Continent

zonder

grens

THEO FRANCKEN

CONTINENT ZONDER GRENS

Joren Vermeersch

© 2018 Theo Francken, Joren Vermeersch en Doorbraak Boeken,

initiatief van Het Laatste Woord vof en Stem in ’t Kapittel vzw

uitgeverij@Doorbraak.be

www.doorbraakboeken.be

@DoorbraakBe

www.facebook.com/Doorbraakbe

NUR 740, 747

ISBN 978 94 92639 16 5

e-ISBN 978 94 92639 23 3

D/2018/13.952/9

Cover: Maarten Debruyne

Opmaak: Parador Design

Foto cover: ID/Hatim Kaghat

Redactie: www.hetlaatstewoord.media en Marc Vanfraechem

Drukwerk: BestinGraphics, Vosselaar

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

Woord vooraf

‘Hier Theo, dit wordt de nieuwe Schengenzone. Hou het maar goed bij.’ Mijn collega, een gerespecteerd man met jarenlange ministeriële ervaring, zegt het met een uitgestreken gezicht. Hij stopt me een papiertje in de handen met daarop de namen van een handvol Europese landen. We schrijven voorjaar 2016. Het werkdiner in het gebouw van de Europese Raad aan het prestigieuze Brusselse Schumanplein duurt eindeloos. Ik voel me moe en verveeld. Al van bij het voorgerecht weet ik dat deze zoveelste Europese crisisvergadering van migratieministers niets zal oplossen. De Visegrad-landen – Hongarije, Polen, Tsjechië en Slowakije – fulmineren tegen de verplichte spreiding van asielzoekers. De Grieken en Italianen vragen met een tremolo in de stem om nog méér Europese solidariteit en middelen. Grote lidstaten Duitsland en Frankrijk roepen op tot verantwoordelijkheidszin en solidariteit. Over het feit dat onze Europese voordeur nog steeds wagenwijd openstaat voor al wie illegaal wil binnenkomen, geen woord. Ook de Europese Commissie zit al maanden onbeweeglijk op de hoogste trede van de morele ladder. Het vingertje permanent omhoog. ‘Zouden ze er geen kramp van krijgen?’, vraag ik me zwartgallig af.

Mijn eerdere tussenkomst, tegen illegale migratie en voor een terugnamedeal met Turkije en Tunesië, is duidelijk nog geen meerderheidsstandpunt. Mijn gedachten dwalen af, tot plots mijn buurman me al fluisterend dat papiertje toestopt. Verschillende Europese landen hebben de maanden voordien opnieuw grenscontroles ingevoerd. Het ondenkbare is intussen dagelijkse praktijk geworden: wég vrij verkeer van goederen en personen. Het oude ‘Geef uw papieren en maak de koffer maar open’ is terug van weggeweest. Een beetje verrast van zijn demarche bekijk ik het lijstje. West- en Noord-Europa zijn goed vertegenwoordigd, Centraal- en Zuid-Europa heel wat minder. Klinkt allemaal perfect logisch, is het eerste wat in me opkomt. Te vermoeid om het taboedoorbrekend gehalte goed te kunnen inschatten, denk ik bij mezelf: ‘Een kleinere Schengenzone, waarom niet eigenlijk?’ Mijn buurman en ik wisselen kort van gedachten over het lijstje, over het werkdiner en over de toekomst. Zoals verwacht draait de vergadering uit op een sisser. Geen vertrouwen, geen luisterbereidheid. Wat staat er nog allemaal te gebeuren, als zelfs een uitgesproken pro-Europeaan als mijn buurman zo’n stoutmoedige voorspelling doet.

Enkele maanden later, op 23 juni 2016, is de brexit een feit, tot consternatie van heel de eu. Een historische toevalligheid liet dat referendum plaatsvinden vlak na de escalatie van de Europese migratiecrisis van 2015-‘16. De bekende beelden ervan, met lange kolonnes haveloze mensen die zich een weg banen naar Noord- en West-Europa, hebben een doorslaggevende rol gespeeld in dit debacle. De argeloze verklaringen van de Europese leiders, die het wegvallen van de grenzen niet voorstelden als problematisch maar eerder als een kans voor Europa, deden de rest. Het verhaal van de Europese migratiecrisis is een verhaal dat de verbeelding overtreft. Het is een verhaal van koppigheid, gemiste kansen en karikaturale naïviteit. Want de Europese Unie liet de illegale immigratie al die jaren betijen, en slaagt er tot op vandaag niet in om een gezamenlijk antwoord te formuleren, hoewel burgers van Lissabon tot Helsinki om daadkracht schreeuwen. In dit boek geef ik een inkijk achter de schermen van de Europese Raden waar die geschiedenis werd geschreven.

Al sinds 2010 smijt ik mij als politicus non-stop op de migratiekwestie. Acht jaar van trekken en sleuren is dat, netjes verdeeld tussen vier jaar oppositie voeren in de Kamer van Volksvertegenwoordigers en vier jaar werken vanuit de cockpit zelf: het staatssecretariaat voor Asiel en Migratie. Acht lange jaren, waarin ik veel heb meegemaakt en nog meer heb geleerd. Op nationaal vlak heb ik de migratiewetgeving gevoelig kunnen verstrengen. De twee grote migratie-trofeeën van de paarsgroene opengrenzenregering Verhofstadt i, namelijk de lakse gezinsherenigingswetgeving en de infame ‘snelbelgwet’, werden ongedaan gemaakt in de periode 2010-’11. Dat gebeurde met een ‘Zweedse coalitie’ avant la lettre, waarvan ik als jong Kamerlid destijds mede-architect en -bezieler was. Eenmaal zelf aan de knoppen maakte ik werk van het uitbreiden van de wettelijke mogelijkheden tot repatriëring van criminele vreemdelingen, het betalend maken van verblijfsaanvragen en het terugdringen van de administratieve puinhoop die het resultaat was van decennialang laissez faire, laissez passer-beleid. Korte, snelle en efficiënte procedures zijn dé sleutel tot elk eerlijk migratiebeleid. Maar niet alles werd repressiever. Zo loste ik de puinhopen van het verleden op door heel langdurig verblijvende asielzoekers verblijfsrecht te geven, evenals goed geïntegreerde niet-begeleide minderjarigen, de zogenaamde ‘Scott Manyo’-gevallen. Niemand reikte ooit meer humanitaire visa uit aan echte vluchtelingen.

Mijn adagium is ‘zacht voor de kwetsbaren, hard voor hen die misbruik maken van onze gastvrijheid’, en het vormt de rode draad door al wat ik al gedaan heb, nog doe en zal doen op Vreemdelingenzaken.

In die acht jaar heb ik geleerd dat je slechts vooruitgang kan boeken als je je handen vuilmaakt. Durven gaan voor je overtuiging en vertrouwen op je rechtvaardigheidsgevoel. Durven snel beslissen en risico’s nemen. Durven tegen de haren instrijken en dogma’s doorbreken, zowel op het nationale toneel als op de Europese Bühne. In dit boek neem ik u mee naar mijn meest penibele crisismomenten: de fameuze visumzaak, waarin ik het moest opnemen tegen rechters en media, en de mislukte pogingen om mijn hoofd op het politieke kapblok te leggen in Sudan-gate. Verhalen met een hoog House of Cards-gehalte die aantonen dat politiek geen stiel is voor blozende maagden.

