POLITIEK INCORRECT

Johan Sanctorum

POLITIEK
INCORRECT

Waarom (zelf)censuur slecht is
voor uw gezondheid

DOORBRAAK

© 2020 Johan Sanctorum en Doorbraak Boeken,

initiatief van cvba Perruptio, uitgever van Doorbraak.be

uitgeverij@doorbraak.be

doorbraakboeken.be

@DoorbraakBe

www.facebook.com/doorbraakbe

nur 740, 736

isbn 978 94 92639 45 5

e-isbn 978 94 92639 50 9

Omslag: Mario Debaene

Zetwerk: www.intertext.be

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher

Inleiding

Door de ogen van het varken

In 1867 publiceerde de in München geboren Franstalige flamingant Charles de Coster ‘La Légende et les Aventures héroïques, joyeuses et glorieuses d’Ulenspiegel et de Lamme Goedzak au pays de Flandres et ailleurs’. Daarmee werd de middeleeuwse schelm, die toch al rebelse trekjes had, definitief een vrijheidsheld en activist, gesitueerd in het Vlaanderen van de 16de eeuw onder Spaanse dwingelandij.

Niet toevallig strekt de historische scope van dit boek zich uit tussen de Val van Antwerpen in 1585 en de lockdown van 2020. Er zijn opmerkelijke parallellen tussen beide gebeurtenissen, die de toon bepalen van dit boek, een doorwerkte bloemlezing van Doorbraakopstellen en blogartikels: radicaal, provocerend, soms hyperbolisch, maar met veel liefde voor de Vlaamse volksaard waarvan ik de carnavaleske onderstroom zeer bewonder. Niet toevallig is Aalst een aankomstplek in mijn Ronde van Vlaanderen. En niet toevallig prijkt er een varkenskop op de cover van dit boek, een stukje zelfportret dat bepalend is voor ongeveer alles wat uit mijn pen druipt. En bewust wordt elk van de negen hoofdstukken in dit boek ingeleid door een caféspreuk; men moet zijn publiek durven benoemen.

Liefde voor onze volksaard, maar knorrigheid ook omwille van te veel Lamme Goedzakkigheid. De Vlamingen hebben door de geschiedenis heen geleerd om hun lach- en sluitspieren te beheersen, ‘hun kak in te houden’ zoals het spreekwoord zegt. Mentaal leven wij in een toestand van bezetting, minstens al sinds de Spaanse dwingelandij in de Zuidelijke Nederlanden. Vlaanderen heeft zich economisch geëmancipeerd, maar de culturele/intellectuele emancipatie en de opbloei van een rijk geestesleven is niet gevolgd. Dat heeft vooral ook te maken met een cultuursector zonder waarachtig politiek bewustzijn en een media-universum waar angstvallig over een politiek correcte lijn wordt gewaakt.

Het woord is gevallen. We kennen allemaal de ‘political correctness’, zoals ze vanuit de Amerikaanse universiteiten is overgewaaid en nu door de ‘woke people’ wordt uitgedragen: het geheel van intellectuele taboes, omzwachteld woordgebruik, angst om personen en (vooral) groepen te beledigen, uitlopend in een gesofisticeerd systeem van (zelf)censuur met zelfs sociale uitsluiting en broodroof als gevolg, en met ‘racisme’ als de grote stoplap.

Het is een manier voor een in theorie vrije samenleving om toch totalitaire paden te bewandelen, waarbij vooral de linkerzijde zich in verdacht vaarwater begeeft. We leven in een soort democratie, geen controlestaat ‘à la chinoise’ – nóg niet – er is grondwettelijke vrijheid van mening en pers, maar de braafheid van denken, spreken en schrijven die door die pers zelf, de academische wereld en de cultuursector wordt ingelepeld is benauwelijk.

Daarbij voegt zich een ‘lokaal’ element: de federale Belgische staat, een ruïne die steeds opnieuw wordt opgekalefaterd, met zijn regionale koterijen, zijn surrealistische verheerlijking van het wanbestuur, zijn multiculturele ideologie die gebaseerd is op een non-identiteit, en zijn bombastische missie als eu-hoofdkwartier. In deze context werd politieke correctheid een regelrecht regime-narratief, discreet maar permanent uitgedragen door de monarchie. De kunst om zaken niét te benoemen, problemen onder de mat te vegen en een compleet luchtkasteel op te trekken waarin de Belgische harmonie wordt beleefd: het staat in schrille tegenspraak met het malgoverno en de reële onbestuurbaarheid van dit land waar toch nooit een einde aan schijnt te komen.

