HET AUSCHWITZ-GEN

ANDRÉ
GANTMAN

HET AUSCHWITZ-GEN

Essay

© 2020, André Gantman en Doorbraak Boeken,
initiatief van cvba Perruptio,
uitgever van Doorbraak.be

uitgeverij@doorbraak.be

www.doorbraak.be/uitgeverij

@DoorbraakBe

www.facebook.com/doorbraakbe

nur 694, 716

isbn 978 94 92639 35 6

Omslag en opmaak: www.intertext.be

Foto’s binnenwerk: Joods.nl en Belga Image

Redactie: www.hetlaatstewoord.media en Marc Vanfraechem

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

De uitgever heeft getracht de auteursrechten van alle opgenomen illustraties te achterhalen. Eventuele rechthebbenden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

Woord vooraf

Jodenhaat is niet verdwenen. Recent onderzoek in Europa en in de Verenigde Staten toont aan dat Jodenhaat integendeel toeneemt. Eeuwenoude, stevig verankerde anti-Joodse vooroordelen – religieuze vooroordelen, raciale vooroordelen – groeien uit tot rabiaat antizionisme en Israëlhaat.

Ook antizionisme is een alibi geworden om Jodenhaat te spuien en om de Shoah moreel te relativeren. Benno Barnard schrijft in het woord vooraf van mijn boek Het Gespleten Geweten (Pelckmans, 2011): “Pas dan goed op, lezer, want achter die vlag (antizionisme) marcheert het antisemitisme.”

Al meer dan veertig jaar sta ik op de bres in de strijd tegen Jodenhaat, tegen een duizendjarig vooroordeel. Ik kan niet en zal niet passief toekijken en ondergaan. Ik zet de strijd voort en laat de armen niet zakken.

Het is aartsmoeilijk om tegen een vooroordeel te vechten. Kan een redelijke argumentatie irrationaliteit overtroeven? Ik betwijfel het. Een vooroordeel is een mening zonder oordeel schrijft Voltaire: ‘Le préjugé est une opinion sans jugement’ (Dictionnaire Philosophique, 1764).

De herinnering aan Auschwitz geeft mij de wilskracht om door te gaan, en laat mij toe ze om te zetten in hoop op de toekomst. Samuel Pisar heeft het in zijn boek Le sang de l’espoir over de herinnering die redding brengt: ‘Là est l’ennemi: la solution finale. Cet ennemi est en nous comme le sursaut doit être en nous. Le réalisme seul est salvateur. Que l’Holocauste soit vivant, parmi nous, dans notre âme, c’est en vérité la chance de salut. Le sang de l’Holocauste peut transformer l’espoir en avenir.’ [Daar zit de vijand: de Endlösung, de eindoplossing. Die vijand zit in ons zoals ook de heropstanding in ons moet zitten. Alleen realisme helpt. Dat in ons, in onze ziel de Holocaust levend blijft, is waarlijk de kans op redding. Het bloed van de Holocaust kan hoop omzetten in een toekomst.]

Ik wil dat dit boek een spiegel wordt, om het verleden naar het heden te projecteren. De lezer kan zich daar ongemakkelijk bij voelen. Het verleden laat niemand los, of hij dat nu wil of niet. Hoe vandaag met het verleden omgaan: dat is de uitdaging.

Als kleinzoon van een grootvader die het leven in Auschwitz liet, als zoon van een ondergedoken meisje, is het mijn plicht om mijn intellectuele krachten te gebruiken om Jodenhaters aan te klagen en om Jodenhaat de kop in te drukken.

Ik heb niet de pretentie noch de hoogmoed de Jodenhaat in een handomdraai te zullen laten verdwijnen. Maar ik moet ertegen vechten. Ertegen vechten is immers opkomen voor vrijheid en democratie.

De toekomst laat zich niet voorspellen. Maar door mijn geschriften en discours kan ik ertoe bijdragen de feiten in een duidelijk historisch perspectief te plaatsen, in de hoop zo het geestelijk vergif van de Jodenhaat te verdelgen.

