Van Friese klei naar tropenuniform

Gerda Hartkamp

Walking my Revolution Publishers

Walking my Revolution Publishers

www.walkingmyrevolution.com

© eboek feb 2022

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt worden in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of door fotokopieën, opname, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.

© April 2021, Gerda hartkamp

Cover ontwerp: Joyce de Vries; www.joycedevries.nl

Gepubliceerd door Walking my Revolution Publishers

ISBN 9789492632234

NUR 337 Oorlogs- en verzetsroman

Geluk is kortstondig.

Als je het leven wilt beleven,

doe het dan grondig.

Geluk is een moment.

Het is maar even,

een dag die je verwent.

Geluk, je moet er van leren.

Het in je hart koesteren

en de herinnering eren.

Geluk, je zou het graag bewaren.

Zorgen dat het nooit over gaat,

maar je moet de momenten sparen.

Geluk, het is zo weer verdwenen.

Je let even niet op en

het neemt de benen.

Geluk, is het eigenlijk wel echt?

Of is het er alleen,

als je er heel hard voor vecht.

Als levende nagedachtenis aan mijn moedige grootouders,

Anne Ligthart en Charlotte Ligthart-Breemer.

Inhoud

Inhoud

Voorwoord

Deel 1 De eerste stap naar een nieuw leven

Sneek, 1928

Anne, Leeuwarden

Anne, de overtocht

Anne, Batavia

Anne en Charlotte, Djogjakarta

Voor altijd samen

Nederland, 1935

Buitenzorg

Java, 1941

Deel 2 Hoe het leven in één klap verandert

Anne, West Java

Anne, Bandoeng

Charlotte, Bandoeng

Anne, Tjkoedapateuh

Anne, Tjilitjap

Charlotte, Bandoeng

Anne, Batavia Main camp

Anne, Soerabaja, jaarmarktkamp

Anne, hel op zee

Anne, Flores

Charlotte, Overleven in Bandoeng

Charlotte, Een ander huis in Bandoeng

Anne, Maoemere

Anne, Blomkamp

Anne, naar Soerabaja

Charlotte, Bandoeng

De kinderen, Bandoeng

Anne, terug naar Batavia

Charlotte, Bandoeng

Anne, ADEK, Batavia

Charlotte, Bandoeng wordt bevrijd

Deel 3 Komt alles toch nog goed?

Anne, Batavia 1945

Charlotte, Bandoeng

Anne, terug naar Bandoeng

De hereniging

Pasirkaliki

Bandoeng, november 1945

Bandoeng, februari 1946

Tijd voor vertrek?

Bandoeng, nog steeds geen vrede

Vaarwel Indië

Nawoord

Dankwoord

Stukje geschiedenis van Indonesië

Woordenlijst

Bronnen

Over de auteur

Meer van deze uitgever

Voorwoord

Met een klap sla ik het boek, dat voor me ligt, dicht en leg het weg.

Zittend in mijn luie hangstoel op mijn kleine balkon, mijmer ik over het boek dat ik net heb uitgelezen. Hoe zou het komen dat ik altijd verhalen lees over kinderen die zich in moeilijke of zelfs hachelijke situaties bevinden en er toch als overwinnaars uit komen? De boeken gaan over mishandelingen of misbruik, overleven in oorlogstijd of armoede. Altijd van die extreme situaties.

Zou mijn keuze voor dit soort boeken iets te maken hebben met het verleden van mijn moeder die als klein meisje tijdens de oorlog in Nederlands-Indië woonde en moest overleven met weinig eten en de constante dreiging van de bezetters? Met alleen haar moeder en oma om voor haar en haar broer en zusjes te zorgen. Met de altijd aanwezige angst voor de Japanse bezetters, maar zonder de bescherming van haar sterke vader die in het krijgsgevangenkamp werd vastgehouden?

Ik besluit het gesprek aan te gaan met mijn moeder en hoop haar zwijgen te doorbreken. Indische mensen spreken niet graag over de dingen die in hun verleden zijn gebeurd.

‘Ach,’ zeggen ze, ‘wat is geweest is geweest! Nederland is nu ons thuis en met terugkijken maak je het jezelf alleen maar lastig. Als je een wond steeds openkrabt, zal het nooit helen.’

Boeang sial, weg met ongeluk.

En in het geval van mijn moeder, ‘Ik herinner me vrijwel niets.’

Omdat mijn generatie niet veel weet over het verleden van hun ouders, heb ik me verdiept in de geschiedenis en de gebeurtenissen in Nederlands-Indië in de jaren vlak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ook in een klein gedeelte van de strijd voor onafhankelijkheid daarna.

Zo leerde ik, hoe mijn grootouders en hun kinderen verwikkeld raakten in deze verschrikkelijke periode van dood en verderf. Het is belangrijk om te weten waar je roots liggen. We kennen allemaal mensen met familie die ooit uit Nederlands-Indië zijn overgekomen. Blank en gekleurd.

Ik hoop met dit persoonlijke verhaal gaten te vullen die bij vele nakomelingen van de Nederlands-Indische gemeenschap zijn ontstaan. Maar natuurlijk is het verhaal ook voor hen die geïnteresseerd zijn in de overlevingsdrang van mensen. Zij die de moeite nemen zich te verdiepen in het leven van gewone mensen in moeilijke situaties.

Ik heb, door me te verdiepen in de historie van mijn familie, dit boek geschreven. Deze geschiedenis zal niet veel verschillen van dat wat vele anderen hebben meegemaakt onder het Japanse juk.

Indonesië is nog steeds een paradijs op aarde en Nederland heeft er een grote, emotionele geschiedenis liggen. We worden aangetrokken tot dit prachtige land met haar bergen, oerwoud, stranden en zee. Zonder er bij na te denken dat hier een groot deel van de geschiedenis van onze Nederlandse bevolking ligt.

Indische mensen lachen altijd vriendelijk, of ze het nu menen of niet. Glimlachen om niet te beledigen of onaardig gevonden te worden. Lachen om niet opnieuw het drama te beleven wat ze in de kampen of erbuiten hebben meegemaakt. En deze erfenis van het lachen hebben ze doorgegeven aan hun kinderen. De beleefdheid die er is ingeslagen door de Nederlandse kolonisator en later de Japanse bezetter, ook die hebben wij, Indische nazaten, geërfd.

Ik heb wel eens gehoord, dat je een Indo bent wanneer:

Je een lel krijgt, in plaats van een klap.

Er een fles op het toilet staat, botol tjebok.

Je honderd keer moet uitleggen dat nasi gewoon witte rijst is en niet gebakken rijst, zoals nasi goreng.

Je ooms en tantes een snuifkus geven.

Je gezellig aan de eettafel zit en niet op de bank.

Je door mensen arrogant, sombong, gevonden wordt, terwijl je normaal doet.

En de meest gestelde vraag is: Heb je al gegeten?

Ik weet zeker dat veel van deze clichés kloppen. Maar er zijn zoveel meer kleine gewoontes die in ons DNA verstrengeld zitten. De Nederlandse nazaten hebben de heimwee van hun Nederlands-Indische grootouders geërfd, naar een land en haar gewoontes die niet langer bestaan.

Veel delen in het verhaal zijn hard en meedogenloos, maar de ontberingen zijn waar en misschien wel erger nog dan ik heb opgeschreven. Oorlog maakt het slechtste in mensen los, maar smeed ook vriendschappen voor het leven.

Mijn grootste wens zou dan ook het onmogelijke zijn: Een wereld zonder haat!

Deel 1

De eerste stap naar een nieuw leven

Daar komen de jongens van Holland ‘an.

De grond en de huizen, ze trillen ervan.

Maar wie er ook trillen, ze trillen niet mee.

Er was nooit een Hollandse soldaat die dat dee.’

Ze vechten niet graag, alleen als het moet.

Dan slaan ze er op los en vechten ze goed.

De jongens van Holland, ze lijken tam.

Zoo zacht en zoo zoet en gedwee als een lam.

Maar soms wil een vreemde hier baas zijn in huis.

Dan geven ze’m netjes van katoen op zijn buis.

En wil hij niet weg, dan laten ze hem staan.

Maar schieten hem straks uit het water vandaan.

Soldatenlied uit 1915

A. Loosjes

Sneek, 1928

Met benen zo zwaar als beton loopt Anne door het steegje naar de achterdeur van zijn ouderlijk huis. Hij weet dat het nieuws dat hij met zijn moeder gaat delen, haar niet vrolijk zal stemmen. Het is drie uur en zijn vader is aan het werk. Dat is prima, want Anne komt niet voor hem.

Anne is een jaar geleden opgeroepen voor de dienstplicht. Hij was er niet blij mee, maar wanneer je wordt opgeroepen als buitengewoon-dienstplichtige moet je wel gaan. Hij zou eigenlijk vrijgesteld zijn van die plicht, maar doordat er pas oorlog is geweest, heeft defensie hem blijkbaar toch nodig.

Anne heeft moeite met het strenge regime binnen de kazerne. Toch, toen hij de folder kreeg waarmee hij zich aan kon melden voor een tropisch land, leek hem dat een mooie vlucht uit zijn uitzichtloze bestaan.

Er is weinig werk in Friesland en het contact met zijn vader is op zijn minst gezegd, slecht. Hij wil graag zo ver mogelijk bij hem vandaan. Ondanks dat hij hem al twee jaar niet heeft gezien, voelt hij nog steeds diens priemende ogen.