In en door dit alles wil ik op zoek gaan naar de geest van Tijl Uilenspiegel. Niet historisch of letterkundig, maar legendarisch, als archetype van de rebel die via de lach overtuigt. De legende waar we veel te weinig mee doen – zoals trouwens met die andere incivieke grapjas, Reinaert – als hadden we schrik van onze eigen schaduw. Drie geuzenverhalen in het midden van dit boek willen die geest oproepen. Niet om een waarheid te propageren, maar om goesting te doen krijgen in het trekken van eigen denksporen, wars van elke betutteling. De geest van het vrije woord, het straf gekruide ‘parler vrai’, ongebonden en taboeloos: we moeten die niet naar Twitter verbannen, hij moet terugkeren naar het politieke debat, de satire, de schotschriften, een echte vrije pers die de Lamme Goedzakken wakker schudt en de poco pastoors in verlegenheid brengt.

Politieke incorrectheid staat altijd haaks op een pensée unique, een conformistische bubbel van ideeën en clichés. De hoop is natuurlijk dat de politiek zelf eens ‘correct’ wordt, en dat zal van ons afhangen – in hoeverre we in staat zijn om te kijken voorbij de lockdown, te kiezen voor echte verandering. Dat perspectief van de bevrijde stad is er, anders had dit boek niet hoeven geschreven te worden en was het varken al lang geslacht.

In afwachting, veel leesplezier.

Johan Sanctorum

Overijse, 1 augustus 2020

FLANDRIA
ILLUSTRATA

1

De prijs van de vrijheid

‘Media dienen om de vrijheid van mening aan banden te leggen’

‘Trois ans dans une boîte de conserve’: met deze sarcastische leuze herdacht Charlie Hebdo in 2018 de dodelijke aanslag op zijn redactielokalen, Parijs, 7 januari 2015. Elf medewerkers lieten toen het leven, waaronder hoofdredacteur Stéphane ‘Charb’ Charbonnier. Onder het motto ‘Allahu Akbar’ wreekten de gebroeders Kouachi de ‘beledigingen’ die het satirische blad had gericht aan het adres van de profeet.

Sindsdien leven en werken de redacteurs 24/24 uur op een bewaakt en geheim gehouden adres. Jaarlijkse kostprijs voor die security: anderhalf miljoen euro, zowat het equivalent van 800.000 verkochte exemplaren.

Leven en werken in een conservenblik dus. De frustratie van Charlie is groot, maar niet alleen omwille van het veiligheidsprobleem en de daarbij horende draconische maatregelen. Onder het sarcasme voel je vooral de verbittering omdat de grenzen van de vrije meningsuiting sinds die aanslag echt zijn ingesnoerd, althans bij de grote media, en dat het blad geïsoleerd staat in de strijd tegen de sluipende (zelf)censuur. De politieke correctheid is dus nog toegenomen, het gevoel leeft dat de media zich laten gijzelen en dat de gevestigde journalistiek in snel tempo naar een pervers soort Stockholmsyndroom evolueert: een affectieve band met wat ons bedreigt.

De gebroeders Kouachi hebben dus wel degelijk een overwinning geboekt. Vandaag is Charlie een goed verkocht collectors item waar een hoop liefhebbers zich mee amuseren, maar dan eerder als gold het een broedsel van een bende geniale gekken die nog het best in beveiligde bewaring blijven.

De ironie is dus dat hét wereldwijd verheerlijkte icoon van de vrije meningsuiting onder een stolp zit, en dat cartoonisten wel twee keer nadenken om hun potlood de vrije loop te laten. In een eerder verschenen interview met France Info laat de personeelsverantwoordelijke van Charlie zich ontvallen dat ze nauwelijks nog tekenaars vinden, ondanks de reputatie van het blad en de genereuze wedde. Niemand wil blijkbaar werken in een bewaakte bunker en onder doodsbedreigingen. Mopjes uitdenken en leut maken aan de toog of op Twitter, dat wel, maar als het serieus wordt, haken vele grapjassen af.

Meteen blijkt de medaille twee kanten te hebben: censuur is lastig en soms meer dan dat, maar houdt ons ook scherp. Humor die niét op zere tenen trapt is goed voor een scheurkalender maar niet voor een schotschrift in oorlogstijd. De vrijheid heeft een prijs, en dat is maar goed ook, anders was zij constant in uitverkoop.

‘Racisme’ is en blijft het brandmerk waarmee de politieke correctheid zich probeert te ontdoen van onwelgevallige meningen en cassante humor. Vandaag heeft die stigmacultuur de vorm aangenomen van de uit Amerika overgewaaide Black Lives Matter-psychose, maar morgen is het weer wat anders. Telkens kiezen de zogenaamde mainstream media de kant van de goegemeente, en maar zelden die van de dissidenten. Zij glijden af naar de marge, de meest weerspannigen maken hun eigen medium en scheuren daaraan al dan niet hun broek. Ik haal twee Vlamingen aan die zich daarin onderscheiden hebben: Johan Anthierens en Mark Grammens.

Twee zeldzame voorbeelden van rebellen die hun eigen medium maakten. In Vlaanderen, nog meer dan elders, hebben de reguliere media een functie van buffer en filter. Er is wel een soort persvrijheid maar geen vrijheid van mening: wie medialoos is, is gedoemd om te verdwijnen in de twitterkakofonie.