Wat zijn in deze strijd de maatstaven van succes en mislukking? Ik ben de woorden van Churchill indachtig: ‘Succes is not final, failure is not fatal; it is the courage to continue that counts.’ [Geen succes is definitief, geen mislukking fataal; wat telt is de moed om door te gaan]

Die moed heb ik. Ik vecht. Ik zal nooit berusten. Ik zal nooit rusten.

André Gantman

11 november 2019

Van Antwerpen naar Auschwitz

Op 27 januari 1945 ontdekt de planeet Aarde Auschwitz. Auschwitz staat sindsdien symbool voor het Absolute Kwaad, het einde van de menselijke moraal en van de menselijkheid.

Auschwitz is de plaats waar mijn grootvader Adolphe (Abraham) Fischer – mijn moeders vader – aan zijn einde is gekomen, samen met zo immens veel lotgenoten. Allen gedeporteerd, vanuit hun dorp of hun stad, brutaal onttrokken aan hun dierbaren.

Mijn grootvader werd geboren op 21 oktober 1900 in Bratislava, nu hoofdstad van Slowakije. Hij is naar Antwerpen gekomen en is er op 14 november 1922 met Irena getrouwd. Hun oudste dochter, mijn tante Julia, werd in 1923 geboren. Mijn moeder Esther zag het levenslicht in 1928.

Mijn grootvader was een zeer religieus man. Hij werkte samen met familieleden in de diamantsector. Aan zijn alledaagse bestaan kwam abrupt een einde met de Duitse aanval op België op 10 mei 1940. Zoals zovele anderen vluchtte ook de hele familie Fischer richting Zuid-Frankrijk en vestigde zij zich tijdelijk in Toulouse. Andere familieleden, ooms en tantes van mijn moeder, trokken verder naar het zuiden. Ze kwamen via Spanje en Portugal in Belgisch Congo terecht, waar zij tot aan de Bevrijding verbleven.

Grootvader Adolphe besliste al na enkele maanden om met zijn gezin naar Antwerpen terug te keren. Hij wilde zijn dochters verder Joods onderwijs laten volgen, en dat bleek in Toulouse moeilijk te zijn. Dat was een fatale vergissing. Op 28 augustus 1942 werd hij tijdens een van de Antwerpse stedelijke razzia’s opgepakt en vanuit de Dossinkazerne in Mechelen met transport vii naar Auschwitz gedeporteerd. De dood tegemoet.

De Dossinkazerne fungeert als ss-Sammelllager für Juden [ss-verzamelkamp voor Joden]. Ze worden er geparkeerd en op treintransport gezet met één bestemming, Auschwitz en de dood – zo omschrijft Laurence Schram het (Dossin, Wachtkamer van Auschwitz, Lannoo, 2017). 25.628 Joden van alle leeftijden, pasgeborenen en oude mensen die over de 90 zijn worden vanuit Mechelen naar Auschwitz getransporteerd. Transport i vertrekt op 4 augustus 1942. Transport xxvi vertrekt op 31 juli 1944, enkele dagen voor de Bevrijding. Slechts 1251 van hen overleven de Shoah.

15.700 joden worden bij hun aankomst onmiddellijk in de gaskamers vermoord. Ze zijn immers ‘in overtal’, of ‘te zwak’ om slavenarbeid te verrichten.

De nazi’s houden hun documenten, hun boekhouding des doods, heel nauwkeurig bij. Zo weet ik dat op de voorarm van mijn grootvader het nummer 66220 werd getatoeëerd. Vermits hij volgens de kampbeulen nog fit genoeg was, werd hij als Joodse Untermensch tot slavernij gedwongen. De Duitse oorlogsindustrie kon zo gebruik maken van ‘goedkope’ arbeidskrachten (Robert Jan Van Pelt en Deborah Dwork, Auschwitz, stad, fabriek, vernietigingskamp, Verbum, 2018). Hij bezwijkt op 21 april 1944.

Zeker mompelt hij tot op het allerlaatste moment nog het Joods Gebed bij uitstek ‘Schemah Israël Adonai Elohenu Adonai ehad’ [‘Hoor Israël, de Heer is onze God, de Heer is de enige’]. Ondanks het getreiter, ondanks het appel in de sneeuw of in de brandende zon, ondanks de vernederingen en ondanks de beproevingen, is hij een mens gebleven.