Niet alleen de vlucht en het avontuur nodigen hem uit, maar ook het extra loon dat hij er voor ontvangt. Misschien kan hij later een eigen bedrijf beginnen of zoiets.

Hij is zeker niet van plan zo arm te eindigen als zijn ouders. Tijdens zijn jeugd was er amper eten op tafel. Maar nu hij de knoop heeft doorgehakt om te vertrekken, rest hem de taak dit aan zijn moeder te vertellen. Het valt hem beslist niet gemakkelijk.

Hij is gestationeerd in de Prins Frederikkazerne in Leeuwarden. Hier volgt hij zijn AMO, de Algemene Militaire Opleiding. Er worden extra jongens opgetrommeld, omdat in Nederlands-Indië ondersteuning wordt gevraagd. De soldaten worden met een hoger soldij en een aanvullende premie gestimuleerd om te solliciteren voor de dienst overzee.

Dit is wat Anne wil. Weg onder het juk van zijn vader. Nederlands-Indië zal hem de vrijheid en het geluk geven dat hij zoekt. En nu is het moment voor de eerste hobbel. Hij gaat zijn moeder er van op de hoogte te stellen. Het kan hem niets schelen hoe zijn vader er over denkt. Maar zijn moeder is een ander verhaal. Hij heeft haar al een hele poos niet gezien en nu komt hij binnenvallen met het nieuws dat hij misschien voor lange tijd Nederland verlaat.

Hij slaakt een diepe zucht. Zijn moeder is een kleine vrouw, niet groter dan één meter en vierenvijftig. Niet bijster intelligent, maar ze heeft een sterke wil en een goed karakter.

Hij heeft nooit begrepen waarom zij met zijn vader getrouwd is. Die ouwe is een bullebak met het hart van een rat. Moeke is veel te lief voor hem. Zijn vader is een stevige kerel met een grote zwarte snor. Een norse kerel met losse handjes. Hij loopt meestal in nette kleren, omdat hij langs de huizen gaat om zijn waar te verkopen. Maar zijn moeder loopt in lompen. Hij vindt dat zijn moeder beter verdient.

Anne’s ouders, Aaltje en Harmen Ligthart, wonen in een armoedig krot in de Brouwersteeg in Sneek. Hier zijn Anne en al zijn broers en zussen geboren. Als hij ouder is, wil hij ook zo’n groot gezin. Maar hij is er zeker van dat hij wel goed voor zijn vrouw en kinderen zal zorgen. Hij weet zeker dat zijn vader zoveel kinderen niet wenste, maar dan had hij zich beter moeten beheersen.

Anne loopt door de donkere, vieze steeg waar de zure lucht van urine en ontlasting hangt. Het steegje loopt van de Oosterdijk naar het Kleinzand. Het is niet breed, misschien iets van een meter. Aan beide zijden langs de huizen loopt een stinkende, smerige goot. Hij bedekt zijn neus met zijn sjaal. Hij was vergeten hoe erg deze lucht je de adem beneemt. Zelfs de troosteloze novemberregen verjaagt de stank niet.

Het huisje, of eigenlijk hok waar zijn ouders wonen, is halverwege de steeg. Wanneer hij voor de deur staat, klopt hij, om zijn moeder niet te laten schrikken, voorzichtig aan. Dan duwt hij de deur zachtjes open. Zijn moeder ziet er net zo uit als altijd. Haar haar in een wrong achter op haar hoofd. Aan haar slapen ziet hij al wat grijze plukken. Ze draagt een donkere jurk met daar overheen een zwart schort met rode bloemetjes. Verder draagt ze een paar dikke wollen sokken en pantoffels. Een rond, maar geplooid gezicht.

Als ze ziet wie er binnenkomt, verschijnt er een grote glimlach op haar vermoeide gezicht. Ze omhelst hem.

‘Jongen, wat ben ik blij om je te zien. Dat is lang geleden.’

Hij glimlacht naar haar. ‘Ja moeke, ik weet het.’

Ze gaan samen aan de eettafel zitten, terwijl het water kookt voor de koffie. Ze pakt het oude, groene koektrommeltje dat van opoe is geweest en ze geeft hem een kaakje. Kaakjes zijn alleen voor speciale gelegenheden. Ze hebben niet eens geld om fatsoenlijk te eten. Maar dit is een speciale gelegenheid. De eerste keer dat ze haar zoon ziet, sinds hij twee jaar geleden het huis verliet. Nadat ze een tijdje over koetjes en kalfjes hebben gesproken, zegt Anne ineens:

‘Moeke ik wil je iets vertellen. Ik ben bezig met het vervullen van mijn dienstplicht en moet nog anderhalf jaar. Ik heb me aangemeld om naar Nederlands-Indië te gaan. Het wordt tijd dat ik iets van de wereld ga zien.’

Aaltje weet niet goed hoe ze moet reageren. Maar hij is negentien jaar, dus oud genoeg om zelf te beslissen. Haar zoon is een lieve jongen die een veel te harde jeugd heeft gehad.

Ze kijkt naar zijn serieuze, blauw-grijze ogen die zoveel op de hare lijken. In niets lijkt hij op zijn vader. Anne heeft een knap, langwerpig gezicht. Zijn bijna zwarte haar zit in een kuif, vastgezet met brillantine. Eén lok valt losjes over zijn voorhoofd, onwillig om op de plaats te blijven zitten.

Hij heeft een tanig lichaam. Zijn veel te grote colbert hangt slap over zijn schouders en zijn broek is aangesnoerd met een bruine riem. Hij heeft een vriendelijk en vrolijk karakter. Altijd bereid om iemand te helpen.

Voordat hij bij zijn pleegouders, de familie Haagsma in Rottevalle zou gaan wonen, kwam hij haar dat vertellen. Dat was de laatste keer dat ze hem zag. Haagsma zou hem gaan opleiden in het schoenmakersvak. Die familie had de zorg voor Anne op zich genomen, omdat hij door de kinderbescherming uit huis was geplaatst.

Aaltje is blij dat hij het goed getroffen heeft met de vriendelijke familie. Ze had van Tjeerd, Anne’s oudere broer, al gehoord dat hij in het leger moest.

‘Jongen,’ probeerde ze nog, ‘schoenmaker is toch een prachtig vak.’

‘Ja moeke,’ zegt hij, ‘en de familie is heel goed voor me geweest. Maar door de recessie kan Haagsma me niet meer onderhouden. En ik ben te oud moeke om nog bij hen te wonen. Ach, ik ben wel toe aan een nieuwe stap in mijn leven. Ik weet zeker, dat het geluk daar op mij wacht. Het mooiste is dat er een bonus van vierhonderd gulden is als ik toestemming krijg om naar Indië te gaan en voor vijf jaar mijn handtekening zet.’

Vierhonderd gulden is inderdaad heel veel geld, denkt ze. Daar kun je wel een halfjaar van eten. Maar vijf jaar is een lange tijd.

‘En,’ zegt hij, terwijl hij haar vrolijk aankijkt. ‘Ik ga u daar de helft van geven, maar u moet me beloven dat u geen geld aan vader geeft. Dan gaat het maar op aan de drank. Koopt u er ook maar een mooie nieuwe jurk of jas voor uzelf van.’

‘Dat is lief van je, jongen. Ik zal het verstoppen en bewaren voor als ik het echt nodig heb.’

In haar gedachten bewaart ze het geld voor Anne in een apart spaarpotje. Wanneer ze een uur hebben gepraat staat Anne op van tafel, trekt zijn jas aan en geeft zijn moeder een zoen op haar voorhoofd. Hij wil weg zijn, voordat zijn vader thuis komt.

‘Dag, moeke. Ik kom beslist bij u langs, voordat ik naar Indië vertrek.’

Het is even stil. Dan vervolgt hij: ‘Tenminste als ik toestemming krijg om te vertrekken.’

Dan gaat hij naar buiten en trekt de deur achter zich dicht.

Aaltje kijkt hem na en blijft verdrietig achter. Zou ze hem echt vijf jaar moeten missen? Dat is een heel lange tijd en de tranen wellen op in haar ogen. Wie zegt haar dat zij dan nog leeft om hem op te wachten als hij thuiskomt? Of nog erger! Stel dat hij het niet overleeft? Anne zegt wel dat het daar veilig is, maar ze heeft heus wel gehoord dat daar rebellen zitten en dat er gevechten zijn.

Ze maakt zich er nu al zorgen over. Tien jaar geleden is de vorige wereldoorlog beëindigd. De Nederlandse regering had besloten neutraal te blijven. Maar ook al heeft ze het niet echt meegemaakt, ze heeft er heel veel over gehoord. Deze oorlog heeft in vier jaar tien miljoen slachtoffers geëist. Vreselijk!

Van zoveel doden kan ze zich niet eens een voorstelling maken. Ze moet er niet aan denken één van haar kinderen te verliezen. Zeker niet door zoiets zinloos als een oorlog en al helemaal niet zo ver van huis. Die domme jongen denkt alleen aan het avontuur en staat er niet bij stil dat het echt gevaarlijk kan zijn.

Het is al donker wanneer er buiten voetstappen klinken, gevolgd door een hoop gestommel bij de deur van het arbeidershuisje aan de Brouwersteeg.