De erfenis van Anthierens en Grammens is mistig. Beiden overstegen ze het verstikkende links-rechtsantagonisme met zijn clichés aan beide kanten van de loopgraven. Maar hun spoor lijkt dood te lopen, versmacht door de politiek correcte pletwals. Wat rest, zijn graffiti-achtige exploten van rare kwieten en caractériels – ik noem ze de jokers in het landschap – die een teken achterlaten, om dan weer in het struikgewas te verdwijnen.

Misschien was de vader van Grammens, Flor, de man die Franstalige straatnaamborden overschilderde, zo’n guerillafiguur. Twee van die jokers komen in dit hoofdstuk exemplarisch aan bod: chirurg en onversneden ‘seksist’ Jeff Hoeyberghs, en de negationist Siegfried Verbeke. Twee verbeten narren, Uilenspiegels in een andere verschijningsvorm, die de mainstream uitdagen en er ook voor gesanctioneerd worden. Ik zie hen als symptomen van een vrije meningscultuur die er eigenlijk niet is, en een open debat dat stelselmatig wordt gesmoord, waarbij de openbare omroep een sleutelrol vervult.

In de ons omringende landen, zeker in Frankrijk en Nederland, bloeit, parallel aan de politieke correctheid, een cultuur van de tegenspraak, wij hebben alleen clowns. Graag uw aandacht voor het Vlaamse pers- en opinielandschap.

Mainstream media: het verschil tussen persvrijheid en vrije meningscultuur

Jaarlijks vieren we op 3 mei de Internationale Dag van de Persvrijheid, World Press Freedom Day, door de Verenigde Naties in 1993 in het leven geroepen. Daarin beroept men zich op artikel 19 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Dat artikel luidt als volgt:

‘Eenieder heeft recht op vrijheid van meningen en meningsuiting. Dit recht omvat de vrijheid om zonder inmenging een mening te koesteren, en met alle middelen en ongeacht grenzen, inlichtingen en denkbeelden op te sporen, te ontvangen en door te geven.’

Noteer dat hier van pers geen sprake is, dat het artikel veel breder gaat en met name het recht van vrije meningsuiting opeist voor iedereen, elke burger, en niet alleen de journalistieke klasse. Hoe komt het dan dat die derde mei bij ons uitsluitend een evenement is dat aan de gesettelde media lijkt voorbehouden? Een woordje uitleg.

In dictatoriale regimes is er geen vrije pers en ook geen vrije meningsuiting tout-court. Er zijn alleen regimemedia. Ofwel hou je daar je mond en schik je je naar de directieven van de overheid, ofwel ga je ondergronds, als blogger bijvoorbeeld. Dat heeft hoe dan ook consequenties. De accounts van de Chinese blogger-criticus Ren Zhiqiang werden simpelweg afgesloten, en recent verdween daar burgerjournalist Chen Qiushi spoorloos omdat hij op een onafhankelijke manier wou nagaan hoe het coronavirus zich vanuit Wuhan verspreid had.

In 2019 werd de Russische onderzoeksjournalist Ivan Goloenov beschuldigd van drugshandel en verdween achter de tralies: algemeen vermoedt men dat hij te veel in de weg liep van Vladimir Poetin. En de manier hoe Jamal Khashoggi op 2 oktober 2018 aan zijn einde kwam in het Saudi-Arabische consulaat te Istanbul, verwekte ook wereldwijd protest.

Pulpfabrieken

In Vlaanderen, België en West-Europa bestaan ook regimemedia, maar ze werken anders. We leven in een democratie, geaccrediteerde journalisten mogen schrijven wat ze willen, maar werken uiteraard in een hiërarchisch systeem met een hoofdredacteur aan de top. Krantenredacties zijn gedisciplineerde pulpfabrieken waar de commerciële logica hand in hand gaat met een streng bewaakte politiek correcte lijn. Intimiteit met het politiek establishment is onvermijdelijk, want men wil vooral niet buiten het circuit van nieuws en geruchten worden gehouden. Dat leidt tot voorzichtigheid en zelfs het achterhouden van informatie.

Dat stramien heb ik in mijn boek Na het journaal volgt het nieuws (2019) gefileerd. De schrijvende pers beschouwt zich als het vlaggenschip van de democratie en de vrije meningsuiting, terwijl in de praktijk het conformisme hoogtij viert. Er moet bedrukt papier verkocht worden, en nieuws, vermengd met entertainment, moet dagelijks van de band rollen, altijd met één oog op de adverteerdersmarkt gericht. Jonge afgestudeerde journalisten die werk vinden op zo’n redactie hebben helemaal geen zin om tegen de stroom in te gaan. Zijn ze braaf, dan schuiven ze door naar boven; werken ze niet mee, dan worden ze afgeserveerd.