Maar de allerbelangrijkste les die ik in die acht jaren heb geleerd, is dat je op nationaal vlak weliswaar aan de kar kan trekken en resultaten behalen, maar dat je daarmee het schip zelf niet op de juiste koers krijgt. Het is slechts op Europees niveau dat de migratietanker kan worden gekeerd. Hoe hard ik ook roei met de riemen die me zijn toebedeeld, het loopt niet zoals het zou moeten. De gezinshereniging met niet-Europeanen naar ons land blijft stijgen, simpelweg omdat er steeds meer mensen aan de wettelijke voorwaarden voldoen. De wet verstrengen hebben we al gedaan, maar dat kan slechts tot waar de eu het ons toestaat. Europese richtlijnen verplichten ons tot te verregaande migratiewetgeving. Dat is zo voor gezinshereniging, maar ook voor de asielprocedure, waarbij overal in de eu misbruik eerder regel is dan uitzondering. Tegelijk piekt de illegale migratie naar en binnen Europa als nooit tevoren, omdat Europa onvoldoende werk maakt van sluitende grensbescherming, pushbacks en het kordaat terugsturen van asielshoppers naar het eerste land van asiel. Ook de terugkeer naar het land van herkomst zelf blijft uiterst stroef lopen, ondanks alle inspanningen. Zowel de individuele migranten als vaak ook de landen van herkomst werken tegen. Ook dát vormt geen prioriteit voor de huidige beleidsmakers in de Europese Unie.

De Unie faalt in het migratiedossier. En dat blijft niet zonder sociale gevolgen. Overal in Europa gaapt een groeiende werkzaamheidskloof tussen niet-Europese migranten en de eigen burgers. Het samenleven in de grootsteden staat onder druk, van Malmö over Brussel tot Napels en Marseille. De armoede, ook onder kinderen, neemt toe, net als schooluitval en respectloos gedrag. Het volk mort en gromt steeds luider. Verkiezing na verkiezing zorgt voor een electorale schokgolf, in elke lidstaat. Hoeveel ‘Theo Toert’-lezingen ik ook geef – van Knokke tot Charleroi – om de zaken beheerst uit te leggen en te duiden, hoeveel steun ik ook geniet bij de bevolking, er is iets fundamenteel mis met ons migratiemodel. Het ontbreekt aan rechtvaardigheid en veel mensen voelen dat zo aan.

Nooit werden het falen en de fundamentele onrechtvaardigheid van het Europees migratiemodel duidelijker aangetoond dan tijdens en sinds de migratiecrisis van 2015. Deze crisis mag dan vandaag over het hoogtepunt van 2015 heen zijn, ze blijft verder woekeren en etteren, met de opstoot van illegale migratie naar Spanje als het meest recente, maar helaas niet het laatste hoofdstuk. En onderweg drijft ze Europa uiteen. Daarom dit boek. Om mensen bewust te maken. Omdat de migratierevolutie waar heel Europa naar snakt, zich moét voltrekken. Daarbij staat de Europese integriteit op het spel, te beginnen met de Schengenzone maar ultiem ook de Europese Unie zelf.

In vijf hoofdstukken leg ik uit wat de factoren zijn die aan de migratiecrisis ten grondslag liggen, zowel binnen als buiten onze grenzen, wat daarvan de risico’s zijn voor de toekomst van Europa en hoe men het elders op een andere manier aanpakt. Continent zonder grens is een literaire reis door vier continenten, waarin ik de lezer meeneem naar het blauwe pluche van de Europese gerechtshoven, naar de achterkamers van de Europese toppolitiek, de groezelige stadsparken van Athene en het glasheldere water voor de Libische kust. Ook de getormenteerde geschiedenis van de Europese staten komt aan bod, samen met de ongeschreven wetten van de Europese cultuur en economie, die elk op zich mee helpen verklaren hoe de migratiecrisis is kunnen ontstaan en tot vandaag blijft duren. Het is een werk geworden waarin niettemin ook hoop weerklinkt. Het kan anders, zoals in het hoofdstuk ‘Over een andere boeg’ zal blijken, en het moét ook anders.

Het moment is rijp om de Europese tanker echt te keren.

Linden, 30 augustus 2018

Deel 1

De wolken pakken samen

Oorzaken van de migratiedruk op Europa

Inleiding

Van migrant tot vluchteling, meer dan een woord

Toen Europa in de zomermaanden van 2015 overspoeld werd door meer dan een miljoen1 asielzoekers werd dit in de media voorgesteld als een donderslag bij heldere hemel, als een fenomeen dat Europa plots overkwam en waar het mee aan de slag moest, wir-schaffen-das-gewijs. In de berichtgeving was geen sprake van een ‘migratiecrisis’, maar louter van een plotse ‘vluchtelingencrisis’, te herleiden tot de Syrische burgeroorlog. Sommige analyses gingen zelfs zover dat ze de plotse volksverhuizing toeschreven aan de Russische militaire interventie in Syrië in september 2015. Deze framing werd ook doorgetrokken op microniveau. De asielzoekers werden onveranderlijk voorgesteld als ‘Syrische gezinnen, veelal hoogopgeleid, die vluchtten voor de bommen van Assad en de terreur van is’, wat bij brede lagen van de Europese bevolking een ongekende solidariteitsgolf op gang bracht.

Ondertussen werden mijn mensen van de Dienst Vreemdelingenzaken in Brussel geconfronteerd met een heel andere realiteit. Op het hoogtepunt van de crisis (augustus tot december 2015) meldden zich maandelijks ruim vijfduizend personen in ons land aan als asielzoeker.2 Merkwaardig genoeg bleken de Syriërs daarvan slechts een minderheid uit te maken. Amper een op de vijf van alle asielaanvragen uit 2015 werd ingediend door personen van Syrische nationaliteit.3 Onze mensen zagen op het terrein vooral Afghaanse en Iraakse jonge mannen die door mensensmokkelaars naar ons land waren gelokt met beloftes van eigen sociale woningen, cash, en een snelle mogelijkheid om een echtgenote te laten overkomen uit het thuisland. Delen van Afghanistan en Irak werden op dat moment inderdaad geteisterd door oorlog, maar andere delen weer niet, met name de hoofdsteden Kabul en Bagdad, twee miljoenensteden. Alleen al Bagdad telde in 2015 een bevolking die groter was dan die van heel Vlaanderen.

