MIGRATIE
IN 24 VRAGEN EN ANTWOORDEN

THEO FRANCKEN
JOREN VERMEERSCH

MIGRATIE
IN 24 VRAGEN EN ANTWOORDEN

Eerste druk: april 2019

Tweede druk: april 2019

© 2019 Theo Francken, Joren Vermeersch en
Doorbraak Boeken, initiatief van cvba Perruptio,
uitgever van Doorbraak.be

uitgeverij@Doorbraak.be

www.doorbraakboeken.be

twitter@red_doorbraak

www.facebook.com/doorbraakbe

nur 740, 747

isbn 978 94 92639 24 0

e-isbn 978 94 92639 31 8

Boekverzorging: Parador Design

Cover: Maarten Debruyne

Redactie: www.hetlaatstewoord.media en Marc Vanfraechem

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

Woord vooraf

Veel Vlamingen stellen zich vragen over migratie. Kan onze maatschappij de immigratie van de laatste decennia wel aan? Wat met de migratie die nog zal komen? Vooral over de draagkracht van de sociale zekerheid, de kwaliteit van het onderwijs en de culturele samenhang van onze samenleving maken mensen zich zorgen. Bij velen leeft de overtuiging dat de huidige migratie eerder een last is dan een zegen. Extreemrechts speelt daarop handig in en blaast dat ongenoegen aan via ongenuanceerde slogantaal als ‘wij zijn het moe, grenzen toe!’. Voor veel linkse politici is migratie dan weer sowieso een zegen, in welke vorm en omvang dan ook. Wie daar vragen bij stelt is voor hen ‘bekrompen’. Nog andere partijen mijden het debat en doen alsof er niets aan de hand is. De bezorgde burger zelf ondertussen, heeft het gevoel dat er amper iemand echt naar zijn vele vragen luistert.

Vanuit dat idee is dit boek ontstaan: antwoorden bieden op de vragen die vandaag over migratie leven bij burgers. Dat doen we niet in de vorm van een droge opsomming van feiten, maar in essays waarin we de lezer een geheel aanreiken van informatie, analyse én voorstellen voor de toekomst. Daarbij worden soms vervelende vragen gesteld en nog lastigere antwoorden gegeven. Morele dilemma’s die ons een spiegel voorhouden. Wij hopen dat dit boek het breder maatschappelijk debat over de migratie naar ons land verder zal voeden en uitdiepen.

Theo Francken en
Joren Vermeersch
Lente 2019

Algemeen

1

Hoeveel migranten telt België en waar komen ze vandaan?

Op 1 januari 2018 woonden er (legaal) in België 1.357.556 personen die niet over de Belgische nationaliteit beschikken.1 Dat zijn er heel wat, zou je denken, maar tegelijk zegt ‘nationaliteit’ niet alles. In dat cijfer zitten ook de kinderen van migranten die in België geboren zijn, maar nog niet over de Belgische nationaliteit beschikken, hoewel die strikt gesproken niet naar België gemigreerd zijn. Anderzijds verwierven vele honderdduizenden migranten in de loop der jaren de Belgische nationaliteit, waarna zij uit die statistiek verdwenen. Data over dubbele nationaliteit worden in ons land immers niet bijgehouden. Door vele decennia van Belg-wordingen ligt het aantal feitelijke migranten in ons land véél hoger dan het aantal niet-Belgen. Indien we verder graven in de statistieken, dan merken we bijvoorbeeld dat er in België op 1 januari 2018 maar liefst 1.902.644 mensen wonen die geboren waren in het buitenland.2 Dat cijfer betreft de werkelijke omvang van de migratie naar België. Zo’n 16,7% van de totale bevolking is eerstegeneratiemigrant, waarmee België één van de grootste immigratielanden ter wereld is. En die migratie is uiterst divers. Letterlijk élke nationaliteit ter wereld is in ons land vertegenwoordigd, wat logisch is gezien onze hoofdstad één van de allergrootste diplomatieke centra van de wereld is.

Maar u wil natuurlijk vooral weten uit welke landen die 1,9 miljoen mensen komen. Helaas is dat een vraag die wij hier niet kunnen beantwoorden, vermits daar geen statistieken van beschikbaar zijn. Enkel van de groep ‘niet-Belgen’ zijn statistieken voorhanden per nationaliteit en dit dus los van het feit of ze hier geboren werden of naar hier migreerden. Dat maakt dat de herkomst van de migratie naar ons land zeer moeilijk in te schatten is. Zo leren de bevolkingsstatistieken ons dat er op 1 januari 2018 81.2153 ‘Marokkanen’ in ons land wonen, maar dat aantal betreft uiteraard slechts een fractie van het totale aantal mensen dat over de jaren heen vanuit Marokko naar ons land is gemigreerd. Hoeveel dat er zijn, is niet exact geweten.