De zwijgcultuur zit dus ingebakken in het systeem. De perskaartelite combineert moeiteloos journalistieke hoogmoed met zelfcensuur en allerlei barrières die de open informatie vergrendelen. Deze barrières zijn ingegeven door groepsdenken en corporatisme, het idee dat het beroep zichzelf moet ‘reguleren’ waardoor journalisten zich bewust of onbewust aanpassen aan wat de mainstream verwacht. De redactionele hiërarchie bij de grote kranten, waaraan de inktkoelies zich onderwerpen, doet de rest. Perslui vormen op die manier een sub-establishment, een ons-kent-ons-cultuur die zachtjes in de richting drijft van de welbekende powers that be, de machtscenakels, het Wetstraatmilieu, de culturele nomenklatura, het wereldje van de opiniemakers.

Er zit dus flink wat ruis op de lijn van de persvrijheid, nog steeds. Er heeft zich een fatsoensdictatuur geïnstalleerd die niet zo drastisch is als de vervolging van dissidenten in totalitaire regimes, maar die voor de rest best wel efficiënt functioneert. Voor alles willen hoofdredacteurs goed aangeschreven blijven bij het politiek establishment, want de contacten daarmee leveren kopij op. Dus wordt er met de handrem op bekritiseerd, en worden alleen politici aangepakt die sowieso al aangeschoten wild zijn.

Het resultaat is een hip, gestroomlijnd nieuws- en pretvehikel dat de lezer duidelijk stuurt in de richting van een niet-kritische realiteitsbeleving. De lezer is een passieve nieuwsconsument en wordt niet verondersteld om tussen de regels te lezen wat er niét staat.

De bewaking van de politieke correctheid gebeurt binnen de redacties bewust en consequent. Na de overwinning van Donald Trump publiceerde De Standaard zowaar een mea culpa: ze hadden het niet zien aankomen, ze zouden voortaan meer rekening houden met wat gist in de onderbuik van de samenleving, enzovoort. Helaas, na twee weken waren de goede voornemens al voltooid verleden tijd en trad de periode van Trump-bashing in.

De neiging tot zelfcensuur wordt, ironisch genoeg, ook door de rechtstaat zelf gefaciliteerd. Het recht op vrije pers en vrije mening is grondwettelijk verankerd, maar tegelijk zijn er allerlei beperkingen ingebouwd, die zich al evenzeer op morele waarden beroepen: tegen het racisme, tegen het seksisme, tegen discriminatie, tegen het beledigen van minderheden, overtuigingen en religiën, enzovoort. Dat zijn uiteraard sluipende censuurmechanismen waarvoor organisaties als Unia zijn opgericht, en waardoor rechtsvervolging altijd als een zwaard van Damocles boven het hoofd van een columnist of auteur hangt.

Filters en buffers

Ten gronde komt de politiek correcte lijn ook tot uiting in de keuze van opinies en zogenaamde opiniemakers waarvoor de pers haar kolommen opent. Het betreft een clubje van altijd dezelfde vip’s, waartegenover een ‘zwarte lijst’ staat van persona non grata. Kom je in die lijst terecht, dan ben je ‘verbrand’ en kom je nooit meer in De Standaard, De Morgen of Knack aan bod.

Uiteraard heeft een krant het recht om te kiezen wat ze publiceert. Maar het stelselmatig weren van opiniestukken en auteurs is niet onschuldig. Via dergelijk filteringssysteem verraden de mainstream media waarom ze zo genoemd worden: ze versmallen het meningenpalet tot een aantal grijswaarden die het status quo proberen te handhaven en excentrieke, eigenzinnige geluiden uitfilteren.

Er is dus wel persvrijheid maar geen vrijheid van mening, er is hooguit een ‘toegestane meningsuiting’, zoals de Nederlandse publicist Sid Lukkassen terecht betoogt, waaraan ook niet-toegestane meningen beantwoorden. De ‘vrije pers’ bepaalt eigenmachtig waar ze de grens legt. Elke burger kan anderzijds wel een vrije mening hebben, maar het betreft een tweede- of derderangsopinie die meestal wegdruipt in de zogenaamde sociale media. Die worden door de reguliere journalistiek afgedaan als stinkende beerputten waarin toogpraat domineert. Idem dito voor bloggers en al wie zichzelf als medium opwerpt, los van de mainstream. Niet ernstig te nemen, luidt het devies.

Ons aller vrt speelt daarin een toonaangevende rol. Talkshowformats als het Canvasprogramma De Afspraak geven nauwkeurig de bandbreedte aan waarbinnen een ‘debat’ mag plaatsgrijpen. Door een zorgvuldige keuze van gasten (ook altijd hetzelfde kransje) regisseert de redactie het gesprek, dat eerder als een dagelijkse ceremonie verloopt dan als een echt tegensprekelijk debat.

Die tv-praatprogramma’s consumeren is louter ritueel, ze brengen niets bij buiten wat iedereen al lang weet. Tegenover het lijstje van vaste klanten staat een zwarte lijst van persona non grata. Je zult er nooit Wim van Rooy aantreffen als het over de islam gaat, cultuurfilosoof Koenraad Elst, mediaspecialist Frank Thevissen, of Mark Grammens zaliger in zijn goede tijd over de Vlaamse beweging.