De motieven voor de emigratie van veel van deze jongemannen was niet zozeer de angst voor bommen of granaten, maar wel het perspectief op economische vooruitgang. De directe aanleiding voor de plotse emigratiegolf van jonge Bagdadi’s in de zomer van 2015 bijvoorbeeld, lag niet in het oprukken van is, die Bagdad immers nooit kon bereiken. Die aanleiding lag wel in een forse reductie van de ambtenarenlonen als gevolg van de lage olieprijs in 2015, gecombineerd met een even plotse visumliberalisering voor Iraakse burgers door buurland Turkije. Door die visumvrijstelling ging de deur naar Europa op slag wagenwijd open. Voor de prijs van een goedkoop enkeltje met Turkish Airlines van Bagdad naar Istanbul konden Irakezen de Griekse eilanden, en dus Europa, al zien liggen in de verte. Het gevolg liet zich raden: een enorme piek aan asielzoekers uit Bagdad. Alleen al in de maand september 2015 dienden er 2.662 van hen in Brussel een asielaanvraag in. ‘Allen daarheen!’, leek het wel. Slechts door intensieve ontradingsboodschappen, die we via betaalde Facebook-advertenties gericht konden plaatsen op profielen van jonge mannen in Bagdad, zijn we erin geslaagd de perceptie van Beloofde Land van ons af te schudden en die immigratiegolf onder controle te brengen.

Al die tijd bleven de media vasthouden aan hun framing van de modale asielzoeker als ‘Syrische oorlogsvluchteling’. Niet alleen in ons land, maar overal in Europa. Daarbij gingen ze voorbij aan drie belangrijke vaststellingen. Eén: de Syrische burgeroorlog was al vier jaar volop aan de gang vóór de migratiecrisis uitbrak. Twee: minder dan een derde4 van de personen die in 2015 zonder visum Europa binnentrok en asiel aanvroeg verklaarde Syriër te zijn, waarvan dan nog een deel nationaliteitsfraude pleegde om vlotter West-Europa te bereiken. En drie: de overgrote meerderheid van de asielzoekers die wél de Syrische nationaliteit bezat kwam niet linea recta uit Syrië, maar woonde daarvoor al vele jaren lang mét een verblijfsvergunning als tijdelijk vluchteling in unhcr-vluchtelingenkampen of in grootsteden in Turkije, Libanon of Jordanië. Ook die groep had dus voornamelijk, zo niet uitsluitend, economische motieven bij de beslissing om vanuit die veilige buurlanden verder te emigreren naar Europa, of verder te ‘vluchten’, zoals dat in het journalistieke jargon heet. Er was dus véél meer aan de hand in die hectische zomermaanden. Voor wie op het terrein stond, of het nu de stranden in Lesbos of Kos waren of ons asielloket bij Brussel-Noord, was meteen duidelijk dat Europa helemaal niet getroffen werd door een plotse Syrische vluchtelingencrisis, maar wel door een abrupte escalatie van een veel bredere internationale migratiecrisis, die al vele jaren aan het woekeren was.

Waarom stelden de media deze crisis dan anders voor dan ze in werkelijkheid was, vraagt u zich af? Waarom checkten de nieuwsredacties de nationaliteit en het profiel van de asielzoekers niet alvorens deze in hun berichtgeving collectief te omschrijven als ‘Syrische gezinnen’? Een simpel telefoontje naar de Dienst Vreemdelingenzaken had nochtans volstaan om te weten dat meer dan drie op de vier asielzoekers niet de Syrische nationaliteit had. De asielzoekers die tijdens dat crisisjaar België als asielland uitkozen kwamen uit maar liefst 117 verschillende landen. Bijna 70% van alle niet-eu-landen waren toen vertegenwoordigd in onze asielcentra. Straffe feiten, die de kijkers en lezers zeker hadden geïnteresseerd, maar die niet bleken op te wegen tegen het verhaal dat men mordicus wilde vertellen. Reporters van de nieuwsredacties haalden voor de camera enkel knappe asielzoekers, liefst ongesluierde vrouwen, die én uit Syrië afkomstig waren, én vlot Engelstalig, én werkzaam bleken in de culturele sector van het thuisland. Deze ‘mediatieke beatificatie’ van de vluchteling was ook prof. dr. Rik Torfs, toen rector van de ku Leuven, niet ontgaan in zijn openingstoespraak van het academiejaar op 21 september 2015: ‘Het is merkwaardig dat onze media, wanneer ze portretten van vluchtelingen schetsen, consequent op zoek gaan naar aaibare lieden. Knappe jonge vrouwen, aandoenlijk kijkende kinderen met grote ogen, dromerige mannen met kunstenaarsbloed in hun aderen. Mensen die het grote publiek vertederen.’

Journalistieke framing heet dat. Ongemakkelijke feiten, zoals de oververtegenwoordiging van Iraakse en Afghaanse alleenstaande jongemannen onder de asielzoekers, werden genegeerd om de verslaggeving zo constructief mogelijk te maken. Prioritair was niét de bevolking correct informeren, maar wel haar een stichtende waarheid vertellen. Constructieve journalistiek moest de bevolking bewegen tot maximale solidariteit en tegelijk tot minimale weerstand tegen het Europese opengrenzenbeleid. Daarom werd het zeldzame beeld van de aaibare Syrische oorlogsvluchteling met schattige peuter op de arm uitgeroepen tot de journalistieke norm. Niet enkel de media bezondigden zich hieraan. Ook progressieve politici namen bewust een loopje met de realiteit. Alles voor de goede zaak.

Hoewel al lang duidelijk was dat Europa zich een brede migratiecrisis op de hals had gehaald, bleven sommige politici de crisis reduceren tot de Syrische burgeroorlog. Op een druk bekeken tv-debat op 4 september 2015 verklaarde de cd&v-voorzitter dat ‘we de wortel van de asielcrisis moeten aanpakken’. Wie zich verwacht had aan een realistisch pleidooi voor grensbescherming, in de vorm van het onderscheppen en terugsturen van illegale bootmigranten op zee (‘push-backs’, zoals Bart De Wever enkele weken later zou zeggen aan de UGent) was eraan voor de moeite. De structurele oplossing van cd&v bestond daarentegen in een westers militair ingrijpen in het Syrische wespennest.5 Bizarre logica, want die dag waren net de Belgische asielstatistieken voor de maand augustus uitgebracht. Balans: 4.621 asielaanvragen waarvan slechts 916 ingediend door Syriërs (19,8%).6 Feit dat straal genegeerd werd. De ongemakkelijke waarheid werd verzwegen.

In de hoofdkwartieren van de traditionele partijen leek net dezelfde logica te spelen als op de constructieve redacties: de ‘waarheid’ diende zo geconstrueerd dat de bevolking een maximale empathie aan de dag zou leggen voor asielzoekers. Tegelijk moest het pleidooi van n-va voor push-backs en grenscontroles als immoreel worden verketterd.