De regen komt met bakken naar beneden en de steeg voor het huis ligt vol plassen. Ze loopt de keuken uit en neemt de kaars mee naar het kleine halletje. Door het raampje in de deur ziet ze het opgeblazen, rode en natte gezicht van haar man en controleert nog even of de mat wel op de goede plek ligt. Ze wil straks niet weer de vloer moeten dweilen.

Aaltje hoort iets vallen en dan Harmen driftig vloeken. Wanneer ze de deur opendoet, ziet ze hoe haar man op zijn knieën is gezakt om iets op te rapen. Zijn donkergrijze wollen jas is doorweekt van de regen. Met zijn dikke vingers probeert hij een stuiver van de grond te pakken, maar duwt die alleen maar verder de plas in. Hij kijkt omhoog naar haar gezicht als hij de deur hoort. Onhandig komt hij omhoog en strompelt het huis in. Ze ziet zijn lodderige ogen. Als hij ziet dat ze verdrietig is, zegt hij alleen maar geërgerd: ‘Goedenavond Aaltje.’

Dan duwt hij haar opzij en hangt zijn jas op het haakje. Hij doet dit echter zo onhandig dat de jas op de grond valt. Zijn schoenen schopt hij in een hoek.

Aaltje slaakt een diepe zucht en raapt de stuiver en de jas op. Ze is na dertig jaar huwelijk wel gewend dat haar man Harmen dronken thuiskomt wanneer hij als venter iets heeft verkocht. Een groot deel van het geld dat hij verdient, gaat rechtstreeks naar de uitbater van “Café Bergsma”, een bruin café vijf straten verderop. Ze hebben er al zo vaak ruzie over gehad. Er blijft niet genoeg geld over om er eten van te kopen. En alles wat hij dan zegt, is: ‘Dan moet je maar wat zuiniger doen. Ik werk me uit de naad voor jullie.’

1. Boven: Joop van Ree (man van Alida), Coenraad, Harmen, Anne. Onder: Alida met zoon Joop, Jeltje, Durk, Aaltje, Tjeerd.

Ze hebben acht kinderen. Drie meisjes en vijf jongens, Alida, Tjeerd, Koenraad, Jeltje, Dieuwke, Anne, Durk en Yke. De oudste is negenentwintig jaar, de jongste zestien. Yke is helaas niet ouder dan een jaar geworden. Het was niet gemakkelijk om voor de kinderen te zorgen. Bijna alles wat Harmen verdient, verzuipt hij. Wanneer hij dan dronken thuiskomt, schreeuwt hij tegen haar en de kinderen en vallen er regelmatig klappen.

Door de jaren heen heeft de kinderraad de kinderen één voor één uit huis gehaald en bij pleeggezinnen geplaatst. De buren hadden geklaagd over de krijsende, magere kinderen en de psychische en fysieke mishandelingen van hun vader.

De groten hebben inmiddels hun eigen weg gevonden. Alleen Durk woont nog thuis. Hij heeft zijn bed op de vliering. Ze is erg blij met het extra geld dat hij thuis brengt. Durk kwam gewoon terug nadat de kinderbescherming hem had meegenomen. Hij wilde zijn moedertje niet alleen laten. Wanneer Harmen in een slechte bui is, springt Durk tussenbeide en vangt voor zijn moeder de klappen op.

Af en toe komen de andere kinderen binnen waaien, maar alleen als Harmen aan het werk is. Behalve Anne. Hij ging na een knallende ruzie met zijn vader de deur uit en zei dat hij hem nooit meer wilde zien. Vandaag was de eerste keer dat hij weer thuis kwam nadat hij die dag vertrok.

Aaltje zit gebogen over de keukentafel. God, wat mist ze haar kinderen. Ze staart verdrietig naar het oude, vale tafelkleed dat zij en Harmen op hun trouwdag van zijn ouders hebben kregen. Zijn ouders hadden die eerst zelf op hun tafel liggen en Aaltje vond het altijd heel mooi. Dus, toen ze trouwden mochten ze het meenemen.

Geld om een nieuwe te kopen heeft Aaltje niet. In de enige kamer die het huisje rijk is, staat een petroleumbrander met plaats voor één pannetje. De enige luxe die ze hebben.

Ze is blij met het huwelijkscadeau van haar moeder. Haar vader is al jong gestorven. Voor een paar centen koopt ze af en toe een flesje petroleum. In geval van nood kan ze de brander dan aan doen en er eten op koken. Vooral op momenten waarop er geen turven zijn om de kachel aan te steken.

Op het keukenkastje staat een groene emaillen pan. Deze heeft ze zelf bij elkaar gespaard van de zegeltjes van de kruidenier. Jaren heeft ze er over gedaan. Jonge, wat was ze blij, toen ze er eindelijk één mee naar huis mocht nemen. In het midden van de kamer staat de tafel waaraan ze zit. Om de tafel heen staan houten stoelen met een rieten zitting. Sommigen zijn niet zo stevig meer. Die heeft Tjeerd met touwtjes vastgezet.

Aan de wand hangt een gezinsfoto die op aandringen van Alida is gemaakt. Achter in de woonkamer is een bedstee in de wand. Het bed is zeventig cm diep en de deuren kunnen dicht. In de lade eronder liggen de paar kledingstukken die ze bezitten. Ook haar huwelijksakte en de geboortebewijzen van de kinderen liggen er in. Vroeger sliepen de kleintjes in die lade.

In de hoek staat een kapotte, luie stoel. Hier ligt Harmen te snurken. Die stoel heeft Harmen ooit langs de kant van de straat gevonden en meteen mee naar huis genomen. Als iemand anders het lef heeft om er op gaan zitten, wordt hij er hardhandig af gemept.

Naast de stoel staat de haard. Er boven op een rek waar een pan op kan staan. Hierop maakt ze soep of een stoofmaal. De haard staat niet zo vaak aan, omdat er niet altijd turven zijn. Ze krijgen eens per maand een paar blokken van de gemeente. Daar moeten ze het mee doen.

De haard kan het huisje trouwens niet echt warm krijgen. Het tocht hier in alle hoeken. En het kapotte raampje helpt ook niet echt.

‘Ik laat je straks mooi op de stoel liggen als ik naar bed ga,’ zegt ze zachtjes tegen de snurkende Harmen. Dit is zo’n moment waarop ze meestal het overgebleven geld uit Harmens jaszak haalt. Ze verstopt het in het bruine blikje dat achter de suikerpot in de kast staat. Tegen hem zegt ze altijd dat hij alles in het café heeft uitgegeven.

Vandaag laat ze het in zijn jaszak zitten. Ze heeft er geen zin in om hem aan te raken. Als hij wakker wordt en zijn kater is verdwenen, is hij normaal gesproken wel aardig tegen haar. Soms biedt hij zelfs zijn verontschuldigingen aan voor de vorige avond. Ze vraagt hem morgen wel of hij geld over heeft om eten te kopen.

Durk komt om zeven uur thuis van zijn werk en ziet zijn moeder met rode ogen aan tafel zitten.

‘Heeft die ouwe je geslagen?’ zegt hij boos.

‘Nee, jongen. Nee.’

Ze vertelt over Anne die ‘s middag langs is geweest. Ze vertelt hem dat hij naar Indië wil gaan. Durk ziet hoe bezorgd ze is.

‘Ach moeke. Het komt wel goed met Anne. Hij is een taaie.’

Anne, Leeuwarden

05:30 Lichten aan, Reveille, bedden opmaken

05:45 / 05:55 Controleren en opbergen van de wapens

05:55 / 06:20 Het doen van allerlei karweitjes

06:20 / 07:15 Verzamelen voor de 1e maaltijd

07:15 / 07:30 Corvee

07:30 / 07:45 Verzamelen voor appèl

07:45 / 09:30 Opleiding/training

09:30 / 09:45 Pauze

09:45 / 12:25 Opleiding/training

12:30 / 13:30 Verzamelen voor de 2e maaltijd

13:35 / 15:20 Opleiding/training

15:20 / 15:35 Pauze

15:35 / 17:20 Opleiding/training

17:25 / 17:30 Dienstmededelingen

17:30 / 18:30 Verzamelen 3e maaltijd

18:45 3 keer per week avondprogramma

22:00 Aanwezigheidscontrole slaapzaal

22:30 Lichten doven

Iedere dag dezelfde routine. Het leven in de kazerne is hard en Anne heeft moeite met het strakke regime. Hij hoopt maar dat het in Nederlands-Indië anders zal zijn. Wanneer Anne en de andere jongens een avondje verlof hebben, gaan ze meestal samen wat lol trappen in Leeuwarden. De kazerne staat nagenoeg in het centrum. Ze zijn dus vaste gasten in het café op de Tuinen. Maar daar zijn ze niet altijd even welkom. Het gaat er wel eens rumoeriger aan toe dan de bedoeling is. Niet zo gek natuurlijk met een café vol soldaten.

‘Het leger lijkt net op het huwelijk,’ zegt de kastelein. ‘Iedereen klaagt erover, maar je staat er versteld van hoeveel erin trappen.’

De kastelein is een flinke kerel met een dikke buik en een bolle kop met flaporen. Een gezellige kerel, maar hij laat niet met zich sollen. Meestal is het voldoende als hij de soldaten de deur wijst, maar soms komt de militaire politie er aan te pas. Dan worden de mannen hardhandig terug naar de kazerne gebracht en wordt hun verlof ingetrokken.

