wat
wit
was

Jan Tuerlinckx

WAT
WIT
WAS

50 FIscale fraudeverhalen

DOORBRAAK

© 2020 Jan Tuerlinckx en Doorbraak Boeken,

initiatief van cvba Perruptio, uitgever van Doorbraak.be

uitgeverij@doorbraak.be

www.doorbraak.be/uitgeverij

@DoorbraakBe

www.facebook.com/doorbraakbe

www.tuerlinckx.eu

@JanTuerlinckx

NUR 740

ISBN 978 94 92639 49 3

e-ISBN 978 94 92639 52 3

Redactie Bart De Clerck & Joost Houtman

Omslag Mario Debaene

Opmaak www.intertext.be

Foto auteur achterflap www.demicauwenbergh.com

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

Woord vooraf

Hallo. Ik ben Jan Tuerlinckx. Tuerlinckx met de T en de X van Tax. Fiscaal advocaat van beroep. ADHD’er van ingesteldheid. Die laatste afkorting staat zoals je ongetwijfeld wel weet voor Alle Dagen Heel Druk. En met fiscaliteit heb ik inderdaad mijn handen meer dan vol. Die fiscaliteit is niet alleen mijn beroep, het is ook mijn passie. Je mag dat gerust een afwijking noemen. Al op de schoolbanken van het Sint-Jan-Berchmanscollege in Diest viel ik voor alles wat met economie, wiskunde en recht te maken had.

Ik trok vervolgens naar Leuven om rechten te gaan ‘doen’. Als keuzevakken ging ik steevast voor de meest economische. Ik ging zelfs boekhouden volgen bij TEW! Mijn medestudenten verklaarden mij gek. Gelijk hadden ze. Het laatste jaar rechten combineerde ik bovendien met een opleiding Fiscale Hogeschool. Je mag dus gerust zeggen dat ik lichtjes geobsedeerd ben.

Mijn eerste werkdag was maandag 29 augustus 1994. Nu, zoveel jaren later, kan ik niet anders dan vaststellen dat fiscaliteit er alleen maar ingewikkelder op is geworden. En dat de overheid het niet noodzakelijk altijd zo goed voor heeft met haar burgers. Het wordt alsmaar meer het verhaal van David tegen Goliath. Mijn queeste bestaat eruit burgers beter te beschermen tegen de overheid. Die heeft nu eenmaal niet altijd gelijk. Hoe fiscaal slimmer burgers worden, hoe beter lijkt mij. Nu wil het toeval dat ik naast ADHD’er ook nog dyslecticus ben – wees gerust, dit manuscript werd nagelezen en gecorrigeerd door Karel Anthonissen.

Net wegens die dyslexie hou ik een uitleg graag zo eenvoudig en plastisch mogelijk. Ik mag dan wel vaak les geven over fiscaliteit en vaak ‘key note speaker’ zijn, dat weerhoudt me niet om buiten het academische en juridische jargon ook gewone mensentaal te hanteren, toch? Geen al te ingewikkelde mumbojumbo dus in dit boek! Wel een rechttoe rechtaan en hopelijk ook geregeld amusante uitleg van hoe jij je als burger fiscaal zou kunnen gedragen, of je nu net bent afgestudeerd, je tot over je oren in de puberkinderen zit of langzamerhand begint te dromen van je pensioen.

Ik droom er al langer van om eens in mijn pen te kruipen voor het langere werk. Ik verzorg weliswaar maandelijks een column in Trends, maar dat is niet hetzelfde. Hoog tijd dus voor het uitgebreidere schrijfwerk en die ruimte werd me gegund door de coronacrisis. Het zit zo: in de fiscaliteit heb je, net als bij Vivaldi, ook vier seizoenen. Mensen willen immers dingen van hun bord hebben en willen niet op vakantie moeten vertrekken met fiscale beslommeringen aan hun hoofd. Dan zegt mevrouw tegen haar echtgenoot: ‘We gaan vliegen. Ik naar mijn bestemming. En jij kunt zorgen dat je mee op het vliegtuig zit. Anders vlieg je ook. Maar dan wel buiten.’

Ook bankiers houden er niet van om na de vakantie terug in een bepaalde flow te komen. Voor een vakantieperiode is het dus altijd lekker druk. Je kan er je klok op gelijk zetten. Zo worden er bijvoorbeeld vaak deals gesloten op 24 december net omdat het een natuurlijke grens is. Maar goed, corona gooide roet in het agenda-eten, wat de druk op de ketel wat verminderde en wat dus deze Alle Dagen Heel Drukke medemens eindelijk de tijd gaf om dit boek te kunnen doorschrijven!

Veel leesplezier!