Dit framen van de realiteit voor politieke doeleinden was geen louter Vlaams fenomeen. Tot in de hoogste Europese kringen moesten de naakte feiten wijken voor een geïdealiseerd, romantisch verhaal. Een week na de oproep tot militaire interventie in Syrië van Wouter Beke, veegde Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker in het Europees Parlement de critici tegen zijn opengrenzenbeleid ongenuanceerd de mantel uit: ‘Boten terugduwen en wegkijken van arme en hulpeloze mensen: dat is niet Europa.’7

De ongemakkelijke waarheid, die zowel de ‘progressieve’ media als politici tot op vandaag voor de Europese burger verzwijgen, is dat oorlog nooit de voornaamste drijfveer achter de clandestiene migratiegolven naar Europa is geweest. Dat was niet zo in 2015, en evenmin vandaag. Slechts een minderheid van de asielzoekers komt uit een oorlogsgebied, en ook zij hebben al tal van veilige landen doorkruist alvorens in Europa voet aan wal te zetten. Europa gaat gebukt onder een migratiecrisis waaraan veel fundamentelere en globalere oorzaken ten grondslag liggen. Die waarheid noem ik ongemakkelijk omdat ze impliceert dat er ook na het Syrische conflict geen einde zal komen aan de migratiedruk op Europa. De escalatie van 2015 is intussen verleden tijd, maar toch blijft de druk op onze grenzen hoog. De uitslaande brand van toen is onder controle, maar de crisis blijft voortwoekeren.

In het eerste deel van dit boek, ‘De wolken pakken samen’, schets ik waarom de migratiedruk op onze Europese buitengrenzen zo hoog blijft. Ik doe dat wars van de premissen van de constructieve journalistiek, die sommigen van een zetelend regeringslid zouden verwachten. Ik doe dat omdat u, als Europees burger, recht hebt op feiten, hoe ontnuchterend die soms ook zijn.

It’s the economy, stupid

Als oorlog niet de voornaamste verklaring is voor de migratiedruk op Europa, wat dan wel? Zoals verwacht zijn verschillen in rijkdom dé drijvende factor. Om Bill Clinton te citeren: ‘It’s the economy, stupid.’ Het individuele verlangen naar voorspoed was dé drijvende factor achter de massamigratie van Europeanen naar de Nieuwe Wereld in de negentiende en twintigste eeuw en is dat nog steeds bij de massamigratie vanuit de Arabische wereld en Sub-Saharaans Afrika naar Europa vandaag.

De economische globalisering en vrijhandel hebben de laatste decennia wereldwijd tientallen miljoenen mensen uit de extreme armoede getild, maar dat deed zich voornamelijk voor in grote opkomende economieën zoals Brazilië en India en veel minder in de gebieden die in de onmiddellijke periferie van Europa liggen. Dat vertaalt zich in een groeiende ‘economische’ migratiedruk op Europa. Een poll van het opiniebureau Gallup uit 2017 leert ons dat niet minder dan 31% van de bevolking van Sub-Saharaans Afrika wil emigreren als de kans zich voordoet. Voor het Midden-Oosten en Noord-Afrika is dat 22%. Wereldwijd willen maar liefst 700 miljoen mensen andere oorden opzoeken.8

Velen trekken hieruit conclusies die op het eerste gezicht logisch lijken, maar bij nader inzien ondoordacht zijn. ‘Verbeter de levensomstandigheden en economie in het land van herkomst en de drijfveer tot migratie zal vanzelf opdrogen’, zo klinkt het. ‘Werken aan de grondoorzaken’, heet dat dan. Men gaat hier echter voorbij aan de essentie van de economische prikkel tot migratie. Het is niet de armoede an sich die de migrant tot emigratie drijft, maar wel het perspectief op economische vooruitgang. Dat perspectief is relatief en veronderstelt niet eens een armoedig bestaan in het land van herkomst. Tal van Belgen emigreren jaarlijks naar andere landen omdat ze daar nog betere loonvoorwaarden krijgen dan ze hier al hadden. De voorbije tien jaar emigreerden maar liefst 916.000 Polen naar het Verenigd Koninkrijk en dat terwijl het land van Chopin naar mondiale normen enorm welvarend is en een economie kent die tot de snelst groeiende behoort van heel Europa.

De inkomenskloof met het Eldorado aan de overkant: dát is wat mensen werkelijk doet migreren. Deze vaststelling leidt tot een conclusie die erg moeilijk ligt, namelijk dat het fictie is om te denken dat de migratiedruk op onze grenzen fors kan worden verlicht door meer ontwikkelingshulp aan de Derde Wereld te besteden. Toch wordt dat idee op hoog niveau in stand gehouden en gecultiveerd. Ook ik sta achter meer ontwikkelingshulp, maar dan louter vanuit humanitair oogpunt. In de strijd tegen illegale migratie zullen extra miljarden ontwikkelingshulp helaas niet onmiddellijk zoden aan de dijk zetten. Sterker: vanuit dat perspectief bekeken is ontwikkelingshulp zelfs eerder contraproductief, hoe gek dat ook mag klinken. Dat blijkt uit de nationaliteiten van de opvarenden die worden opgepikt op de mensensmokkelroute voor de kust van Libië. Uit data voor de jaren 2016 en 2017 van de Internationale Organisatie voor Migratie (iom), blijkt dat de meerderheid onder hen afkomstig is uit de landen aan de West-Afrikaanse kust die, naar Afrikaanse normen, relatief welvarend zijn: Nigeria, Ivoorkust, Ghana en Gambia.9 Veel minder vaak komen ze uit de werkelijk arme landen van Afrika, zoals Burkina Faso, Mali, Tsjaad, en Niger. Daar is een simpele reden voor: illegaal migreren vanuit Afrika naar Europa kost nu eenmaal veel geld. Een clandestiene overtocht over land en zee vanuit Sub-Saharaans Afrika naar Europa kost al snel ettelijke duizenden dollar per persoon. Dat is ronduit onbetaalbaar als je uit een klein dorp in de Sahel komt, maar wel doenbaar als je uit de lagere middenklasse van de grootsteden aan de West-Afrikaanse kust komt, zoals Accra (Ghana), Abidjan (Ivoorkust), Dakar (Senegal) of Lagos (Nigeria). Migratie-economen voorzien de komende jaren dan ook een verdere stijging in het aantal kandidaten voor clandestiene migratie naar Europa.10 Niet omwille van oorlogen of verdere verpaupering in West-Afrika, maar juist omdat er in de grote steden van deze regio een middenklasse opkomt die de clandestiene reis kan betalen. De zogenaamde ‘migration hump’, het segment van de bevolking dat zich emigratie kan permitteren, zal de komende jaren fors toenemen.

Het is een spijtige vaststelling: zelfs al mocht Europa erin slagen om via ontwikkelingshulp en handelsbevoordeling de koopkracht in Afrika structureel op te tillen, wat op zich reeds twijfelachtig is, dan nog zal er in eerste instantie niet minder, maar méér clandestiene immigratie volgen. Talloze economen11 hebben vastgesteld dat emigratie mee stijgt met economische ontwikkeling omdat meer kandidaat-migranten hun emigratiewens kunnen involgen. Meer ontwikkeling leidt tot meer migratie. Die correlatie houdt aan tot op het moment dat het land een ‘upper middle-income country’ wordt, waarna er zich een mobiliteitstransitie voltrekt die het land transformeert van een emigratieland naar een immigratieland. Dat is de grote migratieparadox. Ontwikkelingssamenwerking is nobel en nodig, maar dan louter als vorm van internationale solidariteit. We moeten Afrika helpen, simpelweg omdat we Afrika kúnnen helpen. Van mens tot mens. Van volk tot volk. Maar verwacht van meer ontwikkelingssamenwerking vooral geen mirakeloplossing voor de migratiedruk op Europa. Wie dat beweert, dwaalt.