Al vanaf de eerste week in het leger, bulderde hun sergeant: ‘Niemand spreekt meer in ik-vorm. Vanaf nu zijn jullie een team. Je bent geen individu meer. Je peloton is zo sterk als je zwakste man.’

Anne wordt alleen nog aangesproken met zijn achternaam, Ligthart. Zijn voornaam is niet langer belangrijk. De opleiding bestaat uit een zware, fysieke en psychische training. Ze moeten discipline aanleren, marcheren met loeizware legerkisten, ze leren kaartlezen en militaire ethiek. Binnenkort krijgen ze ook les in krijgsrecht.

In die eerste week kon Anne de training nauwelijks volhouden en had hij overal in zijn lichaam vreselijke spierpijn. Hij was zo moe, erger dan hij ooit had meegemaakt. Nu, een paar weken later, gaat het al een stuk beter, maar echt wennen doet het nog steeds niet. Wanneer hij en de anderen eindelijk toestemming krijgen om te gaan slapen, klinkt er trompetgeschal en luid geschreeuw.

‘Aantreden! De vijand staat buiten!’

Slechts gekleed in onderhemd en lange broek, staan ze dan buiten in het gareel. Na een inspectie en een rondje om het veld mogen ze dan meestal weer naar bed. Om half zes worden ze alweer met een hoop herrie uit bed gejaagd.

Iedere ochtend moeten ze hun brits super strak opmaken. Het moet er messcherp uitzien. Als er een stuiver op wordt gegooid, mag er nog geen deukje in komen. En als dit wel zo is, trekt de sergeant alle beddengoed er af en moet je het nog eens opnieuw doen. Alle kleding moet netjes opgevouwen in de kist liggen en als de sergeant dit niet netjes genoeg vindt, trekt hij er alles uit en gooit het op de grond.

De schietoefeningen vindt hij het leukst. Het is niet gemakkelijk richten met de Mannlicher M-95 Hembrug karabijn. Maar hij kan het redelijk. Het geweer moet na iedere schietbeurt goed schoongemaakt worden. Bij het verbranden van kruit komen er verschillende soorten gassen en zuren vrij en als je daar niets aan doet, tast dit de loop van het geweer aan, waardoor de zuiverheid van het geweer afneemt.

Eerst haalt hij het geweer uit elkaar en maakt daarna ieder onderdeel schoon. De loop wordt met een ragger aan een pompstok schoongemaakt, daarna gaat er een viltje over de pompstok om de loop nog eens goed schoon te vegen. Hij geeft bewegende delen, zoals het trekker-mechanisme, de buitenkant van de loop en de slede, een drupje olie. Daarna zet hij het wapen weer in elkaar en veegt het schoon. De notenhouten geweerkolf moet glimmen, maar niet glad zijn. De karabijn heeft een kaliber van 6,5 mm, een lengte van bijna 130 cm en een gewicht van 4,2 kilogram. Hij voelt zich aardig stoer met zo’n geweer om zijn schouder.

2. Mannlicher M-95 Hembrug karabijn

Tijdens de derde week beginnen zijn spieren en zijn geest te wennen aan alle belasting en wordt alles wat dragelijker. De vierde week gaan ze op bivak; op oefening buiten de kazerne. In open veld en in de bossen.

Ze marcheren met volle bepakking. De kisten aan hun voeten veroorzaken pijnlijke blaren. Ze graven schuttersputjes in de half bevroren grond. Ze kruipen in modder en sneeuw en moeten vierentwintig uur alert zijn.

Weinig eten en nog minder slapen eisen hun tol. Ze klauteren, slepen, zwoegen, richten tenten in en klappen bedden open. Om vervolgens een paar uur later alles weer op te pakken om het kamp te verplaatsen en opnieuw op te bouwen.

Het peloton is dan ook blij wanneer deze dagen voorbij zijn. Nu kunnen ze zich lekker wassen, krijgen ze voldoende eten en kunnen ze slapen in een warm bed.

Als Anne op een avond verlof heeft, gaat hij samen met zijn broers Tjeerd en Durk naar het café in Dearsum. Als het even kan, spreken ze er met z’n drieën af en drinken ze een kop koffie. Dearsum ligt tussen Leeuwarden en Sneek. Hoewel het voor Anne vanuit Leeuwarden bijna twee keer zo lang fietsen is als vanuit Sneek.

Soms trakteert Tjeerd hen op een gevulde koek. Tjeerd is zeven jaar ouder en Durk één jaar jonger dan Anne. Behalve broers zijn ze ook goede vrienden.

Tjeerd is een knappe kerel met donker haar. En sinds hij een baan heeft, een keurige verschijning. Hij draagt zijn haar net als Anne; strak naar achteren en vastgeplakt met brillantine. Precies, zoals de mode het voorschrijft.

Durk is blond en heeft een iets voller gezicht dan de twee anderen. Als je naar hen kijkt zou je niet denken dat hij een broer van Tjeerd en Anne is. is. Maar Durk heeft een goed hart. Hoewel zijn gezicht meer op dat van zijn vader lijkt, heeft hij het karakter van zijn moeder.

‘Ik hoop dat ik word goedgekeurd,’ zegt Anne als ze alle drie binnen zijn. Ze zitten in een kleine kroeg aan een houten tafeltje, vol kringen en witte vlekken. Er staat een lange, houten bar met twee bierkranen en het ruikt er naar bier. Achter de bar is een wand met glazen planken waarop verschillende flessen sterke drank staan. Daartussen een wit emaillen bordje met de woorden:

“In de hemel is geen bier,

daarom drinken we het hier!”

Aan de balken van het plafond hangen verschillende voorwerpen. Koperen bekers, een melkkan, een metalen koffiepot, een houten vork en nog veel meer oude gebruiksvoorwerpen.

Ze zitten gezellig te kletsen en bespreken de wens van Anne om naar Indië te gaan. De broers zien dat hij er niet gerust op is.

‘Ach joh!’ zegt Durk. ‘Als die buurjongen van achter het kan, kun jij het zeker.’

De betreffende buurjongen is een lange slungel van twintig jaar. Hij zit al bijna een jaar in militaire dienst en deze maand wordt hij verscheept naar Nederlands-Indië.

‘Dat zal wel, maar dat zegt niet dat ik ook word uitgekozen. Ik wil écht graag naar Indië, naar de tropische meisjes en mooie stranden. En niet te vergeten de premie en het betere loon. Ik heb het gevoel dat Nederland me niet veel meer te bieden heeft. Ik ben toe aan een beetje actie. Ik vind het sneu voor moeke, maar die ouwe van ons, die hoef ik nooit meer te zien. Als hij haar nog één keer slaat, sta ik niet voor mezelf in.

En jij Durk, hoeft het ook niet meer te pikken. Doe de deur maar op slot als hij uit de kroeg komt; slaapt ie zijn roes maar uit in de kolenschuur.’

Durk lacht een beetje schaapachtig. Hij is achttien jaar, maar denkt niet dat hij opgewassen is tegen zijn vader. En het hoort natuurlijk niet; je vader buiten te zetten.

Beide broers begrijpen hem maar al te goed. Ze beloven een oogje in het zeil te houden bij hun moeder. Ook beloven ze hem, als hij tenminste toestemming krijgt om te vertrekken, te schrijven hoe het in Sneek gaat.

Anne en Durk nemen een pilsje en Anne vertelt over zijn opleiding in het leger. Tjeerd drinkt geen alcohol, hij neemt ranja. Tjeerd weet uit eerste hand hoe vernietigend de gevolgen van drank kunnen zijn. Dus hij heeft zichzelf beloofd nooit een druppel alcohol te drinken.

Ze vertellen elkaar de laatste roddels en voor ze het door hebben, is het al laat. Ze nemen afscheid en Anne fietst de twintig kilometer terug naar Leeuwarden. Deze keer moet hij snel fietsen, want hij moet voor de avondklok binnen zijn. Tjeerd en Durk fietsen in tegengestelde richting naar Sneek. Die zijn in een uurtje weer thuis.

Op 29 september 1928 tekent een enthousiaste Anne het contract.

Verbonden voor den Overzeeschen militairen dienst.

Zoowel in als buiten Europa voor vijf jaren, ingaandende

met den dag van geschikt bevinding voor uitzending:

toegelaten als soldaat.

Ingeschreven voor den dienstplicht voor de lichting van

het jaar 1929 voor de gemeente Leeuwarden.

(Buitengewoon dienstplichtige)

Eind november krijgt hij eindelijk bericht dat hij zijn overzeese keuring mag ondergaan. Hij heeft er erg hard voor getraind. Samen met zijn vriend Paul de Vries en een aantal medesoldaten gaat hij met het openbaar vervoer naar Nijmegen.

Veel wordt er onderweg niet gesproken. Ze zijn allemaal een beetje zenuwachtig voor wat er gaat gebeuren. De reis duurt uren en ze moeten daarna nog een half uur lopen naar de Prins Hendrik kazerne aan de Daalseweg.

De volgende ochtend begint de keuring. Deze bestaat uit een medische test, een fysieke test en een psychologische test. Het neemt de hele dag in beslag.

Anne krijgt te horen, dat er maar veertig procent van de jongens die opkomen, wordt goedgekeurd voor Indië.