Zijn verwijdering uit Antwerpen heeft een ijverige Antwerpse stedelijke administratie opgetekend, in een document getiteld ‘Bericht van Vertrek van een vreemdeling’. Het vermeldt dat Adolphe Fischer uit het bevolkingsregister De Boeystaart 6 geschrapt wordt. Nieuw adres? Iemand heeft ingevuld ‘onbekend’. En ook, dat zijn identiteitskaart nummer 93641 geldig is tot 23 oktober 1943. Het Bericht van Vertrek wordt bevestigd op 6 september 1948. De Rechtbank van Eerste Aanleg van Antwerpen vonnist op 27 april 1950 (dat is exact vier dagen na mijn geboorte!) dat ‘Adolphe Fischer overleden is te Auschwitz in Polen tussen een september duizend negen honderd twee en veertig en een juni duizend negen honderd vijf en veertig’.

Wat met mijn grootmoeder Irena is gebeurd kan ik niet achterhalen, en mijn moeder heeft het me nooit verteld. Ze is niet gedeporteerd. Het enige wat ik weet is dat ze in Borgerhout is overleden, op 5 november 1942. Wellicht was ze reeds opgenomen in het Erasmusziekenhuis in Borgerhout. Dit ziekenhuis was tijdens de bezetting immers het enige met een afdeling waar Joden mochten worden behandeld (F. Seberechts, Vechten voor de Vrede, Polis, 2019).

Nog voor zijn deportatie, en met de hulp van het verzet had mijn grootvader zijn twee dochters in veiligheid weten te brengen. Voor mijn tante Julia die al meerderjarig was, was dat in Brussel. Voor mijn moeder, nog maar 14, was dat in het Henegouwse Wasmes. Jules en Denise Dehut namen haar in hun gezin op, en waakten over haar als was het hun eigen kind. Ik vertel dit in mijn boek Jood zijn is een avontuur (Pelckmans, 2008). Dag in dag uit, gedurende twee jaar, zetten ze hun eigen leven op het spel om het leven van een Joods meisje te redden.

Mijn tante Julia is op het einde van de oorlog ziek geworden. Ze is overleden op 9 januari 1946.

Mijn moeder is na de oorlog met mijn vader getrouwd. Ik ben in 1950 geboren, en vier jaar later mijn broer Guy. Mijn moeder is 86 geworden.

Het gen en het trauma

Vele kleinkinderen hebben hun grootouders niet gekend. Ik heb mijn grootvader Adolphe ook niet gekend. Waarom is dit dan anders? Het verschil is Auschwitz. Auschwitz, ‘de eenzaamste plek op aarde, alleen door zwijgen te beschrijven,’ schrijft Harry Mulisch in Een Museum in Oswiecim (Elsevier Weekblad, 2 december 1961).

Ik denk aan hem. Ik denk heel vaak aan hem. Ik denk aan de omstandigheden waarin hij werd gedegradeerd van mens tot nummer, van slaaf tot niet-mens, tot Untermensch in de naziterminologie.

Ik kan dit niet relativeren. Ik kan dit evenmin ‘in perspectief’ brengen, zoals een modieuze uitdrukking dat noemt. Alle Joden hebben een dergelijk gevoel in zich, bewust of onbewust. Dat staat vast. De herinnering aan de ontmenselijking door onmensen is een inherent bestanddeel van het Jood-zijn geworden. Een onuitwisbaar bestanddeel. Dat bestanddeel is als een gen, een element waarmee een organisme erfelijke eigenschappen aan het nageslacht doorgeeft. Ik noem dat het ‘Auschwitz-gen’.

Ook ik draag het Auschwitz-gen.

Het is het resultaat van het onverwerkte Shoahtrauma, dat op de volgende generaties is overgedragen. In medische termen genoemd de ‘transgenerational genocide exposure’. Onverwerkt, omdat zij die uit de hel terugkeerden, zwegen. Ze konden niet vertellen wat ze hadden meegemaakt.