Het is dus een georganiseerde, institutionele vorm van fake news-productie. Uitzonderingen zijn zeldzaam. Af en toe loopt iemand recht de slachtbank tegemoet, zoals Dries Van Langenhove. Niet toevallig zijn de hoofdredacteurs van de grote kranten en weekbladen weerom kind aan huis in deze praatprogramma’s: een vorm van incestueuze journalistiek binnen een ons-kent-ons-cultuur.

De onthutsende conclusie is dat de pers in onze ‘vrije’ samenleving het vrijdenken en vrijuit spreken (parler vrai) veeleer aan banden legt. Een ‘dag van de persvrijheid’ is bij ons vooral een reden voor de mainstream journalistiek om zichzelf in de bloemetjes te zetten. Vanuit hun luie stoel fêteren ze zichzelf als mediaprofessionals en betuigen wat lippendienst voor onfortuinlijke collega’s ver van hun bed. Denk ook aan de luide sympathiekoren ‘Je suis Charlie!’ in januari 2015.

Voor de rest valt er weinig te vieren, en is Vlaanderen zelfs binnen de Europese pococratie – een term die ik introduceer in mijn boek De Langste Mars over mei ’68 en de gevolgen – een zwarte vlek van bekrompen, middelpuntzoekend geneuzel, altijd weer beducht voor standpunten die het fatsoen en de middelmaat zouden kunnen te buiten gaan. Het drietal De Standaard-De Morgen-Knack zet de lijnen uit, onder auspiciën van de vrt. De mainstream media zijn bij ons regimemedia, en al wie daarbuiten valt is intellectueel vogelvrij.

Grammens en Anthierens: twee memorabele vrijdenkers

In dat opzicht hebben twee figuren bakens uitgezet en een draad gesponnen die in onze Vlaamse cultuurgeschiedenis een ereplaats verdient. Mark Grammens (1933-2017), oprichter-uitgever van Journaal, en Johan Anthierens (1937-2000), hoofdredacteur van De Zwijger. Niet toevallig twee generatiegenoten die in de donkere jaren 80 van vorige eeuw naar buiten kwamen met hun project. De ene schreef zijn veertiendaags krantje alleen vol en deed dat 25 jaar aan een stuk. De andere moest er na een paar jaar de brui aan geven – een Vlaamse Canard enchaîné bleek op dat ogenblik niet leefbaar.

Uiteraard was er qua invalshoek en stijl een wereld van verschil tussen beiden. De immer serieuze asceet Grammens analyseerde ongenadig in een ietwat archaïsche stijl; de altijd spottende Anthierens ironiseerde en schoffeerde met een taalvirtuositeit die zelfs benoorden de Moerdijk bewondering afdwong. Journaal sprak vooral een rechts-flamingant, ouder publiek aan, De Zwijger had eerder een jonger, links-vrijzinnig lezersbereik.

Die tweedeling is jammer en onterecht, ze typeert het Vlaamse kerken- en zuilensyndroom. Mark Grammens was een 68’er, maar dan van het soort dat zich niet liet mee glijden in de lange mars door de instellingen. Johan Anthierens kwam uit een Vlaams-nationalistisch nest, maar evolueerde tot de compromisloze rebelse sarcast die na De Zwijger nauwelijks nog werk vond, wegens zoveel tegen de schenen gestampt dat ‘vrienden’ en netwerken het lieten afweten.

De linkse en de rechtse ‘kerk’

Het is veelzeggend dat Johan Anthierens, hoewel tot de linkerzijde gerekend, nooit tot een ideologisch kamp heeft behoord. Daarvoor ontbrak het hem aan enige politieke correctheid en wilde hij ook nadrukkelijk niét van een ‘kerk’ deel uitmaken. Al vond De Zwijger vooral gehoor bij een links-progressief publiek, Anthierens besefte heel goed dat hij ook dat publiek een uilenspiegel moest voorhouden en elke levensbeschouwelijke comfortzone diende op te geven.

Idem dito voor Mark Grammens, maar dan aan de rechterzijde: begonnen als gauchistisch polemist met het weekblad De Nieuwe, evolueerde hij door zijn van vaders kant geïnjecteerd radicalisme tot een eenzame eend in de rechts-flamingante bijt met zijn Journaal. Grammens was bijvoorbeeld als anti-imperialist niet te beroerd om het voor de Palestijnen op te nemen en heeft zich altijd virulent gekant tegen het n-va-reformisme. Dat schuurde ongemakkelijk tegen de Vlaamse grondstroom.

Beiden hebben elk op hun manier de prijs van de vrijheid betaald: een vorm van isolement. Ze tonen daarbij aan dat echte kritiek en satire in Vlaanderen tot op heden altijd eenmansprojecten zijn geweest van caractériels met een sterk gemotiveerd publiek, maar vanuit een splendid isolation. Dat is in Nederland veel minder het geval, het is een typisch Vlaams fenomeen. Ze behielden de status van Don Quichotes met een missie, die als het ware – zoals bij Grammens – in de achterkeuken met hun vrouw het krantje plooiden, in een omslag staken en postzegels kleefden.