‘Daar ben ik één van!,’ zegt hij zelfverzekerder dan hij zich voelt. En stoot daarbij Paul aan.

‘Ik ook,’ zegt Paul. ‘We doen dit samen.’

In afwachting van zijn goedkeuring zal Nijmegen de komende vier maanden hun standplaats zijn. Ze zijn nu soldaat van de Koloniale Reserve. Tijdens de periode dat ze hier verblijven, krijgen ze geen verlof. Dit wordt een proefverband genoemd. De trainingen worden aangepast aan de tropen. De soldaten krijgen schermles en les in de Maleise taal.

Eens per week wordt er Indisch eten geserveerd. Dit moet hen helpen om alvast te wennen aan de vreemde smaak. Wennen moet Anne zeker aan rijst in plaats van aardappelen. Hij heeft vaak later op de avond alweer honger. In de maanden van het proefverband vallen er vanwege de extra zware training nog heel wat jongens af. Maar Anne houdt vol. Hij zàl slagen!

Op 17 December komt het verlossende woord. Anne is goedgekeurd!

“Geschikt voor uitzending” staat er in de brief. “Premie 400 gulden.”

3. KNIL wervingsposter

Anne is dolblij! Op 26 februari zal hij als KNIL-soldaat, in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL), worden ingescheept naar Batavia, de hoofdstad van Java. Anne heeft de opleiding glansrijk doorlopen en krijgt twee weken inschepingsverlof, voordat hij vertrekt. Tijdens dit verlof bezoekt hij nog één keer zijn moeder om haar het beloofde geld te brengen.

Met bezwaard hart loopt hij naar het huisje in de Brouwersteeg. Net als op de dag dat hij haar de laatste keer zag, regent het vandaag ook. Het zal moeilijk zijn om afscheid van haar te nemen. Desondanks fluit hij een deuntje. ‘Mijn neefje uit Amerika.’ Op deze manier hoort zijn moeder hem in ieder geval aankomen.

Hij loopt door het steegje naar de achterdeur en stapt binnen. Zijn moeder zit op haar gebruikelijke plaats aan de eettafel achter een kopje koffie.

‘Mogge, jongen,’ begroet ze hem.

‘Morgen is niks, moeke, maar vandaag,’ grapt hij. Ze kijkt hem glimlachend aan. Die gekke jongen ook altijd met zijn grapjes.

‘Wat zie je er mooi uit in je uniform,’ zegt ze, terwijl ze een kopje koffie voor hem inschenkt en het groene koektrommeltje pakt met de kaakjes. Het is net alsof ze wist dat ik vandaag zou komen, denkt Anne.

‘Heb je al bericht over je uitzending?’

Geen vraag of hij de training wel gehaald heeft. Dat is voor haar vanzelfsprekend. Het is een goede, hardwerkende jongen.

‘Ja moeke. Ik vertrek al over twee weken naar Indië.’

Hij ziet dat ze schrikt en haar best doet om niet te huilen.

‘Het komt wel goed moeke. Ik heb gehoord, dat het heel rustig is op Java. Het moet er prachtig zijn met al die mooie bomen en bergen omringd door de zee.’

‘Mooi, jongen.’ Aaltje kijkt hem aan. Het is een vrouw van weinig woorden.

Omdat Anne ziet dat zijn moeder het moeilijk heeft, vertelt hij enthousiast de verhalen die er over het verre oosten de ronde doen.

‘Het is er net een paradijs, zeggen ze. Er zijn witte stranden en grote bossen. Bloemen in allerlei kleuren, die heerlijk ruiken. Vruchten waarvan wij nog nooit gehoord hebben. Die groeien gewoon in de bomen langs de weg. Je hoeft er niet eens voor te betalen. Ik vind het zo spannend moeke. Ik zou willen dat ik u mee kon nemen.’

Aaltje glimlacht dapper naar hem.

‘Wat moet ik nou zo ver van huis, gekke jongen. Dat is toch niets voor mij.’

‘Zodra ik verlof krijg, kom ik u bezoeken,’ belooft Anne. ‘Dan neem ik een cadeautje voor u mee.’

Ze hebben beide vochtige ogen als hij een uur later het huis verlaat. Aaltjes hart loopt over van verdriet als Anne de deur achter zich sluit.

Wanneer ze alleen is, lopen de tranen over haar wangen. Ze denkt aan het kleine popke dat negentien jaar geleden geboren werd. Aan zijn eerste stapjes en zijn eerste schooldag. Nu is hij een volwassen man die als soldaat over zee gaat. Ze is bang hem nooit meer terug te zien.

Met haar hoofd steunend in de handen blijft ze treurig aan tafel zitten staren naar Anne’s koffiekopje. Zo vindt Harmen haar als hij thuiskomt van zijn werk. Aaltje vertelt het verhaal van Anne, maar het enige wat hij kan zeggen, is: ‘Och, Aaltje, maak je niet druk. Die paar jaar zijn om, voordat je het weet. Ze zullen een kerel van hem maken. Iets wat mij niet gelukt is!’

Anne, de overtocht

Niet veel van de mannen in de barak hebben die nacht geslapen. Iedereen is nerveus, want vandaag gaat het gebeuren. De sergeant kwam om vier uur ‘s morgens met luid geschreeuw hun slaapzaal binnen.

‘Aankleden, spullen klaarleggen en daarna tijd voor het laatste appèl in Nederland.’

Een aantal soldaten heeft er voor gekozen na het verlof niet meer terug te keren. Ze hebben zich waarschijnlijk bedacht, denkt Anne. Of ze zijn overgehaald door hun familie of hun meisje. Maar ik ga, zeker weten!

Ook zijn vriend Paul is niet teruggekomen. Hij heeft het Anne door middel van een briefje laten weten. Ik denk toch niet dat het iets voor me is, had hij er op geschreven.

Maar Anne denkt dat zijn vader hem heeft overgehaald om bij hem te komen werken. Paul had hem al verteld, dat zijn vader dat een paar keer geopperd had. Hij heeft waarschijnlijk op het allerlaatste moment zijn ouders niet alleen willen achterlaten.

Zelf kan hij niet wachten op zijn avontuur. Misschien zal hij eindelijk een plek vinden, waar hij zich thuis voelt. Hij vindt het wel heel erg jammer dat Paul niet mee gaat. Het is altijd gezellig om een vriend bij je te hebben. Zeker als je zo ver van huis gaat. Maar hij kan niet anders dan zich bij de beslissing van zijn vriend neer leggen.

Op de appèlplaats staan ze in rijen opgesteld, precies op armlengte afstand van elkaar. Na het gebruikelijke ‘Presenteer geweer’ en andere bevelen, krijgen ze het bevel ‘Op de plaats rust’.

Daarop volgt een toespraak van kolonel J. Veenbaas. ‘Mannen, goede reis, maak Nederland trots en doe uw plicht als militair. Let op elkaar. Wees sterk en laat geen eigen mensen achter in vijandig gebied.’

De kolonel kijkt naar de mannen die voor hem staan. Keurige kerels in een groen uniform. Sommigen niet ouder dan zeventien of achttien jaar. Hij stuurt hen niet naar de oorlog, maar naar een prachtig land in de Indische oceaan.

‘Vier maanden training is natuurlijk veel te kort. Maar eenmaal in Indië zal uw opleiding worden voortgezet. Uw meerderen zullen er wel voor zorgen dat u echte soldaten zult zijn. Jullie zijn de mannen die het klusje daar gaan klaren.’

Kolonel Veenbaas kijkt zijn mannen strak aan.

‘Luister naar uw meerderen en doe zonder enig nadenken wat u opgedragen wordt.’

En ter afsluiting.

‘Ik wens u allen een behouden vaart.’

Opgewonden loopt iedereen hierna op een draf weer naar de barak. Twee uur later, na een stevig ontbijt, staan ze met volle bepakking op het Nijmeegse station. Het avontuur gaat beginnen. Het perron is volgepropt met militairen en families die afscheid komen nemen.

Voor Anne is er niemand. De reis vanuit Sneek is voor zijn familie veel te ver en veel te duur. Terwijl hij op het perron op de trein wacht, fluit hij een deuntje. Anne fluit altijd wanneer hij vrolijk is zoals nu. Of zelfs wanneer hij terneergeslagen is. Dan fluit hij een droevig liedje. Nu is hij opgewonden en fluit hij een vrolijk wijsje. ‘Mijn neefje uit Amerika.’

Na een lange treinreis komen ze aan bij de haven van Amsterdam. Anne kijkt zijn ogen uit. Hij staat voor een metalen stoomschip dat wel honderdzestig meter lang, achttien en halve meter breed en wel drie huizen hoog is. Verbaasd kijkt hij omhoog. Nog nooit heeft hij zo'n groot schip gezien en is er ondersteboven van. De buitenkant van het schip is zwart met wit, maar de twee grote pijpen op het dek zijn geel.

Met nieuw enthousiasme kijkt hij uit over de kade. Ineens staat hij verbluft stil. Daar staan zijn oudste broers Tjeerd en Koenraad. Zij wilden Anne beslist uitzwaaien. Ze weten niet of ze hun broer ooit weer terug zien. Ze zijn trots op hun jongere broer die de keuze heeft durven maken om zijn eigen weg te gaan.