Van alle personen die op 1 januari 2018 in ons land wonen zonder Belgische nationaliteit zijn de ‘Fransen’ (165.486) en ‘Nederlanders’ (155.239) de grootste groepen, maar ook die cijfers geven eigenlijk een vertekend beeld. Europese staatsburgers zijn immers veel minder snel geneigd om na migratie naar België de Belgische nationaliteit aan te nemen dan niet-Europeanen, gezien het Europese staatsburgerschap hen al de belangrijkste rechten toekent. Daardoor zijn migranten met een Europese nationaliteit veel zichtbaarder in de vreemdelingenstatistieken dan niet-Europese migranten, die immers uit de statistieken verdwijnen doordat velen de Belgische nationaliteit verwerven. Daarenboven bezitten veel EU-burgers in ons land daarnaast ook nog een nationaliteit van een land van buiten de EU, maar ook die wordt niet bijgehouden door onze overheid. Een persoon met dubbele Nederlands-Marokkaanse nationaliteit bijvoorbeeld, staat in onze statistieken steevast te boek als een Nederlander. Logisch, want hij meldt zich met die nationaliteit aan, vermits de Nederlandse nationaliteit hem hier een recht op verblijf geeft en niet zijn Marokkaanse. Vooral onder de vele Nederlanders en Fransen in ons land zijn er veel mensen met zo’n dubbele niet-Europese nationaliteit.

Indien we in de pers dus lezen dat ‘Nederlanders’ en ‘Fransen’ vandaag de grootste groep migranten vormen in België, dient dat met een korrel zout genomen te worden. Welke nationaliteiten dan wel aan de top staan onder de 1,9 miljoen migranten in België, kunnen we helaas niet met zekerheid zeggen. De Europese statistische dienst Eurostat licht slechts een kleine tip van de sluier. Daarop is zichtbaar dat er in België op 1 januari 2017 1.000.229 mensen4 woonden die geboren waren in een land buiten de Europese Unie, wat neerkomt op iets meer dan helft van het totale aantal immigranten van de eerste generatie. Voor de rest blijft het gissen naar de nationaliteiten binnen die groep. Allicht is de Marokkaanse migratie de omvangrijkste. Dat blijkt althans uit demografische schattingen die onderzoekers aan de KU Leuven maakten naar aanleiding van 50 jaar Marokkaanse migratie.5 Op 1 januari 2012 woonden volgens dat onderzoek in ons land 429.583 personen van Marokkaanse nationaliteit, waaronder 86.233 die enkel over de Marokkaanse nationaliteit beschikten, 210.561 Marokkaanse staatsburgers die gedurende hun verblijf in België Belg werden, en zo’n 132.789 mensen die al van bij hun geboorte beschikten over de dubbele Belgisch-Marokkaanse nationaliteit.

Het gebrek aan kennis over de exacte omvang en herkomst van de migratie naar ons land roept veel vragen op. Onze overheid is er blijkbaar niet in geïnteresseerd om te weten hoeveel inwoners van dit land er beschikken over de Congolese, Chinese, Marokkaanse of Turkse nationaliteit, om maar enkele voorbeelden van belangrijke immigratienaties te geven. Enkel de consulaten en ambassades van die landen zelf beschikken over die gegevens. Wie de Belgische nationaliteit verwerft, ziet zijn oorspronkelijke nationaliteit (die hij doorgaans behoudt) met een vingerknip verdwijnen uit alle statistieken, alsof daarmee plots elke band met het land van herkomst en de autoriteiten daarvan zou zijn doorgeknipt. Een waterdichte aangifte- en registratieplicht voor elke nationaliteit die de inwoners van dit land bezitten is daarom noodzakelijk.

2

Waarom en hoe migreren mensen naar België?

De vraag waarom mensen vandaag migreren naar België, is eigenlijk dezelfde als de vraag waarom Belgen in het verleden migreerden naar de Verenigde Staten en Canada: mensen willen vooruit in het leven. Het perspectief op hogere koopkracht na migratie is daarbij vaak doorslaggevend. De koopkracht in België en zeker in Vlaanderen is robuust. Er zijn hier jobkansen bij de vleet en onze sociale voorzieningen, gezondheidszorg en onderwijs zijn goed uitgebouwd. Genoeg redenen voor mensen uit landen met lagere lonen en slechtere voorzieningen om een migratie naar België te overwegen.