Men mag deze vereenzaming evenwel niet los zien van de politieke context: de totale links-rechtsverkaveling die verstikkend werkt. Het isolement van beide heren stond in functie van een bipolaire mainstream die zowat heel het speelveld bezet en de vrijdenkerij geen enkele kans geeft. Er is daadwerkelijk een linkse mainstream, maar ook een rechtse, zoals er een linkse én een rechtse variant van de politieke correctheid is, en ze zijn beide even vervelend en voorspelbaar.

De linkse mainstream kennen we: ze is een uitloper van mei ‘68, zweert bij het multiculturele model, veegt samenlevingsproblemen onder de mat, en meet zich bij ons een uitgesproken belgicistisch én eu-gezind cachet aan. De modale pers in Vlaanderen en de journalistieke klasse bewegen zich voor het grootste deel binnen deze linksliberale pensée unique, waarvan ik de commerciële logica hogerop al aangaf.

Als reactie daartegen ontstond een rechtse mainstream die zich graag als grondstroom betitelt, sterker op de sociale media aanwezig is, en die de Vlaamse beweging van oudsher domineert. Dat is een soort pensée unique bis geworden, die al even allergisch reageert op stoorzenders. De clichés tieren even welig als aan de overzijde. Milieu en klimaat zijn hobby’s voor verwende kinderen, zorg en sociale zekerheid zijn er vooral voor profiteurs (al heeft corona daar fameus verwarring in gezaaid), openbaar vervoer is een collectivistisch onding en de auto blijft het uitverkoren vervoermiddel. Leve Israël, Donald Trump is de grootste vs-president ooit en ook Vladimir Poetin is nog de kwaadste niet.

In beide gevallen gaat het om intellectuele comfortzones, die echte bubbels of echokamers worden, levend van clichés en karikaturen. Als je aan de linkerzijde migratie en multicultuur in vraag stelt en identiteit op de agenda zet, ben je een fascist. Dat overkwam Luckas Vander Taelen bij Groen. Gewaag je aan de rechterkant nog maar van een klimaatprobleem en de menselijke rol daarin, dan ben je een alarmist of een hystericus in dienst van een groot vn-complot.

Er is dus door de media bedreven politieke correctheid, maar er is ook het verstikkende karakter van het tweekerken-duopolie waarin de Vlaamse publieke opinie al te gemakkelijk mee glijdt. Deze loopgravenoorlog maakt de vrije meningsuiting tot een hachelijke bezigheid die constant onder een sluimerende censuur valt, beoefend door een linkse of rechtse gedachtepolitie vooral actief op de sociale media. De dubbele mainstream zuigt het bloed uit het intellectuele landschap en maakt bijvoorbeeld de geboorte van een Vlaamse Charlie, een satirisch medium dat links én rechts over de hekel zou halen, voorlopig tot een utopie.

Twee jokers

Het zaad van Anthierens en Grammens blijkt dus nauwelijks of niet geschoten te hebben, er is weinig of geen speelruimte, laat staan mediaruimte, voor een ongebonden parler vrai dat de links-rechtsloopgraven overstijgt.

De echte politieke incorrectheid beweegt zich in het niemandsland, het vacuüm dat voorbehouden is aan vrijbuiters waarvan het enige wapen de provocatie is. Hun vitriooldiscours komt bijna pathologisch over, ze verwekken nauwelijks iets anders dan hilariteit en/of ergernis. Ik noem ze de jokers binnen het landschap van de quasidemocratie: struikrovers die een soort intellectuele terreur plegen en in die hoedanigheid ook snel kennis maken met de grenzen van het fatsoen en zelfs de wettelijkheid. Halen ze de media, dan is het meestal omwille van het schandaal of een resem klachten bij instanties als Unia.

Psychologisch is deze rand van het zogenaamde vrijemeningsspectrum getekend door een achtervolgingslogica, in de twee richtingen nog wel: de joker wordt opgejaagd maar verwekt ook zelf onrust. Zoals zijn filmische tegenhanger, de antipode van de fatsoensrakker Batman, is de politieke joker een als toxisch beschouwde persoonlijkheid die steeds drastischer te werk gaat naarmate de tegenstand toeneemt. Sluit hem op en de volgende keer doet hij ‘het’ opnieuw. Probeer hem tot rede te brengen, en hij lacht u uit. Zuurte en scherpte zijn de hoofdkenmerken.

Twee typevoorbeelden van deze opiniecriminaliteit laat ik hier de revue passeren: plastisch chirurg Jeff Hoeyberghs, met officiële woonplaats Andorra, en de Antwerpse negationist Siegfried Verbeke. Ze verschillen compleet qua achtergrond, en toch opereren ze in hetzelfde niemandsland. In feite tragikomische figuren die symptomatisch zijn voor het Vlaamse muilkorfsyndroom.