It’s culture, stupid

Een aantal ontwikkelingslanden is er de laatste decennia inderdaad in geslaagd om de kloof in koopkracht met Europa aanzienlijk kleiner te maken en te transformeren tot ‘upper-middle-income-country’. Zij zijn vandaag immigratielanden geworden in plaats van emigratielanden. Andere ontwikkelingslanden zijn dan weer verder weggegleden, in die mate zelfs dat het woord ‘ontwikkelingsland’ een ironische bijklank is gaan krijgen. Voor Europa liggen de succesverhalen ver weg en de economische ‘failed states’ vlakbij. Het maakt er de lokroep van Europa als ‘Eldorado’ alleen maar sterker op. Vraag is waarom landen als India, Brazilië, China en Thailand wél grote delen van hun bevolking uit de armoede kunnen tillen, en nu zelfs economische immigratie aantrekken, maar dit in de landen in de zuidelijke periferie van Europa veel moeilijker lukt. Hoe komt het, kortom, dat het ene land wél vooruitgestuwd wordt in de vaart der volkeren en het andere land niet?

Sinds Adam Smiths magnum opus ‘An Inquiry Into the Nature and Causes of the Wealth of Nations’ (1776) heeft deze kwestie generaties economen geïntrigeerd. Talloze factoren spelen een rol. Het klimaat en de aanwezige natuurlijke hulpbronnen zijn een factor, maar lang niet de enige. Ook de demografische, politieke en culturele kenmerken van een natie spelen een rol. Zo zijn de rule of law en het respect voor eigendom onmisbare voorwaarden voor economische groei. Niemand wil investeren in een land waar zijn investering met een vingerknip genationaliseerd, vernield of onteigend kan worden. Dat verklaart voor een belangrijk deel de aanhoudende economische achterstand in Sub-Saharaans Afrika, waar instituties ter bescherming van privé-eigendom vaak gebrekkig zijn of ontbreken. De investeringszekerheid ligt er bijzonder laag, waardoor investeringen miniem blijven. En zonder investeringen, geen economische ontwikkeling. De economische vrije val van ‘het socialistische paradijs’ Venezuela is daarvan een treffend voorbeeld.

Maar er is meer, ook de dominante cultuur van een land speelt een rol. Israël is er bijvoorbeeld in geslaagd om zonder enige natuurlijke hulpbron een hoogontwikkeld land te worden op economisch en cultureel gebied. Er zijn redenen om aan te nemen dat de Joden hun economische huzarenstukje ook zouden voltooid hebben indien ze hun toevluchtsoord hadden gezocht in pakweg Guyana, wat de Britse regering trouwens in 1940 nog had gesuggereerd. Waarom? Omdat hun cultuur welvaartscreatie bevordert, door een hoge mate van impliciet vertrouwen en sociaal kapitaal binnen hun gemeenschap, én een grote drang naar kennis en wetenschappelijk onderzoek. Van oudsher ligt er binnen Joodse gemeenschappen een sterke nadruk op onderwijs en geletterdheid, ook van vrouwen. Niet toevallig blinken Joden dan ook uit op academisch gebied, waar ze ook mogen wonen. Sinds de eerste Nobelprijs in 1901 werd uitgereikt ging die in 22,4% van de gevallen naar iemand met Joodse achtergrond, hoewel zij maar 0,2% van de wereldbevolking vertegenwoordigen.12 Waarom? It’s culture, stupid, om Bill Clinton te parafraseren.

Cultuur speelt dus effectief een rol in wetenschappelijke en economische ontwikkeling. Cultuur is uiteraard niet dé unieke verklarende factor, maar wel één die mee determinerend is, samen met andere zoals geografie, klimaat en demografie. Culturele factoren die wetenschappelijk denken en kapitaalsaccumulatie aanmoedigen, dan wel ontmoedigen, zijn van groot belang voor de economische ontwikkeling. De Duitse socioloog Max Weber lanceerde in 1904 al de these dat de economie eerder een product is van de cultuur dan omgekeerd. Die stelling botst frontaal met de marxistische dogma’s die net het omgekeerde beweren. Weber wenste zijn these uit te werken aan de hand van casestudy’s voor elk van de grote wereldreligies. Zo beargumenteerde hij overtuigend dat het de protestantse moraal was, meer bepaald de spaarzaamheid en de arbeidsethiek inherent aan het calvinisme, die de Britse kolonies van Noord-Amerika economisch zo snel deed groeien en bloeien, terwijl de katholieke landen uit het zuiden van de Nieuwe Wereld er nooit in slaagden om Europa in te halen, laat staan voorbij te steken in innovatie en economie.13

Helaas stierf de geniale Weber nog voor hij zijn these op de Islam kon toepassen. Dat had ons mogelijk waardevolle inzichten kunnen geven over het waarom van de merkwaardige economische stagnatie van de islamitische wereld. Ten tijde van de veroveringen door de islamitische legers (zesde en zevende eeuw na Christus) waren de Byzantijnse provincies Africa (Tunesië), Aegyptus (Egypte) en Syria (Syrië) immers de drie rijkste en meest ontwikkelde provincies van het hele rijk, zowel economisch als wetenschappelijk. En toch vielen die gebieden na die verovering langzaam maar zeker ten prooi aan verstarring. Er waren weliswaar bloeiperioden in de beginfase, schitterend beschreven door Jim Al-Khalili in ‘De Bibliotheek van Bagdad’14, maar al vanaf het jaar 1000 ging het gestaag bergaf met de Arabische wetenschap. Het eeuwenlange verbod op de drukpers in het Ottomaanse Rijk was slechts een triest dieptepunt in een lange anti-wetenschappelijke traditie, die al begonnen was met de verwoesting van de bibliotheek van Cordoba in 976 door de puriteinse moslimheerser Al Mansur. En waar de wetenschap verstart, verstart uiteindelijk ook de economie.

Een markant contrast is dat met de evolutie in het christelijke Europa. Daar werd vanaf de tiende eeuw een ongekende economische en wetenschappelijke sprint ingezet die ultiem heeft geleid tot de industriële kenniseconomieën en welvaartsstaten van vandaag. Het contrast is zo markant dat hedendaagse economische historici niet anders kúnnen dan wijzen op de impact van het cultuurverschil tussen beide regio’s. Zo ook David Landes, professor economie en geschiedenis aan de Harvard Universiteit. In een taboedoorbrekend werk, dat hij met een knipoog naar Adam Smith ‘The Wealth and Poverty of Nations: Why Some Are So Rich and Some So Poor’ (1999)15 noemde, toonde Landes aan dat Weber gelijk had met zijn stelling dat cultuur een determinerende rol speelt in economische ontwikkeling. De professor kreeg hiervoor heel weldenkend Amerika over zich heen, maar bijna twintig jaar later staat zijn werk nog steeds als een huis.