Deze algemene economische prikkel wordt in vele gevallen aangevuld met bijkomende persoonlijke motieven. Indien je land van herkomst niet economisch vooruit, maar achteruit boert, ben je uiteraard sneller geneigd om te emigreren. Dan verdwijnt immers elk perspectief op maatschappelijke vooruitgang in je eigen land, wat voor veel mensen terecht een ondraaglijke gedachte is. Nog erger is de situatie waarbij je land ten prooi valt aan gewapend geweld. Instabiliteit en conflict in eigen land drijft mensen er toe om met miljoenen veiligheid te zoeken in andere landen. Vele duizenden per jaar vinden een weg naar België en vragen hier asiel aan. Nog andere mensen migreren naar ons land omwille van familiale banden, namelijk om zich in ons land te laten herenigen met een echtgenoot, vader of moeder. Zowel bij asielmigratie als gezinsmigratie is de aanwezigheid van een zogenaamde diaspora, een reeds gevestigde gemeenschap van migranten uit het herkomstland, vaak doorslaggevend in de keuze van België als bestemmingsland.

De motieven waarom mensen naar ons land migreren zijn gelaagd en zijn voor elke migrant anders. Ook oorlogsvluchtelingen die asiel aanvragen in België kunnen voornamelijk geprikkeld zijn door het perspectief op een hogere levensstandaard in België. Veiligheid op zich kan immers veel dichter bij huis worden gevonden, namelijk in de veilige buurlanden. Tegelijk kunnen gezinsmigranten er evengoed voor kiezen om hun in België levende echtgenoot, vader of moeder terug te laten keren naar het land van herkomst om daar hun gezin te herenigen, in plaats van hen helemaal naar België te volgen. Zowel de asielmigratie als de gezinsmigratie naar ons land kunnen dus evenmin los gezien worden van de hoge levensstandaard die wij genieten, wanneer we die vergelijken met die van de landen van herkomst van de migranten. Het verschil in koopkracht is dan ook dé grote sturende factor van de migratie naar ons land.

Rest de belangrijke vraag ‘hoe’ mensen naar ons land migreren. Zoals we in de vorige vraag al zagen, is een flink deel van de migratie naar België afkomstig vanuit Europese lidstaten. Iets minder dan de helft, om precies te zijn. Europese burgers kunnen zich vrij bewegen naar een ander EU-land en zich daar, onder voorwaarden, inschrijven als werknemer, werkzoekende, zelfstandige, student of gepensioneerde. Dit deel van de migratie valt door nationale overheden dus amper tot niet aan te sturen, gezien het een individueel recht is. Slechts indien een migrerende EU-burger een gevaar zou vormen voor de openbare orde of veiligheid, of indien hij een overbelasting vormt voor het sociaal systeem, kan een lidstaat ingrijpen en het verblijf beëindigen.

Voor niet-EU-burgers is de situatie helemaal anders. Mensen uit landen voor wie de visumplicht niet geldt (doorgaans welvarender landen zoals de VS, Australië, Japan of Canada, maar ook de meeste landen van Zuid-Amerika) mogen met hun internationaal paspoort in en uit de Schengenzone6 reizen, maar mogen daar maximaal drie maand verblijven. Enkel indien zij langer dan drie maand willen blijven, dienen zij een verblijfsvergunning voor ‘lange duur’ aan te vragen bij een consulaat van het Schengenland waar ze wensen te verblijven.

Voor mensen uit landen waarvoor de visumplicht wél geldt, wat bijvoorbeeld het geval is voor heel Afrika en het Midden-Oosten, op Israël na, is binnenkomst veel moeilijker. Zij dienen altijd een visum aan te vragen en te verkrijgen bij een consulaat van een Europese lidstaat, vooraleer ze de EU binnen mogen, ook al is dat maar voor een kort bezoek aan familie of om toeristische of zakelijke redenen. Die ‘Visa Kort Verblijf’ (ook Schengenvisa genoemd) geven een recht op binnenkomst en verblijf in de Schengenzone voor maximaal drie maanden. De toekenning daarvan is onderworpen aan tal van voorwaarden, die moeten garanderen dat die persoon ook effectief terugkeert binnen de drie maanden en die daarom zeer strikt toegepast worden. Wanneer deze mensen langer dan drie maanden willen blijven, dienen ze een visum ‘lange duur’ aan te vragen bij het consulaat van het betreffende EU-land.

Er zijn verschillende redenen waarom niet-EU-burgers zo’n visum lange duur kunnen bekomen, waarvan de voornaamste werk, studie en gezinshereniging zijn. Voor elk van deze ‘migratiekanalen’ bestaan Europese richtlijnen, die door de lidstaten omgezet worden in nationale wetgeving. Op de Europese statistische databank Eurostat7 kunnen we zien hoeveel niet-EU-burgers zulke verblijfsvergunningen voor ons land verkregen, per apart migratiekanaal. Hier geven wij de meest recente cijfers weer voor België over een tijdspanne van tien jaar (1 januari 2008 tot en met 31 december 2017). Gezinsmigratie is daarbij met kop en schouders het grootste migratiekanaal, met 261.451 visa. Studievisa waren goed voor 63.243. Werkvisa voor 51.379.