Een onversneden mening

Op 4 december 2019 was plastische chirurg Jeff Hoeyberghs te gast aan de UGent waar hij voor het Katholiek Vlaams Hoogstudentenverbond (kvhv) een lezing gaf, getiteld Onversneden. Een ludieke verwijzing naar zijn beroep, maar ook een hint over wat men mocht verwachten: tamelijk hilarische tot groteske beschouwingen over mens en samenleving, waarin Jeff zijn overbekende, niet zeer flatterende opinie over vrouwen wereldkundig maakt. Hij versnijdt ze ook dagelijks en heeft kennis van zaken.

Over dat optreden was op het web een filmpje opgedoken dat zijn seksistische uitspraken op de korrel nam. Resultaat: meer dan 500 (!) klachten bij Unia van mensen die vermoedelijk de lezing niet eens hadden bijgewoond, en een academische schorsing die het kvhv boven het hoofd hangt. Nou moe.

Eerst dit. Je hebt om te beginnen goede, middelmatige en slechte sprekers. Een goede lezing – ik gaf er vóór corona zelf zo’n vijftig per jaar – bevat een aantal ingrediënten die de inhoud verteerbaar maken, zoals humor, concrete aanschouwelijkheid en hier en daar een provocatieve uithaal om ook de achterste rij bij de les te houden. Er moet kunnen gelachen worden, anders is het een academisch referaat. Er moet ook mogelijkheid zijn tot vragen of discussie achteraf, contestatie zelfs, applaus of boegeroep. Maar universiteiten zijn vandaag vreemde plekken om een lezing te houden. Ze blijken, parallel met de mainstream media, vooral gericht op het handhaven van intellectueel conformisme.

Academische onvrijheid

We moeten daarbij bedenken dat de universiteiten al decennialang krachtcentrales zijn van het uit de vs overgewaaid intellectueel conservatisme: een versmalling van de vrije meningsuiting tot een weldenkend-elitaire consensus, en een censuur op alles wat ‘onfatsoenlijk’, ‘discriminerend’ en ‘kwetsend’ is, dus alles wat niet in de consensus past. Racisme en seksisme zijn de twee stoplappen waarvan deze sluipende censuur zich bedient. Probleemloos dienen wetenschappers zich aan om te ‘bewijzen’ dat de heersende ideologie ook de juiste is.

Zo publiceerde een zekere Alain Van Hiel, professor psychologie aan diezelfde UGent, enkele jaren geleden een wetenschappelijk artikel* waarin ‘aangetoond’ wordt dat rechtse mensen dom en sociaal incapabel zijn, linksdraaiende planeetbewoners daarentegen intelligent en empathisch.

Met psychologen moet je opletten. Ze vertrekken eerst van een idee en prutsen daarna zo lang tot het op de werkelijkheid past. In de psychologie is fraude standaard en intellectueel serieus de uitzondering. Alain Van Hiel, uiteraard zelf een model van intellectuele en emotionele intelligentie, houdt het graag simpel, en stelt rechts gelijk met autoritair denken, zeg maar gehoorzaamheid en kuddegeest. Een these die op drijfzand is gebouwd, want wat er vandaag nog rest aan satire en anti-establishmentretoriek situeert zich aan de rechterzijde, zie ’t Pallieterke.

Een en ander maakt dat de UGent vandaag vooral politieke correctheid beoefent, in dienst van de linkse pensée unique, en eigenlijk helemaal geen asiel biedt aan vrijdenkers. Het provocerend karakter van de performance van stand-upcomedian Jeff Hoeyberghs moet in dat licht gezien worden. Mijn visie is dat Jeff vanuit zijn temperament bewust overdreef en zichzelf parodieerde, net om de grenzen op te zoeken en het immuunsysteem van de politiek correcte lichamen in gang te zetten. Het vloeken, schelden en overdrijven is een strategie die ook in de satire met zorg wordt beoefend om, met de lach als lakmoesproef, latente censuurmechanismen op losse schroeven te zetten. Hoe meer verontwaardiging en tumult, des te geslaagder de grap. Dat dit jokergedrag zich binnen de muren van een universiteit afspeelde, gaf er een extra dimensie aan.

Op 1 juni 2020 dagvaardde ene Jozef Lodewijk Maria Hoeyberghs de Belgische staat wegens ongrondwettelijke vrijheidsberoving in het kader van de lockdown. De rechter verwees zoals verwacht de eis tot schadevergoeding naar de prullenmand, en noemde het inroepen van de mensenrechten een ‘grap’. Dat klopt, wie hiervan de humor niet inziet, is voorgoed verloren. Maar zoals elke goede grap zit er een grond van waarheid in, want rond de lockdown hing wel degelijk een geur van leugens, misleiding en regelrechte vrijheidsberoving. En zoals elke goede grappenmaker blijft Jeff er ernstig bij. Ik zou hem niet meer kunnen missen.