Jan Tuerlinckx

september 2020

Je bent sneller
een witwasser
dan je denkt

De wasserette van Al Capone

Pas op voor je iemand een ‘witwasser’ noemt. Wie weet, ben je er zelf wel één. Je beantwoordt als burger immers sneller aan de definitie van een ‘money launderer’ dan je denkt. Wat dat dan precies is, iemand die geld wit wast? Het is zeker lang niet altijd iemand die in de cocaïne business zit, in gokmiddens grote sier maakt of die fortuinen overhoudt aan illegale wapenhandel. Wie weet wordt er ook onder jouw eigen dak wel witgewassen…

Er is trouwens een goede reden waarom we over witwassen van geld spreken en bijvoorbeeld niet over het frituren van geld. Sta me toe je mee te nemen naar het Chicago van honderd jaar geleden, naar het Chicago van ene Alphonse Capone, topcrimineel van beroep. Gangsterbaas Al Capone verdiende een fortuin aan de op drank, seks en gokken beluste burgers van Chicago. Zijn curriculum vitae droop bij manier van spreken van het bloed, maar uiteindelijk belandde de gevreesde én geliefde topcrimineel voor een minder spectaculair – nu ja – vergrijp als belastingfraude achter de tralies.

‘De politie beschuldigt mij van een heleboel moorden. Ik ben voor zo goed als alle sterfgevallen aangeklaagd, afgezien van die in de Eerste Wereldoorlog.’, zei de gangster ooit zelf tegen een journalist. Capone raakte inderdaad maar niet veroordeeld, dankzij onder andere het omkopen van jury’s en rechters. Ondanks een niet aflatende inzet lukte het de overheid in Washington niet Capone direct te koppelen aan de 500 moorden waar hij achter zou zitten. Daarom werden bewijzen gezocht voor andere wetsovertredingen. Federale agenten luisterden zijn telefoon af, hielden razzia’s in zijn brouwerijen en goten duizenden liters bier en whisky in het riool. Maar Capones gevaarlijkste tegenstander bleek dus van een andere orde: de fiscus.



Capones gevaarlijkste tegenstander was de fiscus

Een groep belastingexperts onder leiding van ene Frank Wilson ging achter Capone aan. De mannen gingen daarbij uiterst nauwgezet te werk. Ze namen alle papieren die de politie door de jaren heen bij razzia’s in beslag hadden genomen onder de loep, en de bewijzen stapelden zich op. Zo had Capone alleen al in een van zijn speelholen volgens de boeken 587.721 dollar verdiend, maar slechts 300 dollar bij de belastingdienst aangegeven.

Uiteindelijk werd Al ‘Scarface’ Capone op 24 oktober 1931 schuldig bevonden en veroordeeld tot een onvoorwaardelijke gevangenisstraf van elf jaar en een boete van 50.000 dollar. Capone had tot het laatst gehoopt dat hij de dans zou ontspringen, zoals zo vaak in zijn criminele carrière, maar nu was hij toch belazerd. ‘Neem maar veel foto’s jongens, want jullie zullen mij vast en zeker een tijdje niet zien’, zei hij aan de persfotografen die zich voor het gerechtsgebouw hadden opgesteld. Uit ijdelheid draaide hij zijn rechterwang naar de camera’s zodat het litteken op zijn linkerwang niet zichtbaar was.

Tot die oktoberdag had deze zoon van Italiaanse immigranten onder andere zijn geld verdiend door de verkoop van illegale sterke drank en was hij verantwoordelijk voor het beheer van de kroegen, bordelen en speelholen, maar sponsorde hij ook – ere wie ere toekomt – als een moderne Robin Hood een gaarkeuken waar 3.000 werklozen elke dag gratis eten kregen.

Het geld kwam bij Capone met bakken tegelijk binnen, vooral via de 1.500 illegale kroegen die hij van verboden drank voorzag. Geschat wordt dat hij jaarlijks 100 miljoen dollar verdiende. Hij had altijd een dikke stapel bankbiljetten ter waarde van ongeveer 50.000 dollar op zak; kocht grote huizen en auto’s en smeet met buitensporige cadeaus.

Maar hoe slaagde Capone er dan in om zo lang zijn illegaal geld een schone schijn te geven? Wel, op een bepaald ogenblik gaat Al Capone in Chicago naar zijn boekhouder met de droge mededeling dat hij een kogelvrije Cadillac gaat kopen. Waarop de accountant hem even droog antwoordt dat dat niet zo makkelijk is. De legendarische maffiabaas valt haast van zijn stoel bij deze halve weigering, in het besef dat hij bulkt van het geld. ‘Da’s toch MIJN geld’, roept Al Capone uit. ‘Ja, maar de fiscus weet niet dat dat uw geld is’, probeert de boekhouder hem nog aan zijn verstand te brengen. ‘Als je met je geld in de openbaarheid gaat komen, dan zullen ze eindelijk de vruchten van uw misdrijf vinden.’

Iedereen wist dat Al Capone dingen deed die zelfs een doorgewinterde strafadvocaat deden blozen, maar een smoking gun vonden de speurders maar niet. Om onder de radar van de fiscus te blijven besloot Al Capone na een paar nachtjes slapen een wasserette te openen. De penningen om de wasmachines te laten draaien kocht hij vervolgens zelf aan en stak hij, bij wijze van spreken, ook eigenhandig in de automaten. Na drie maanden trok hij met het ‘bijeengewassen’ geld opnieuw naar zijn boekhouder. Geef deze opbrengst maar aan bij de fiscus! Ik ga me mijn kogelvrije Cadillac kopen!