De gevolgen van dit alles voor het globale migratiedebat zijn verstrekkend. Het impliceert immers dat veel klassieke antwoorden op de migratiecrisis, namelijk de idee dat we de emigratie uit Afrika kunnen afremmen door ‘daar te werken op de grondoorzaken’, grotendeels op wensdenken berusten. Want gezien de economische ontwikkeling van een land in belangrijke mate mee bepaald wordt door zijn dominante cultuur, kan duurzame economische ontwikkeling enkel van start gaan als een land daar zelf rijp voor is. De mogelijkheden om daar van buitenaf iets aan te doen zijn eerder beperkt. Ontwikkelingshulp en handelsvoordelen zijn weliswaar nuttig en nodig, ik kan dat niet genoeg benadrukken, maar zullen op zich nooit volstaan om de economische motor te doen aanslaan. Dat is na meer dan vijftig jaar ontwikkelingshulp vanuit Europa intussen afdoende aangetoond.

Economische ontwikkeling vereist politieke instituties en culturele kenmerken die onmisbaar zijn voor welvaartscreatie. Naast eigendomsrecht, investeringszekerheid, arbeidsethiek, rule of law en wetenschappelijk denken, is daarin ook de mate relevant waarin culturen het economische en intellectuele potentieel van hun voltallige bevolking valoriseren. Culturen die vrouwen binnenshuis houden en verstoken van onderwijs, amputeren meteen de helft van hun totale intellectuele, en daardoor ook economische potentieel. In landen als China, Brazilië, India en Thailand zijn al die voorwaarden voor welvaartscreatie intussen aanwezig. De economie groeit daar dan ook met rasse schreden. Die landen zijn goed op weg om immigratielanden te worden in plaats van emigratielanden. In veel landen ten zuiden van de Middellandse Zee evenwel, blijven die voorwaarden tot op vandaag onvervuld. En er lijkt niet meteen beterschap in zicht. Economische stagnatie is daardoor onvermijdelijk hun lot, en toenemende migratiedruk vanuit die regio op Europa het onze.

It’s the demography, stupid

De bevolking van Sub-Saharaans Afrika en de Arabische wereld, die de motor vormt achter de migratiedruk op Europa, groeit exponentieel. De Egyptische bevolking, om slechts één voorbeeld te noemen, groeit elke zes maanden aan met één miljoen mensen.16 In het laatste decennium steeg de totale Egyptische bevolking met maar liefst een kwart en dit ondanks het feit dat er in die periode 4,7 miljoen Egyptenaren emigreerden. De bevolkingsexplosie daar is het product van onhoudbare geboortecijfers waartegen vrijwel niets wordt ondernomen. De Egyptische dictator Mubarak was zich bewust van dat probleem en lanceerde een ambitieuze campagne voor familieplanning. Tegen 2010 had hij het aantal kinderen per vrouw kunnen terugbrengen tot drie, wat een groot succes was maar nog steeds ver boven het break-even niveau van 2,1. Sinds de Arabische lente is dat aantal evenwel weer gaan stijgen tot 3,5. Boosdoener is de toenemende islamisering van de Egyptische maatschappij.17 En het kan nog erger. Iraakse vrouwen krijgen gemiddeld meer dan vier kinderen en de Afghaanse tienerbruidjes zelfs meer dan vijf. Verder naar het Zuiden is de situatie nog dramatischer. De hongerige bevolking van de Sahel-regio wakkert zelf haar voedseltekorten aan door ronduit onhoudbare geboortecijfers. In Mali krijgt elke vrouw gemiddeld 6,85 kinderen. Tsjaad zit aan 6,38 en Niger spant de trieste kroon met 7,75. De bevolking van het Afrikaanse continent zal tegen 2050 naar schatting verdubbelen tot meer dan 2,5 miljard mensen, op een geschatte wereldbevolking van tegen die tijd 9.8 miljard mensen.

Een verontrustende evolutie is dat voor Europa, dat nog meer migratiedruk mag verwachten, maar bovenal voor de argeloze inwoners van de getroffen landen zelf. Want indien de bevolking in een land met +2% of zelfs +3% groeit per jaar, dan wordt het haast onmogelijk om duurzame economische vooruitgang per inwoner te realiseren. Alleen al om verdere verpaupering te vermijden moet de economie immers het groeicijfer van de bevolking kunnen bijbenen, wat in de meeste gevallen onmogelijk is. In een land als Somalië groeit de bevolking aan met meer dan 3% per jaar, waarmee meteen alles gezegd is. De bevolkingsexplosie in de Arabische wereld en in Sub-Saharaans Afrika verstikt er in toenemende mate de lokale economieën. De al massale jongerenwerkloosheid neemt er elk jaar verder toe. De arbeidsmarkt kan het tempo van de bevolkingsgroei onmogelijk bijbenen. De bevolking is er gradueel aan het verarmen, niet omdat de economie er achteruitboert, maar omdat hun bevolking nog sneller groeit dan hun economie. Parallel aan die verarming groeit de migratiedruk op Europa. It’s the demography, stupid, om Bill Clinton nogmaals te parafraseren.

Niet enkel in economisch opzicht, maar ook op ecologisch vlak leidt het fenomeen tot ongekende rampen. Elk jaar moeten de boeren in de Sahel de akkers intensiever bewerken en irrigeren met water uit diepere en daarom vaak zilte waterbronnen. Water raakt uitgeput, de bodem verschraalt. Bossen en struikgewas worden kaalgekapt om te kunnen voorzien in extra landbouwgronden voor het voeden van de vele miljoenen monden die er elk jaar bijkomen. Dat zorgt voor stofwinden en toenemende verwoestijning. Deze ecologische ramp, die zich onder onze ogen aan het voltrekken is, heeft gezorgd voor een enorme interne migratie in Afrika. De voedselonzekerheid op het platteland wordt namelijk gecompenseerd door voedselzekerheid in de kuststeden, die immers bevoorraad worden met buitenlands graan dat gesubsidieerd wordt ingekocht uit Rusland, Canada, de vs en de eu. Aan de kusten van Afrika zijn daardoor op korte tijd enorme miljoenensteden ontstaan, met sloppenwijken vol werkloze jongeren zover het oog kan reiken. Caïro was sinds de teloorgang van de antieke steden Alexandrië en Carthago in de late oudheid onafgebroken de grootste stad van Afrika. Vandaag komt deze twijfelachtige eer toe aan de Nigeriaanse kuststad Lagos. Maar liefst 21 miljoen Nigerianen proberen daar vandaag te overleven. Vijftien jaar geleden telde de stad 11 miljoen zielen. In 1980 waren het er amper 2,5 miljoen.18

Voortschrijdende verarming van de plattelandsbevolking en ecologische roofbouw zijn niet de enige risicos die landen met onhoudbare geboortecijfers lopen. Ooit raakt zelfs het eten op. Landen als Niger en Tsjaad stevenen regelrecht af op een demografische crash. De vader van de moderne demografie, de Britse predikant en econoom Thomas Malthus (1766-1834), waarschuwde daar al voor in zijn ‘Essay on the Principle of Population’ (1798).19 In landen waar de bevolking exponentieel stijgt, komt onvermijdelijk het moment van de ‘Maltusian catastrophe’: een plotse val in de bevolking, ingegeven door ecologische ‘overstretching’. Massale door het Westen gesubsidieerde graanimport naar de betrokken landen stelt die crash voorlopig uit, maar dat wakkert tegelijk de bevolkingsgroei nog verder aan.

