natuurlijk waren er ook afgrijselijke families die personeel nodig hadden, maar misschien had ze wel geluk. De bankier had een voortreffelijke referentie geschreven, waarin hij had benadrukt hoe goed Marie met kinderen kon omgaan. Dat stukje papier bewaakte Marie als een kostbare schat; misschien was het wel de enige weg naar een betere toekomst.

Toen, na ontelbare kennismakingsgesprekken – Marie had kilometers door Wenen gewandeld, want geld voor de tram had ze niet – zat ze bij de familie in de Sternwartestraße en wist dat als dit weer op niets zou uitlopen, ze het bijltje erbij neer ging gooien. Ze kon niet meer. Niet nog meer lopen, nog een winter in het ijskoude huis, nog langer de dronken mannen verdragen. Toen zei Herr Doktor plotseling: ‘Goed. We gaan het met u proberen, al bent u wel erg jong. Ik neem u op proef. Hedi zal u de komende weken alles laten zien en dan zullen Lili en Heinrich wel aan u gewend zijn. Wanneer kunt u beginnen?’

‘Meteen’, fluisterde Marie. ‘Zal ik morgen komen?’

De volgende dag pakte Marie haar weinige spulletjes bij elkaar en kocht van haar laatste geld een kaartje voor tramlijn F2. Ze stapte uit bij de halte Aumannplatz en liep langzaam tegen de steile Türkenschanzstraße op. Ze bleef om de haverklap staan om naar de huizen en grote bomen te kijken. Cottage heette deze wijk. Marie had er wel eens van gehoord. Hier woonden welgestelde families, die het in de grote stad te benauwd vonden. Gevels van baksteen, grote vensters, tuinen, rijen bomen aan weerskanten van de straten; in deze buurt, in deze gezonde lucht, ging ze wonen. Marie kon het nauwelijks bevatten.

Toen ze had aangebeld ging de bovendeur open en een jonge, nors kijkende vrouw stak haar hoofd naar buiten.

‘Ja, zeg het maar?’

‘Goedendag. Ik ben Marie Haidinger. Ik kom hier werken als kindermeisje.’

‘O, ben jij dat. Nou, hartelijk welkom.’ Bij het woord ‘welkom’ gingen de mondhoeken naar beneden. Ze liet Marie met tegenzin in de kleine vestibule. ‘Maar de heer en mevrouw des huizes zijn helemaal niet aanwezig. Je kunt nu niet beginnen.’

Het was een ongewoon warme ochtend voor medio september. Marie was bezweet en buiten adem van de klim naar boven. Ze zette haar hoed af en bleef onzeker in de hal staan toen de deur openging en een gezette, oudere dame binnenkwam.

‘Ah! Jij moet het nieuwe meisje zijn. Ik ben Anna en ik ben al tien jaar kokkin en huishoudster bij de familie. Kom toch verder, wat sta je daar bedeesd? En Sophie, kijk niet zo boos. Heb je de bedden al opgemaakt?’

Het meisje ging naar boven en voor Marie met haar ogen kon knipperen zat ze al in een lichte keuken met een glas limonade en een stuk koek voor zich. Ze nam een slokje en waande zich in het paradijs.

‘Niet zo bescheiden. Niemand hoeft hier honger te lijden, daar zorg ik wel voor. Eet lekker je koek op, of heb je liever brood met boter?’

‘Nee, nee. De koek is heerlijk. Waar zijn de kinderen?’

‘Heinrich zit natuurlijk op school, en de kleine is met Hedi wandelen in het park. Die komen zo thuis voor het middageten.’

‘En meneer en mevrouw?’

‘Die zijn een paar dagen naar Semmering. Meneer de dokter heeft het aan zijn oren. Altijd pijn, en dan hoort hij altijd geruis, en hij hoort sowieso al slecht, hoewel hij nog geen vijftig is. Mevrouw dacht dat een verandering van lucht hem goed zou doen.’

‘Ik heb bij het kennismakingsgesprek niet eens gevraagd wat meneer en mevrouw zijn.’

‘O, meneer de dokter heeft geleerd voor arts, maar hij werkt niet meer als dokter. Hij is een beroemde schrijver. Heb je die naam nog nooit gehoord?’

Marie schudde beschaamd haar hoofd.

‘Natuurlijk niet, waar zou je ook. Je bent vast nog nooit naar het theater geweest.’

‘Nee, nog nooit. Maar ik kan wel lezen.’

‘Natuurlijk kun je lezen. Anders hadden meneer en mevrouw je ook niet aangenomen. Je moet namelijk heel vaak de kinderen voorlezen.’

‘En mevrouw?’

‘Ja, mevrouw... die zou graag zangeres willen zijn, maar zo goed zingt ze helemaal niet, kan ik je wel vertellen. Dat hoort iedereen, alleen zijzelf niet, en daarom is ze vaak uit haar humeur.’

‘En het meisje dat de deur opendeed?’

‘Dat is Sophie. Een dom wicht, ze werkt hier nu een half jaar.’

‘Waarom doet ze zo onvriendelijk?’

‘O, dat draait wel weer bij. Ze had zelf graag het nieuwe kindermeisje willen worden, maar ze kan niet lezen. Dat duldt meneer de dokter niet. Kom, dan laat ik je het huis zien.’

Anna ging met haar door alle vertrekken en Marie was onder de indruk. In de woonkamer stond een vleugel. De kinderen hadden ieder een eigen kamer en daarnaast bevond zich een klein kamertje.