Wat kan je immers vertellen? De selectie bij aankomst in het kamp, waar ss’ers zoals Mengele in één oogwenk over leven en dood beschikken. De mensonterende behandeling, die zovelen ondergaan, ook mijn grootvader. Mania Salinger-Tenenbaum beschrijft het: ‘Toen mijn hoofd werd kaalgeschoren en ik gestreepte kleding droeg en toen mijn arm werd getatoeëerd was en ze mijn kleren en schoenen afnamen had ik geen zin meer om te leven’ (Terence Des Pres, The Survivor, an anatomy of life in the death camp, New-York, 1976).

Hoe kan je dat vertellen? Dat ze van je een slaaf maken, dat je medegevangenen naast jou ziet creperen van honger, van dysenterie, van tyfus? Dat je gezien hebt hoe ‘niet rendabele volwassenen’ en kinderen, opgejaagd door de ss’ers, richting gaskamers worden gedreven? Dat je de lucht van verbrande lichamen dag in dag uit inademt? Hoe kan je dat als overlevende van de kampen met anderen, zelfs met naasten, delen?

Simone Veil heeft Auschwitz overleefd. Ze beschrijft deze fysieke en mentale lijdensweg in haar boek ‘Une vie’ (Stock, 2007). ‘Nous n’étions que des victimes honteuses, des animaux tatoués. Il faut donc vivre avec ça et que les autres l’acceptent. Tout ce que l’on peut dire, écrire, filmer sur la Shoah n’exorcise rien. La Shoah est omniprésente. Rien ne s’efface: les convois, le travail, l’enfermement, les baraques, la maladie, le froid, le manque de sommeil, la faim, les humiliations, l’avilissement, les coups, les cris, rien ne peut ni ne doit être oublié. Mais au-delà de ces horreurs, seuls importent les morts. La chambre à gaz pour les enfants, les femmes, les vieillards, pour ceux qui attrapent la gale, qui clopinent, qui ont mauvaise mine; et pour les autres la mort lente…L’atmosphère de crématoire, de fumée et de puanteur de Birkenau, je ne l’oublierai jamais.’ [‘Beschaamde slachtoffers, getatoeëerde dieren slechts waren wij nog. Daar moet je mee door het leven, en anderen moeten dat accepteren. Wat men ook kan zeggen, schrijven, verfilmen van de Shoah: dit kan het niet bezweren. De Shoah is alomtegenwoordig. Niets laat zich uitwissen: noch de konvooien, noch het werk of de opsluiting, de barakken, de ziekte, de koude, het slaaptekort, de honger, de vernederingen, de degradatie, de slagen, de kreten, niets kan of mag vergeten worden. Maar meer nog dan die verschrikkingen zijn alleen de doden van belang. De gaskamer voor de kinderen, de vrouwen, de grijsaards, voor hen die met schurft besmet raakten, die hinkten, die er ongezond uitzagen; en voor de anderen de langzame dood… Die crematoriumlucht, die rook en die stank van Birkenau zal ik nooit vergeten.’]

Trauma van de terugkeer

Voor wie kan terugkeren is er geen begeleiding, geen opvang. Zij die terugkeren worden als groep door de maatschappij genegeerd. Alle aandacht gaat naar anderen. Naar de verzetslui die vele Joden op gevaar van eigen leven hebben geholpen. Naar de geallieerden die de oceaan en het Kanaal kwamen overvaren of overvliegen om ons te bevrijden, en waarbij velen het leven lieten. Ook zij betaalden een zware menselijke tol.

Zij die terugkeren zoeken zonder transitie weer hun normale leven op te nemen. Maar hoe zouden ze dat kunnen? Ze begeven zich naar hun woning, of naar het adres waar ze ondergedoken waren tot aan de deportatie. In hun appartement of hun huis wonen nu andere mensen. Hun inboedel, hun persoonlijke spullen, hun fotoalbums: alles is weg, buiten gekieperd, de vuilnisbak in. Ze worden vol onbegrip, soms brutaal, zonder mededogen weggestuurd door de nieuwe bewoners. Als ze al een adres hebben waar ze opgevangen worden, ontvangen ze aanmaningen voor achterstallige belastingen uit de periode 1942-1944.