De afhankelijkheid van graanimporten in veel Afrikaanse landen fnuikt daarenboven de economische ontwikkeling. Nergens werd dat duidelijker dan in het geval van Egypte. Dat land was eeuwenlang dé graanschuur van het Romeinse Rijk. Het werd in Romeinse mozaïeken verzinnebeeld als Isis, de voluptueuze godin van de vruchtbaarheid. In de hoogdagen van het antieke Rome verscheepten de Egyptenaren jaarlijks maar liefst 500 miljoen liter graan naar de hongerige hoofdstad. Vandaag is Egypte zélf de grootste graanimporteur ter wereld geworden. Het dient elk jaar 12 miljoen ton graan te importeren om zijn exploderende bevolking van eten te voorzien.20 Dat graan wordt vervolgens sterk onder de prijs verkocht, via staatsbakkerijen, aan tientallen miljoenen arme Egyptenaren. Die massale subsidiëring kost de Egyptische staat zo’n 3 miljard dollar per jaar. Kostbaar belastinggeld dat had kunnen dienen voor interne investeringen en economische en sociale ontwikkeling. Ondertussen stapelt de staatsschuld zich op en slaat de handelsbalans alsmaar roder uit. De afhankelijkheid van graanimport is bovendien niet alleen economisch, maar ook politiek gezien een zwaard van Damocles. Wanneer de graanprijs op de internationale markt een hausse ondervindt, of wanneer de eigen munt aan waarde verliest, is die graanimport en de gesubsidieerde verkoop daarvan niet langer te betalen. Dan schieten de broodprijzen voor de consument de hoogte in en breekt onvermijdelijk oproer uit. Het was dat fenomeen dat in 2011 de rechtstreekse aanleiding vormde voor de uitbraak van de opstand tegen president Hosni Mubarak. ‘Brood, Vrijheid en Sociale Rechtvaardigheid’, was de kreet die op het Tahrir-plein weerklonk.21 Geen kat evenwel die dit te horen kreeg in de westerse huiskamers. Het verhaal van een naar vrijheid dorstende bevolking die opstaat tegen een ijzeren autocraat bleek voor onze media aantrekkelijker. Dat de Arabische Lente meer het product was van een uit de hand gelopen voedselafhankelijkheid, op zijn beurt veroorzaakt door een onhoudbare bevolkingsgroei, bleek een te complexe waarheid.

A ring of fire

Wie heeft gereisd door de Arabische wereld en Sub-Saharaans Afrika, die heeft het onderzoek van Gallup Poll niet nodig om te weten dat tientallen miljoenen mensen in deze regio’s graag naar Europa zouden migreren. Dat blijkt uit vrijwel elke conversatie met nieuwsgierige jonge locals. Maar hoewel miljoenen mensen ervan dromen, waagt slechts een kleine minderheid van hen ook de stap. Dat komt omdat het visumbeleid van de Europese landen in regel zeer strikt is en illegale immigratie voor de meesten geen aantrekkelijke optie. Het harde economische bestaan als illegale migrant in Europa weegt immers niet op tegen de hoge kosten die verbonden zijn aan de tocht. En dan is er nog het risico op gedwongen repatriëring, waarna alle investeringen voor niets geweest zijn. Zo komt het dat er zich jaarlijks geen miljoenen, maar wel enkele honderdduizenden mensen wagen aan een clandestiene reis naar Europa.

Dat alles verandert evenwel indien je land van herkomst een land in oorlog is. De Conventie van Genève en de Europese asielrichtlijnen garanderen immers een verblijfsstatuut voor al wie bij terugkeer naar zijn land van nationaliteit dreigt bloot te staan aan vervolging of oorlogsgeweld. Een verblijfsstatuut met alles wat erbij komt kijken: sociale rechten gelijk aan die van de inwoners van het gastland, recht op arbeid en onderwijs en, last but not least, het quasi onvoorwaardelijke recht op gezinshereniging. Dan loont een dure en verre illegale reis zonder visum naar Europa duidelijk wél. Welke oorlogsvluchteling zou nu niet voor die verleiding bezwijken? Waarom zou je jezelf blijven blootstellen aan gevaar in je land van herkomst? Waarom zou je blijven scharrelen in dat veilige, maar economisch uitzichtloze, bestaan in een vluchtelingenkamp in een van de buurlanden?

Het Europese asielsysteem is zeer nobel, maar heeft tegelijk minder nobele neveneffecten, te beginnen met de opkomst en bloei van een mensensmokkelindustrie aan en binnen de Europese buitengrenzen. Dat komt omdat het op twee manieren ondoordacht is uitgewerkt. Europa stelt zijn asielsysteem ook open voor al wie illegaal Europa binnenkomt en vereist dus geen binnenkomst via humanitaire visa, zoals in Australië. Tegelijk biedt het naast fysieke bescherming ook sociaaleconomische zekerheid. Het Europese asielsysteem zuigt zo mensen naar Europa toe vanuit zeer verafgelegen streken. Van Rohingya’s uit Myanmar, over Somaliërs, Afghanen uit de Hindu Kusj tot Venezolanen uit Caracas en mensen uit de woelige Oost-Congolese provincie Kivu.

Het naar internationale normen bijzonder open en sociale Europese asielmodel was beheersbaar zolang relatief weinig mensen in de wereld aan de criteria voor asielbescherming voldeden. Dat is vandaag niet langer het geval. Syrië en Libië, landen die aan de rand van Europa liggen, zijn immers in open oorlogvoering. Tel daar de langdurige conflicten bij in Somalië, Afghanistan, Mali, Congo, Jemen en nog enkele andere landen, en we stellen vast dat er wereldwijd meer dan 60 miljoen mensen voor oorlog op de vlucht zijn. Allemaal mensen aan wie de Europese landen in theorie een verblijfsstatuut mét sociale rechten zouden moeten toekennen, indien ze er tenminste in slagen om via een mensensmokkelaar een Europees land te bereiken en daar asiel aan te vragen. De vraag stelt zich dus of het open en sociale Europese asielmodel nog langer houdbaar is.