Anne is blij verrast zijn broers hier te zien. Hij had niet verwacht dat één van hen de verre reis naar Amsterdam zou maken en nu zijn ze er met z’n tweeën.

Zodra ze Anne zien, tikt Tjeerd met zijn linkerhand tegen zijn wollen pet en knikt bij wijze van groet. Tjeerd zijn ogen staan bezorgd, hoewel hij zijn best doet opgewekt te kijken. In zijn rechterhand houdt hij een paraplu vast tegen de steeds maar zeurende motregen. Koenraad die iets groter is, moet zich een beetje bukken om er samen met zijn broer onder te schuilen.

Snel loopt Anne naar hen toe. Hij heeft genoeg tijd gekregen om hen vaarwel te zeggen. Ze wisselen wat informatie uit over thuis. Ze beloven hem voor moeke te zorgen. En die ouwe er op aan te spreken als hij haar slaat.

Zijn broers wensen hem goede vaart en geven hem de nodige goede adviezen mee. Hierna omhelzen Tjeerd en Anne elkaar liefdevol. Ook Koenraad pakt hem even stevig vast.

‘Ga met God en zeven stuivers. Dan heb je zegen en zakgeld,’ geeft Koenraad hem nog mee. Vertrouw op God, maar zorg wel voor de juiste middelen om te overleven, wil hij hiermee zeggen. Dit was een uitspraak van hun grootvader.

‘Komt goed, Koenraad. Alles komt goed.’

Anne zijn hart doet pijn bij het afscheid, maar hij wil zijn tranen niet laten zien. Als zijn ogen vochtig worden, draait hij zich snel om en loopt naar het schip. Zijn broers achterlatend op de Javakade.

4. Ansichtkaart SS Jan Pieterszoon Coen

Het is koud en druilerig in Amsterdam als Anne en zijn kameraden aan boord van de J.P. Coen stappen. Het schip draagt de bijnaam “Het trotse zeekasteel”. Het is vernoemd naar Jan Pieterszoon Coen, Gouverneur-Generaal van de VOC, de stichter van Batavia.

Zodra Anne via de loopbrug het schip op loopt, staat daar zijn commandant. Anne salueert, zoals het hem is aangeleerd en de commandant vertelt hem welke kant hij op moet.

De hutten zijn onderverdeeld in vier verschillende klassen. De soldaten zitten natuurlijk in de laagste klasse. Hij gaat, de aanwijzing volgend, de trap af naar de buik van het schip. Hier zijn de vierderangs hutten. Er staan éénentwintig stapelbedden, kooien noemen ze dat hier aan boord, met grijze wollen dekens er bovenop. Eén kooi bestaat uit één stapelbed van drie bedden boven elkaar. Ze zitten ingebouwd tussen houten schotten, die zijn vastgezet aan de wanden van de ruimte. Net een bedstee, maar dan driehoog.

Anne zoekt snel een kooi uit en kiest voor het bovenste bed. Het maakt hem niet uit dat de hut gedeeld wordt. Dat is op de kazerne niet anders. Hij gooit zijn spullen er op om daarna snel weer de trap op te gaan naar het dek. Onderweg komt hij verschillende bekende gezichten tegen en wijst hen de weg.

Al sinds hij als jongetje een keer naar de haven van Harlingen is geweest, wilde hij eens een grote reis maken op een schip. En nu gaat dat daadwerkelijk gebeuren.

Terug op dek ziet hij heel veel reizigers aan boord komen. De opvarenden die in de eerste klasse zitten, gaan via de andere kant aan boord. Zij hebben het veel beter getroffen, maar hebben vast ook veel geld uitgegeven voor de overtocht. Verreweg de meeste passagiers zijn militairen.

Anne ziet zijn broers nog op de kade staan. Hij zwaait naar hen. Nu heeft hij er spijt van dat hij niet langer bij hen is blijven staan. Hij had best nog een paar minuten tijd gehad. Maar goed, nu heeft hij wel één van de beste plaatsjes in de slaapzaal, verzekert hij zichzelf.

Super spannend en zelfs een beetje angstig vindt hij het wel om de grote Oceaan over te steken. Meer tegen zichzelf, dan tegen de angstig kijkende jongen die naast hem aan de reling staat, zegt hij.

‘Het schip vaart al sinds 1915 regelmatig op en neer van Amsterdam naar Batavia. Dus het is hartstikke veilig. Alles komt goed.’

Hij telt veertien reddingsboten en hoopt dat het genoeg is voor alle opvarenden. Hij heeft gehoord dat er in de oceaan haaien zitten die mensen eten, dus kun je daar maar beter niet in het water vallen. Op de kazerne hebben verhalen de ronde gedaan, waarbij verteld werd over schepen die zijn gezonken en opvarenden die zijn verdronken. De meeste van de opgeviste doden waren aangevreten door de haaien. Een koude rilling loopt over zijn rug als hij eraan denkt.

Op 26 februari 1929 gaat om 08.15 uur de eerste toeter. Het teken dat iedereen die niet aan boord hoort er af moet en dat zij die laat zijn moeten opschieten. Een kwartier later gaat de scheepstoeter drie keer en worden de trossen losgegooid. Het militaire orkest op de kade speelt het Wilhelmus.

Om precies 08.30 uur wordt het schip door sleepbootjes weggetrokken en glijdt het langzaam van de kade. De reis naar Batavia is begonnen.

Anne zwaait naar Tjeerd en Koenraad en blijft op het dek staan kijken tot zijn broers één zijn met het grijze regengordijn. Even voelt hij zich verlaten, dan slaakt hij een diepe zucht en gaat benedendeks om zijn spullen op te ruimen.

Zodra het schip buitengaats is, worden de kabels van de sleepbootjes losgegooid. De motor maakt een hoop lawaai en er komt een zwarte rookpluim uit de gele schoorstenen. De Nederlandse kust is nog lang zichtbaar.

Nadat ze de witte rotsen van Dover zijn gepasseerd, gaat de tocht verder langs de kust van Europa. Heel in de verte zien ze land. In het donker helpen de vele lichten van de vuurtorens de kapitein zijn weg te vinden.

Het is februari en koud aan dek, maar de meeste jongens zitten liever hier boven dan helemaal beneden in het ruim. Het is daar ondanks de kou aardig benauwd met zo veel mensen op een kluitje. Er hangt een bedompte lucht. Er is een aantal jongens zeeziek en daardoor ruikt het er regelmatig behoorlijk zuur.

Anne is blij dat hij een bovenbed heeft gekozen. Het gebeurt namelijk regelmatig dat er iemand over de rand van zijn bed hangt en degene die onder hem ligt onderkotst. Dit gaat logischerwijs gepaard met een hoop gevloek en gemopper.

Er is hier beneden ook veel te weinig ruimte voor al die soldaten en hun bagage. De plunjezakken liggen overal in de weg. Je moet steeds uitkijken waar je loopt, omdat het er zo donker is. Overdag zet Anne zijn bagage op zijn bed om er zeker van te zijn dat niemand er op stapt.

De eetzaal ligt op de tweede verdieping. Het is een grote zaal die aan de eetzaal van de kazerne doet denken. Alleen hebben ze hier meer keuze en mogen ze zelf kiezen welke gerechten ze willen. Ze lopen langs een rij schalen vol met verschillende gerechten. Iedere dag een grote keuze spijzen die door echte koks worden klaar gemaakt. Driemaal daags een maaltijd en op thee- en koffietijd ligt er heerlijk gebak of zijn er lekkere koeken. Het is prettig vertoeven op de overtocht. Anne geniet er met volle teugen van.

Zodra de J.P. Coen op de Middellandse zee is, wordt de temperatuur prettiger. Hoe verder ze van huis komen, hoe warmer het wordt. De dikke jassen en truien gaan uit. Omdat er toestemming wordt gegeven om op dek te slapen, pakken de mannen ‘s avonds hun deken en kussen op en nemen die mee naar boven. Iedere nacht ligt het dek vol soldaten die liggen te staren naar de mooie sterrenhemel.

Als je op tijd bent, kun je een tafel bemachtigen om op te slapen, maar bij hoge golven ben je daar niet veilig. Dan is het beter om je deken uit te rollen onder de tafel.

Overdag geniet Anne van de zon op zijn gezicht en zit hij uren op dek uit te kijken over de blauwe zee. Dan fluit hij een heel repertoire liedjes. Regelmatig ziet hij hele scholen dolfijnen die een spelletje lijken te spelen met het schip. Het is een adembenemend gezicht hoe de sierlijke, grijze beesten soepel omhoog springen uit het water om er vlak voor de boeg weer in te duiken. Ze zijn zeker twee en halve meter groot en het verbaast hem hoe wendbaar ze zijn.

De bruinvissen die ze al vanaf Engeland voorbij zien komen, zijn lang niet zo opwindend om naar te kijken als de vrolijk spelende dolfijnen. Op een dag ziet hij in de verte een paar heel grote vissen. Ze lijken wel twintig meter lang. De dieren zwemmen net onder het wateroppervlak en spuiten zo nu en dan een flinke straal water de lucht in. Daarna duiken ze weer onder en laten daarbij grote draaikolken achter.

Af en toe slaat de staart van één van de dieren met enorme kracht op het water. Gebiologeerd blijft Anne kijken, totdat ze uit het zicht verdwenen zijn. Later hoort hij dat het walvissen zijn, de grootste vissen ter wereld.