De negationismewet en zijn trouwe overtreder

Het negationisme, zijnde het ontkennen van de nazi-Holocaust tijdens de Tweede Wereldoorlog, is in een aantal Europese landen strafbaar. Het is een opiniedelict zonder dat er sprake is van laster of eerroof: in feite een anomalie in de vrije meningcultuur en zelfs regelrecht indruisend tegen hoger vermeld artikel 19 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.

Sinds 1995 is het ontkennen van de Holocaust ook strafbaar in België. Voor cultuurminister Bert Anciaux (toen VU, vandaag sp.a) enkele jaren nadien een reden om alle boeken uit de rekken van de openbare bibliotheken te laten halen die tegen deze wet zouden indruisen. Grappig: een minister die, in naam van de democratie, zich tegenover ‘verboden boeken’ gedraagt zoals de nazi’s dat deden in 1933…

De peetvader van het Europese negationisme is Robert Faurisson (1929-2018), een Franse hoogleraar letterkunde die zijn job verloor net omwille van zijn standpunt over de Holocaust. Dat notoire linkse denkers als Noam Chomsky hem verdedigden, althans zijn recht om die opinie te verkondigen, mocht niet baten: Faurisson werd een paria en in 2006 veroordeeld omdat hij voor de Iraanse televisie (!) de Holocaust had ontkend.

In Vlaanderen en ver daarbuiten is de bekendste negationist – ongetwijfeld juist dankzij die wet – de Antwerpenaar Siegfried Verbeke. Samen met zijn gelijkgezinde broer Herbert is hij een curiosum in het Vlaamse opinieveld: hij is een antisemiet pur sang, van de weeromstuit zelfs een islamofiel, ontkent al jaar en dag resoluut het bestaan van de gaskamers en wordt daarom uit zowat alle lezersfora van kranten en webmagazines geweerd.

Verbeke heeft er wat voor over en kent diverse gevangenissen in België, Nederland en Duitsland van binnen. In 2018 stuurde de krasse tachtiger nog een dvd naar de Dossinkazerne waarin opnieuw werd ‘bewezen’ dat de gaskamers een verzinsel zijn, en kreeg hiervoor zes maanden gevangenisstraf plus 8000 euro boete aan zijn broek. Bij gebrek aan financiële middelen en dus geen advocaat ging hij niet in cassatie. De Liga voor de Mensenrechten laat hier een kans liggen.

Want wat kan men Verbeke nu eigenlijk aanwrijven behalve het verdedigen van een (inplausibele, door vrijwel elke wetenschapper als fout geklasseerde) historische stelling? Persoonlijk geloof ik geen seconde dat de gaskamers een mythe zijn, maar Verbeke heeft het recht om dat te beweren en te beargumenteren. Hij legt nergens bommen of trekt geen messen op straat. Bij mijn weten gaat het zelfs ook niet om hate speech en roept de man ook niet op om toch maar eens werk te maken van de Endlösung.

Historicus Gie van den Berghe schreef het al neer in 2001 in een opiniestuk in De Standaard: ‘Het effect van negationisme wordt fel overdreven. Wat vreest men eigenlijk? Hoe zouden de dwaze hersenspinsels van negationisten kunnen opwegen tegen de ontelbare bronnen, getuigenissen en wetenschappelijke werken over de jodenmoord, tegen de vele media-aandacht en herdenkingen? De ontkenners zijn met anderhalve man en een paardenkop, ze hebben geen noemenswaardige politieke macht. Hun argumenten kunnen perfect weerlegd worden en historici doen dat.’

Anders gezegd, en ik wik mijn woorden: Siegfried Verbeke moet beschouwd worden als een slachtoffer van vervolging omwille van zijn overtuiging, iets waar Amnesty International misschien eens een briefactie voor kan organiseren.

‘Opiniecriminaliteit’

Er bestaat zoiets als het recht op het verkondigen van buitenissige ideeën en wilde complottheorieën, zowel in politiek als in wetenschappelijk opzicht. Meer nog: dat is het peper en zout van de vrije meningscultuur. Als men wil ‘bewijzen’ dat de aarde plat is, dat Hitler nooit bestaan heeft, dat Elvis nog leeft of dat de Amerikaanse maanlanding in 1969 in de Arizonawoestijn werd geënsceneerd, moet dat kunnen. Een aanval op de evolutieleer? Ik wil het niet in het leerplan van ons Gemeenschapsonderwijs, maar als iemand zich geroepen voelt om Darwin tot fantast uit te roepen: ga uw gang!

Uiteindelijk deugt het begrip ‘opiniedelict’ van geen kanten, dat is gewoon een opstap naar de censuurmaatschappij. Laster en pesterijen, het lukraak schenden van iemands integriteit, daar kunnen we paal en perk aan stellen. Maar een theorie of een wereldbeeld aanhangen? Ik volg Etienne Vermeersch zaliger dat meningen nooit strafbaar kunnen zijn, ook indien een meerderheid ze fout vindt, of indien ze als ‘ranzig’ worden gekwalificeerd.