De Arabische Lente heeft veel veranderd. Die spreekwoordelijke Lente is verworden tot een minder spreekwoordelijke gure Winter. De landen waar de revolutie toesloeg zijn ofwel chronisch politiek instabiel, ofwel in open burgeroorlog, met Tunesië als enige lichtpuntje. Pogingen tot democratisering hebben weinig uitgehaald om duurzame rust te brengen in de regio. Dat komt omdat de voornaamste drijfveer voor die revoluties niet zozeer de hang naar democratische ‘vrijheid’ in haar westerse betekenis was, maar wel de hang naar ‘waardigheid’ in haar bredere Arabische betekenis: sociaal-economische perspectieven en maatschappelijke status voor de werkloze jeugd. Dat is iets wat onnoemelijk veel moeilijker te realiseren valt dan het organiseren van verkiezingen. De Engelssprekende liberale Facebook-revolutionairen waarmee tv-reporters in Caïro optrokken, vormden van meet af een kleine minderheid. De verpauperde Arabische massa’s wilden vooral stabiele voedselprijzen, sociale woningbouw, een einde aan corruptie en bovenal jobs, jobs, jobs. Zaken die de islamisten, de voornaamste politieke uitdagers van de seculiere dictaturen, wel kunnen beloven maar onmogelijk waar kunnen maken. Ook zij botsen immers op de structurele gebreken van het Arabische maatschappijmodel. De grondoorzaken van de malaise in grote delen van de Arabische wereld gaan immers véél dieper dan louter de corrupte politieke elite waar de massa tegen revolteerde. Zolang de vinger niet op die dieperliggende wonden gelegd wordt, namelijk op de onhoudbare bevolkingsgroei, op de chronische investeringsonzekerheid, op de endemische corruptie, op het gebrek aan zelfkritiek en op de geïnstitutionaliseerde discriminatie van de vrouw, zolang zal de Arabische wereld een haard van politieke instabiliteit en economische stilstand blijven.

Dat klinkt onthutsend, maar Europa kan dit beter onder ogen zien. Bekijkt men de landen die vandaag geteisterd worden door gewapend geweld, dan dringen zich immers bepaalde vaststellingen op. Op het bevroren conflict in Oost-Oekraïne en de bijna permanente staat van oorlog in Oost-Congo na, betreft het allemaal landen met een dominante moslimcultuur. Dat hoeft geen determinerende factor te zijn, want er bestaan ettelijke malen meer islamitische landen waar wel vredevol en respectvol wordt samengeleefd, met elkaar én met andere religies, maar de correlatie is toch te opvallend om in dit hoofdstuk onvermeld te laten. Ik som voor u op: Afghanistan, Somalië, Mali, Libië, Irak, Jemen, Syrië en Noord-Nigeria. Allemaal landen en gebieden waar de islam al eeuwenlang domineert.

Maar een nog grotere parallel tussen al die landen, die eveneens te weinig belicht wordt naar mijn mening, is hun recente demografische geschiedenis. Allemaal hebben ze een enorme bevolkingsexplosie doorgemaakt. De laatste 20 jaar is de Syrische bevolking gegroeid van 12 naar 22 miljoen inwoners. De Afghaanse bevolking klom in die beperkte periode van 13 naar 29 miljoen. De Iraakse van 18 naar 30 miljoen. De erg jonge huwelijksleeftijd van de vrouw en het cultureel en religieus stigma op voorbehoedsmiddelen zijn daarbij de grote boosdoeners. Het is een volgende ongemakkelijke waarheid die aantoont dat dit fenomeen ten dele religieus bepaald is. Zowel in het Syrische vluchtelingenkamp Al Zataari in Jordanië, dat vooral bevolkt wordt door verarmde soennitische moslims, als in de hooglanden van Afghanistan, worden meisjes uitgehuwelijkt als prille tiener. Die leeftijd brengt een onhoudbaar hoog geboortecijfer met zich mee, dat op zijn beurt de intergenerationele balans binnen de betrokken gemeenschappen onder enorme druk plaatst. In zijn baanbrekende werk ‘Söhne und Weltmacht. Terror im Aufstieg und Fall der Nationen’ zet de Duitse socioloog Gunnar Heinsohn uiteen hoe zo’n verstoorde demografische balans quasi onvermijdelijk leidt tot maatschappelijke instabiliteit en zelfs burgeroorlog.22 Enkel de oudste zoon kan immers in de voetsporen van zijn vader treden, en diens beroep, bezittingen en maatschappelijke status overnemen. De overige zonen hebben geen enkel perspectief op status of op maatschappelijke vooruitgang binnen de bestaande maatschappelijke orde. Daarom kanaliseren de tweede, derde en vierde zonen hun energie in politieke en religieuze competitie. Had Duitsland de afgelopen vijftig jaar dezelfde bevolkingsgroei gekend als de Gazastrook, aldus Heinsohn, dan waren er vandaag 600 miljoen mensen in Duitsland en zouden er stenen en molotovcocktails door de lucht vliegen in de straten van Hamburg en Berlijn. Omgekeerd zijn samenlevingen met een relatief klein aandeel van jonge mannen doorgaans intern relatief stabiel. Niet toevallig heeft het enige land waar de Arabische lente vooralsnog wél uitmondde in succesvolle democratisering, Tunesië, op Libanon en de golfstaten na het allerlaagste geboortecijfer van de hele Arabische wereld (2,2 kinderen per vrouw).23

Europa moet gaan beseffen dat het omringd wordt door een instabiele gordel landen en dat het er naar uitziet dat daar in de eerstkomende jaren weinig verandering in zal komen. De Afghaanse burgeroorlog woedt al sinds 1979, die in Somalië sinds 1991, die in Irak sinds 2003 en die in Syrië en Libië sinds 2011. Allemaal interne conflicten van een duur die in Europa sinds de napoleontische oorlogen niet meer is vertoond. Aan elk daarvan liggen eeuwenoude etnische en religieuze rivaliteiten ten grondslag, die aan de oppervlakte kwamen door de val van brutale, maar veelal seculiere dictators die lange tijd fungeerden als het deksel op de stoomketel. De tijd zal uitwijzen hoe lang het nog zal duren eer de betrokken bevolkingen de tijd rijp achten voor onderlinge vrede. Het voorbeeld van de burgeroorlog in Libanon stemt daarbij niet optimistisch. Daar duurde het maar liefst vijftien jaar vooraleer de strijdende bevolkingsgroepen uiteindelijk instemden met een onvermijdelijke machtsdeling. Net als toen is ook vandaag het vermogen van het Westen om zelf het bloedvergieten te stoppen in zijn woelige periferie beperkt. Denk aan het mislukte avontuur om aan democratisering en ‘nation building’ te doen in Irak en Afghanistan. Ook die illusie van macht en maakbaarheid kunnen we beter niet koesteren. Tot ook de Syrische, Iraakse, Afghaanse, Libische, Jemenitische en Somalische bevolkingsgroepen zover zullen zijn om machtsdeling te accepteren, zal het tribale en sectaire bloedvergieten in die landen verder aanhouden. En daarmee ook de migratiestroom.

It’s the climate, stupid