Iedere ochtend wordt er een soort appèl aan dek gehouden, waarbij ze gymnastiekoefeningen doen. Het grootste deel van de reis bestaat echter voornamelijk uit luieren.

Ze krijgen les in tactiek en er wordt verteld hoe ze zich als Nederlander behoren te gedragen in het voor hen onbekende Indië met haar vreemde gebruiken. Respect staat tijdens deze lessen hoog in het vaandel. Ook vertelt de arts over hygiëne in de tropen, want voordat je het weet loop je daar door de vochtigheid en warmte één of andere ontsteking of een enge ziekte op. De boodschap “Alle vrouwen zijn ziek!” wordt de soldaten op het hart gedrukt.

‘Gebruik condooms en zelfs dan ben je nog niet altijd zeker. Het lijkt op voeten wassen met sokken aan,’ is de waarschuwing. ‘Condooms zijn duur, omdat ze worden gemaakt van de vliezen van de darm en de blaas van lammeren. Je moet ze dus goed, maar voorzichtig wassen na gebruik. Zorg dat ze schoon zijn en prik ze niet lek. Dan krijg je een verrassing bij een volgend gebruik.’

Dat alle vrouwen ziek zijn, klinkt angstaanjagend, maar de meeste soldaten reageren vol bravoure en denken dat het met hun viriliteit wel los zal lopen.

Iedereen heeft al in de kazerne een woordenboekje Maleis gekregen en aan boord krijgen ze dagelijks een uur Maleise les. De taal lijkt niet op het Nederlands. Vooral het tellen tot tien, is al volkomen anders: ‘Satoe, doea, tiga, empat, lima, enam, toedjoeh, delapan, sembilan, sepoeloeh.’

Andere woorden lijken weer wel op Nederlands, zoals ‘garasi, institut, kantor, stasion of taksi.’

Dat Anne aanleg voor de taal heeft, is tijdens de lessen in Nijmegen al gebleken. Maar hij wil goed beslagen ten ijs komen om een goede indruk te maken op de tropische dames.

Aan boord worden er informatiefilmpjes vertoond over Nederlands-Indië. Hij ziet er veel kleine, donkere mensen die manden dragen aan een stok. Ze hebben er ook fietsen net als thuis. Een paard en wagen, of een wagen met een os ervoor. Hier en daar rijdt er zelfs een auto door de straten. De treinen die er rijden zijn heel wat moderner dan Anne had gedacht. Maar in de dorpjes staan vooral kleine houten hutjes van bamboe. Daarin schijnen hele gezinnen te wonen.

‘Bamboe groeit snel, is buigzaam en lijkt op dikke rietstengels,’ legt de spreker in de film uit.

‘In dit soort dorpjes houden raddraaiers zich schuil. Ga nooit in uw eentje op bezoek in een dergelijk dorp. Met uw compagnie zult u vele tochten ondernemen om onderzoek te doen naar deze bevolkingsgroep. Wees voorbereid op weerstand!,’ wordt er gewaarschuwd.

Anne droomt bij dit soort filmpjes over het verre land. De vreemde mensen en hun vreemde kleding. Over de mysterieuze landschappen, onbekende dieren, planten, exotische bloemen en vruchten. Nu komt daar nog de nachtmerrie bij van bandieten in dorpen, zieke vrouwen en gevaarlijke dieren. Bestaat het paradijs van zijn dromen wel?

Op het dek leggen de soldaten een kaartje op de houten tafels en roken ze een sigaretje. Onderwijl vertellen ze elkaar sterke verhalen en filosoferen ze over het verre Nederlands-Indië waarnaar ze op weg zijn.

Ook doen ze dek-spelletjes; een gevecht waarbij twee tegenstanders op een ronde balk zitten en elkaar er met een kussen proberen af te slaan. De verliezer wordt opgevangen in een onder de balk gespannen zeil, waarin dan meel of roet is gegooid.

Het is hilarisch om te zien hoe de verliezer soms zwart en een andere keer wit van het zeil afstapt. Er zijn jongens uit heel Nederland, van Friesland, zoals hij, tot aan Arnhem en Maastricht.

‘Waarom zijn er zoveel officieren aan boord?’ vraagt Anne aan zijn sergeant. Een stoere kerel met een klein snorretje.

‘Veel van hen zijn gewone burgers met een officiersuniform. Planters, bestuursleden en andere functionarissen van de Netherlands Indies Civil Administration (NICA). Afhankelijk van hun belangrijkheid of salaris krijgen ze één of meerdere sterren. Daarnaast verwachten ze ook nog eens behandeld te worden als een echte officier en moeten de soldaten hen verplicht groeten. Luitjes met veel te veel kapsones, als je het mij vraagt,’ fluistert de sergeant Anne toe.

‘We kunnen er beter maar niet te veel ruchtbaarheid aan geven. Dat geeft alleen maar ellende onder de manschappen,’ voegt hij er met een knipoog aan toe.

Wanneer er in Port Said, de laatste haven voor het Suezkanaal, wordt aangelegd, mogen ze een paar uur van boord. Wat een andere wereld dan Nederland is dit.

Verwonderd kijkt Anne naar de mannen die lange jurken dragen en een sjaal om hun hoofd hebben gewikkeld. De vrouwen zijn helemaal gehuld in zwarte kleding en grote doeken over hun hoofd, waarbij alleen hun ogen zichtbaar zijn.

Er zijn heel veel cafeetjes en als ze er één binnenstappen, zien ze op een klein podium schaars geklede vrouwen dansen. Ze worden begeleid door vreemdsoortige muziekinstrumenten. Een heel contrast met de vrouwen buiten, die van top tot teen gehuld zijn in zwarte kleren. De uitbater probeert hen over te halen om voor hen, tegen betaling, een privé optreden te regelen. Maar Anne en zijn gezelschap bedanken beleefd voor de eer.

‘Kost niet veel,’ probeert de man nog.

Later die middag lopen ze langs de vele winkeltjes en bazaars waar van alles te koop is. De verkopers proberen de aandacht van de soldaten te trekken en ze naar hun waar te lokken. Zilver- en koperwerk, sieraden en tapijten, Anne kijkt zijn ogen uit. Vlak voor hij weer aan boord gaat, koopt hij een mooie doos thee voor moeder en voor zichzelf een hele kist sigaretten.

Iedereen mag zijn brieven inleveren, zodat ze op de post kunnen. Zelf heeft Anne ook brieven geschreven, één aan zijn moeder en één aan Tjeerd. Tjeerd heeft hem beloofd de brief ook aan de anderen te laten lezen.

Hij verpakt de brieven samen met de thee voor zijn moeder en hij levert alles in. Hij hoopt maar dat moeke er blij mee is.

De sigaretten stopt hij in zijn plunjezak. Water en levensmiddelen zijn aan boord geladen en hele partijen kolen voor de motor.

Hierna vaart de J.P. Coen weer verder via het Suezkanaal. Dit kanaal is een saai stuk. Het enige wat ze zien, is heel veel zand en nog meer zand. Heel af en toe een armoedig hutje van klei met een dak van stro.

Nu en dan zien ze kamelen, grote dieren met rare bulten op hun rug. Met de verrekijker op het dek haalt Anne de beesten dichterbij. Dan herinnert hij zich het plaatje dat hij eens in een boek heeft zien staan. De bulten zijn van vet, maar bevatten heel veel water herinnert hij zich. Daarom zijn ze zo geschikt voor de woestijn.

Vanuit het kanaal varen ze over de Rode Zee naar de Indische Oceaan. Maar voordat ze daar kunnen komen, passeren ze Guarfardafui, het uiterste puntje van Oost- Afrika. Hier slingert het schip hevig door de ruige zee en steeds meer opvarenden worden zeeziek.

Anne voelt zich ook niet al te best en brengt de meeste tijd met zijn ogen dicht liggend in zijn kooi door. Op zijn bed denkt hij aan thuis. Zijn moeder, broers en zusters en familie Haagsma. Zou hij hen ooit weer terug zien? Natuurlijk belooft hij zichzelf. Op een dag ga ik terug naar Nederland.

Er is een soldaat die zo gek van de deining wordt, dat hij er niet meer tegen kan en overboord springt. De motor stopt en er wordt gezocht, maar de jongen is niet meer te vinden en het schip zet weer koers. Er blijken meer jongens te zijn met deze neiging. Daarom worden zij uit voorzorg vastgebonden aan het bed.

Een andere jongen wordt zo ziek dat hij niets meer kan eten en drinken en enige tijd later door uitdroging overlijdt. Iedereen is geschokt. Voor velen, ook voor Anne, is dit de eerste dode die ze zien. De overleden soldaat krijgt een ceremonieel zeemansgraf. Hij wordt in een zeil gewikkeld en onder een Nederlandse vlag gelegd. Na een plechtig woord en enkele saluutschoten gaat hij overboord.

‘Eén, twee, drie, in Godsnaam,’ zegt de aalmoezenier en de jongen glijdt de blauwe zee in, terwijl de tamboers het Wilhelmus spelen.

Naar de haaien, denkt Anne met een rilling.

Er schijnen berichten binnen te zijn gekomen, dat er nieuwe onlusten zijn op Java. Er zouden dertienduizend opstandelingen zijn gearresteerd. De belangrijkste kopstukken van de opstand zijn in een heropvoedingskamp ondergebracht. De kersverse soldaten beseffen hierdoor dat het er in Indië toch wel serieus aan toe kan gaan.