‘Hier slaap jij, direct naast Lili. Hedi blijft nog een paar dagen, zodat de kinderen aan je kunnen wennen. Tot die tijd slaap je bij Sophie in het kamertje achter de keuken.’

Marie liep langzaam over de drempel en keek om zich heen. Langs de muur tegenover het raam stond een smal bed, dat met hagelwit beddengoed was opgemaakt. Geen oude, dunne deken; als haar ogen haar niet bedrogen was dat een echt veren dekbed. Op het nachtkastje stond een vaasje met een paar bloemen en er wapperde een licht gordijntje voor het open raam, dat uitzicht bood op de grote bomen. Hoe was dit mogelijk? Waar had ze zo veel geluk aan verdiend? Marie kreeg tranen in haar ogen.

In het ouderlijk huis hadden haar drie zussen en zij zich met twee smalle bedsteden moeten redden. Zij had er een gedeeld met haar grote zus Magda. De dekens waren dun; in de winter legde hun moeder er een zak stro overheen. Het beddengoed werd zelden verschoond, en ’s nachts werd ze uit de slaap gehouden door het getrappel van haar zus of hinderlijke bedwantsen. Maar ze had zich in die tochtige kamer in elk geval veilig gevoeld. Haar vader zette nooit een voet in de slaapkamer van zijn dochters en de zoon was aan de andere kant van de boerderij in een aparte kamer ondergebracht.

Toen Maries vader haar toen ze twaalf was naar een onbekende boerderij stuurde om te werken, stond ze sprakeloos: de slaapruimte, direct boven de hooizolder en alleen met een gammele trap te bereiken, was voor alle meiden en knechts gemeenschappelijk! Ze lagen zij aan zij op dunne stromatjes onder een grauw laken, in de oogsttijd met vijftien man. Gelukkig was ze na het zware werk altijd zo moe, dat ze meestal meteen in slaap viel.

Toen ze iets ouder was kwam er een nieuwe knecht op de boerderij, voor wie de oudere dienstmeisjes haar waarschuwden: Hubert was er eentje die zich ’s nachts graag in zijn stromat vergiste. Vanaf dat moment was Marie voortdurend op haar
hoede. Op een nacht dat ze al doodmoe in slaap was gevallen, werd ze wakker van een soort geruis. Ze richtte zich half op en toen haar ogen aan het duister gewend waren, zag ze Hubert op het matje van Rosa. Hij maakte vreemde bewegingen en Marie hoorde onderdrukt gekreun. Rosa was een paar weken geleden nieuw op de boerderij gekomen. Ze was jonger dan Marie, nog een kind haast, met haar lange vlechten en zomersproeten.

Marie werd bang. Ze wist niet precies wat daar gebeurde, maar dat het niet in de haak was, wist ze wel. Toen ze opstond en naar het tweetal toe sloop zag ze schrik en angst in Rosa’s wijd opengesperde ogen. Huberts hand lag op haar mond. Toen hij Marie zag liet hij Rosa even los en siste haar toe: ‘Zo, grietje, dit vind jij ook leuk. Morgen ben jij aan de beurt.’

Marie ging terug naar haar slaapmat, pakte haar schamele bezittingen in een zak en bij het krieken van de dag verliet ze de boerderij. Maar niet nadat ze een stuk brood en een worst uit de keuken had gepikt. Liever de dood ergens op een landweggetje dan hier blijven.

‘Sta je te dromen?’ Met een kloeke beweging sloot Anna het raam en dirigeerde Marie de kamer uit.

‘Nee, nee. Het is alleen ... het is zo mooi.’

‘Ja, maar zoals ik al zei kom je eerst bij de meid op de kamer en in de winter is het hier erg koud. Dan tocht het trouwens in het hele huis.’

‘Dat maakt niets uit, het is hier fantastisch.’

Even later kwam het huidige kindermeisje, Hedi, terug uit het park met een mollig meisje aan haar hand. Het tweejarige kind verstopte zich verlegen achter Hedi’s rok en keek Marie nieuwsgierig aan.

‘Hallo. Ik ben Hedi. Jij moet Marie zijn. Zeg Marie eens gedag, Lili!’

Marie at tussen de middag samen met Sophie, Hedi, Anna en Lili. Het ijs was al snel gebroken en de kleine babbelde er lustig op los.

‘Waarom ga je hier weg?’ wendde Marie zich zachtjes tot haar voorgangster. ‘Is er wat gebeurd?’

‘Ja, er is zeker wat gebeurd. Ik ben verliefd geworden en Ferdinand heeft eindelijk werk gevonden. Dus kunnen we trouwen!’

‘Hartelijk gefeliciteerd!’

‘Dank je. Je zult het hier fijn hebben, dat zul je zien. Meneer en mevrouw zijn fijne mensen.’

Marie had geen kind aan de kinderen. De kleine Lili was al heel snel weg van het nieuwe kindermeisje. Ze genoot als Marie liedjes met haar zong en zat graag bij haar op schoot. De negenjarige zoon des huizes was duidelijk een stuk gereserveerder. Hij had moeite met het afscheid van zijn vertrouwde gouvernante en legde de schuld voor Hedi’s vertrek een beetje bij Marie neer. Maar gaandeweg won ze zijn vertrouwen. Ze gaf hem de tijd, behandelde hem als een jonge heer en wist zich de juiste mix van strengheid en toegeeflijkheid eigen te maken. Het duurde niet lang voor hij begon te vertellen over school, over klein kattenkwaad en strenge leraren.