Hierna verandert de sfeer aan boord. De gemoederen raken oververhit. Een aantal soldaten weigert te salueren voor de in hun ogen nep-officieren, namelijk de planters in hun uniform. Een aantal van deze hoge heren doet zijn beklag bij de commandant, die op zijn beurt een aantal soldaten in het cachot gooit. Hierdoor weigeren Anne en de anderen principieel om te groeten en moeten er nieuwe maatregelen getroffen worden, aangezien er onvoldoende ruimte is om alle jongens op te sluiten. Na uitvoerig overleg wordt besloten, dat er nu alleen nog groetplicht is aan de officier van je eigen onderdeel.

Nu de onrust over de groetplicht voorbij is, is ook Anne’s slof sigaretten leeg. Hij is vrijgevig en dus iedere keer als iemand hem om een saffie vraagt, geeft hij, om de gemoederen te sussen, één van zijn fijne Arabische sigaretten weg. Toch spijtig denkt hij, nu ook hij het moet doen met de door het leger uitgedeelde sigaretten.

Hij is blij dat het water weer wat rustiger is geworden sinds ze over de indrukwekkende Indische Oceaan varen. Vanuit de zee schijnt een prachtig blauwlicht door de ronddrijvende fosforhoudende algen. Bij de ondergaande zon ziet Anne scholen vliegende vissen. De springende dieren vormen een regen van zilverkleurige druppels. Het lijkt wel vuurwerk, zo mooi!

Midden in de oceaan ligt het prachtige eiland Ceylon. Van ver ziet hij de sneeuwwitte stranden en de wuivende palmen. Zo stelt hij zich een paradijs voor. In het centrum van het eiland steekt een hoge berg, volledig begroeid met bomen, boven alles uit. Hij begrijpt waarom ze dit de parel van het oosten noemen.

Grote scholen dolfijnen zwemmen ook hier naast het schip en spelen met de boeg. Een schouwspel waar hij blij van wordt. Hij voelt zich weer een kind als hij hiernaar kijkt. Hij krijgt niet genoeg van de vrolijk dartelende dieren. Fluitend staat hij over de reling gebogen te kijken. Als dit op het Indië lijkt waar hij naartoe gaat, is hij een gelukkig mens.

Eindelijk komt het langverwachte Nederlands-Indië in zicht. Aan de rechterkant ligt het eiland Sumatra. En hoewel hij smalle strandstroken ziet, ligt daarachter vooral oerwoud. Zover het oog reikt ziet hij alleen een groene wand van bomen. En als je door de grote verrekijker op het dek tuurt, zijn in de bomen oranje apen te zien.

Vol verbazing kijken ze naar de harige dieren die op mensen met heel lange armen lijken. Orang oetans hoort hij om zich heen de mensen zeggen. ‘Bosmensen.’ Hangend in de bomen kijken de beesten met grote ogen naar het voorbij varende schip.

Honderden kleine aapjes zitten op het strand, ze buitelen over elkaar heen en rennen al kopjeduikelend achter elkaar aan. Het is een geweldig gezicht. Hij moet lachen om hun apestreken.

Sommigen hebben baby’s op hun buik en anderen zitten aan elkaar te frunniken. Ze lijken zelfs door de verrekijker heel klein.

Ze passeren eilandjes met grappige namen als ‘Verlaten eiland’, ‘Lang eiland’, ‘Eiland dwars in de weg’ en ‘Tropenhoedje’.

Anne, Batavia

Na meer dan negenduizend kilometer op zee legt het zeekasteel aan bij Tandjong Priok, de haven van Batavia, hoofdstad van de Oost. Op 30 maart, een maand na vertrek, zijn ze op de plek van bestemming aangekomen.

Een stralende zon begroet Anne. Via de loopplank, met aan weerskanten touwen om je aan vast te houden, wandelt hij de kade op. Het is er een drukte van jewelste en het ruikt er naar vis. De haven ligt vol met verschillende schepen in alle soorten en maten. Oude en nieuwe houten zeilboten, vissersbootjes, stoomschepen, groot en modern.

En heel veel vrachtschepen, logge, houten gevaarten die koopwaar moeten vervoeren. Over de gevaarlijk losliggende loopplanken, die niet breder dan vijftien centimeter kunnen zijn, lopen de kleine Indische mannen met grote zakken en zelfs boomstammen af en aan. Het is een wonder hoe zij hun evenwicht bewaren op die smalle plank.

‘Ze zijn heel wat sterker dan ze lijken,’ zegt Anne tegen een soldaat naast hem. Helaas heeft Anne niet veel tijd om om zich heen te kijken. Ze worden direct weggeleid. Het voelt vreemd weer vaste grond onder de voeten te hebben. Alsof de grond onder me beweegt, denkt hij, terwijl hij naar de gereedstaande vrachtwagens loopt.

De haven ligt zo’n tien kilometer buiten de stad, terwijl Batavia zo groot is als de hele provincie Friesland. De rit naar de kazerne duurt dik een uur.

Ze zitten in de open vrachtwagens onder de brandende zon. Dit deert Anne niet, want het geeft hem de mogelijkheid de stad te bekijken. Hij wil er zo weinig mogelijk van missen en hij kijkt zijn ogen uit. Het ziet er allemaal keurig uit en hij herkent dingen van de filmpjes die hij aan boord heeft gezien. Bijna alle gebouwen zijn wit en veel hebben grote borden met Nederlandse opschriften als Banketbakkerij, Regeringsgebouw en Hotel der Neederlanden.

Gek genoeg rijdt iedereen aan de verkeerde kant van de weg. Grappig vindt hij de fietstaxi’s, de betjaks. Voorop de fiets is, als bij een bakfiets, een zitje waarin soms hele gezinnen opgepropt zitten. De fietsers hebben het er zwaar mee en trappen zich een ongeluk.

De kleding die de mensen dragen, is heel anders dan in Nederland, maar ook totaal anders dan in Port Said. De blanke mannen dragen vooral witte pakken, of een soort tropenuniform. Zij steken zeker anderhalve kop boven de inlanders uit. Veel inlandse mannen en vrouwen lopen in kleurige doeken, sarongs, waarop ze een lange bloes, een kabaja dragen. Andere vrouwen dragen een niets verhullend kort topje.

Anne heeft in Nederland nog nooit iemand met een blote buik zien lopen. Veel inlanders hebben geen schoenen aan. Sommigen hebben alleen een schoenzool die met reepjes leer aan hun voet vast zit, een sandaal.

De inlandse kinderen lopen in hansopjes, die lijken op een kussensloop met vijf gaten. Eén voor het hoofd, twee voor de armen en twee voor de benen.

‘Een tjelana monjet, een broek voor een aap,’ legt iemand hem lachend uit. Een rare naam voor een hansop.

Van de allerkleinsten lopen de meesten naakt. De grotere kinderen dragen veelal een schooluniform. Meisjes een rood rokje met witte blouse. Jongens een korte, rode broek, ook met witte blouse.

Veel vrouwen, maar ook mannen hebben een mand met spullen op hun hoofd. Ook dozen en grote pannen worden op het hoofd vervoerd. Anne kijkt verwonderd toe, hoe ze dit doen zonder hun handen te gebruiken. De westerse vrouwen zijn gekleed in keurige, lichtgekleurde jurken met een strak bovenlijf en een laag decolleté. De blanken gebruiken wel schoenen, ook hun blanke kinderen.

Een mengeling van verschillende geuren komt hem tegemoet. Hij is benieuwd naar de smaken die erbij horen.

Vlak bij het hoofdkwartier aan de Javastraat staan de dienstwoningen voor de hoge heren. Een hele rij mooie, witte huizen met hoge daken, dicht bij het Waterlooplein.

De nieuwkomers worden opgevangen in het oude kampement om de hoek. Zelfs hier staan op het veld palmbomen bij de barakken.

Na de noodzakelijke controles krijgt iedere compagnie een barak toegewezen. Hier kiezen ze een brits van zeildoek met erboven een klamboe tegen de muggen. Na het opruimen van zijn spullen wil Anne zich eerst wassen. Dat doe je hier in de kamar mandi, waar je water met een emmertje uit een grote bak van cement schept en over je heen gooit. Het water wordt iedere dag ververst vanuit de put en blijkt koel, maar niet ijskoud.

De kamar kecil dat letterlijk het kleine kamertje betekent, is niet meer dan een gat in de grond. Aan iedere kant van het gat liggen stenen. Hangend boven het gat kun je, om je behoefte te doen, je voeten op de stenen zetten. Niet veel anders eigenlijk dan het tonnetje thuis. Alleen, kun je daar gaan zitten.

Overal plakken kleine salamanders op de witte muren, tjitjaks. Vliegensvlugge, donkergrijs-bruine diertjes. Tussen al die kleine salamanders kruipen ook de iets grotere hagedissen, tokkeh’s. Beide genoemd naar het geluid dat ze maken. Waar de tjitaks een hoog geluid maken, tjie-tja, klinken de tokkeh’s iets zwaarder, tok- è.

De kleintjes schieten naar alle richtingen en de grotere tokkeh’s plakken onbeweeglijk tegen de muur. Beide op hun eigen manier op jacht naar muggen en andere insecten.