Uiteindelijk belandde Al Capone in de gevangenis én in het woordenboek. Want door zijn praktijken was de term ‘money laundering’ geboren, makkelijk vertaald als witwassen. Het had ook frituren kunnen zijn, mocht Capone van Belgische origine geweest zijn… Alfons Capoen of zoiets.

Proper zwartwerk

Aan de fiscus vertelde Al Capone dat zijn wasserettes meer winst maakten dan ze in werkelijkheid deden, waarmee hij zijn illegaal verkregen geld kon toeschrijven aan een legale onderneming. Pas wanneer de overheid vindt dat het geld legaal verkregen is én er belasting over betaald is, kan je geld ‘wit’ noemen. Al Capone waste wit wat zwart was, maar waar komen die termen wit en zwart in deze context nu vandaan?

Als je iets met het begrip ‘duister’ wil associëren kan je even goed voor grijs of eventueel donkergrijs gaan. Of waarom niet donkerbruin? Of misschien zelfs gebroken wit? Zeiden de Romeinen immers niet dat pecunia non olet, dat geld niet stinkt? Zelfs als het geld was dat afkomstig was van urinebelasting. In het Oude Rome werd immers zelfs belasting geheven op de urine uit de publieke toiletten (vespasiennes), omdat deze werd doorverkocht aan wasserijen en volders.

Toch hadden de Romeinen ook hun moneta nigra. Daarmee doelden ze op munten van een legering met lood of een ander inferieur metaal, die een zwarte kleur hadden. Dat was dan niet ‘fout’ geld, maar wel letterlijk kapot geld.

De betekenis van zwart geld als bedrieglijk geld dook waarschijnlijk pas voor het eerst in de zeventiende eeuw in het Engelse taalgebied op. In een tekst uit 1642 valt te lezen: ‘Receiving black money from cheaters, he pays them in good silver’. Waarschijnlijk bedoelde men dan dat een bedrieger geld zwart had gemaakt, zodat het leek alsof het al lang in omloop was. Zwart geld was dan synoniem voor illegaal of vals geld, niet per se voor ‘ontdoken’ geld. Van black money evolueerde het dan naar black market, een term die vanaf de achttiende eeuw opgang maakte.

White market bestaat trouwens ook. Die term werd midden Tweede Wereldoorlog gelanceerd en duidde op een markt waar de goederen beperkt en dus gerantsoeneerd waren. Keuze beperkt en de prijs vast? Dat klinkt als ‘witte producten’, maar die zijn tegenwoordig opgewaardeerd tot ‘huismerken’.



Een zwartwerker is een vakman
gespecialiseerd in zwarte kleding
zoals smokings

Onze Nederlandse term ‘zwart geld’ werd algemeen gebruikelijk vanaf de jaren 40 van de vorige eeuw. Inderdaad, ook in de context van de Tweede Wereldoorlog en dus in historisch perspectief is dat relatief recent. De grap is dat het woord ‘zwartwerker’ dan weer wel al meerdere eeuwen oud is in het Nederlands, maar dan sloeg het op een vakman die gespecialiseerd was in het maken van zwarte kleding als smokings, jacquets en rokkostuums.

Die beroepsnaam kwam eind negentiende eeuw echt volledig in omloop in onze contreien. Ik ben trouwens in mijn zoektocht voor dit boek op een Nederlandse personeelsadvertentie uit de jaren 60 van de vorige eeuw gestuit: ‘Kleermaker gevr., zgn. zwartwerker, beslist 1ste klas vakman’. Vraag is nu: werkte die dan ook in het zwart? En in welke kleur waste hij zijn was?

Verhelen en verhullen

Je erft als jonge kerel van een oudtante. Haar rekeningen en financiële middelen geef je aan, maar de effecten aan toonder die ze je overliet, vergeet je aan te geven. Oeps. Tot ongeveer 70 procent belastingen hierop betalen? Ik denk het niet, denk je bij jezelf. Je parkeert het geld op een buitenlandse rekening om het aldaar te beleggen. Conclusie? Je bent een witwasser…

Gesteld dat deze jonge kerel doet wat in elke universiteitsstad de sport is onder studenten: fietsen stelen. (Strafmaat op diefstal in België is trouwens in principe vijf jaar ‘amigo’ in Brussel, in de Antwerpse Begijnenstraat of in Leuven Centraal.) Het eerste wat zo’n stoute Leuvense student doet is die fiets schilderen, volplakken met stickers, verstoppen in de kelder van zijn kot, verkopen voor harde euro’s of in de Dijle gooien… Zijn Antwerpse collega zal dan weer het ruime sop van de Schelde verkiezen.

Dat doen deze studenten om geen muilpeer te krijgen van de rechtmatige eigenaar wanneer die hem al trappend en nietsvermoedend opmerkt op de van hem gestolen fiets. Zodra je deze camouflagetechnieken toepast ben je in de strikte zin van het woord een witwasser. Het feit dat jij als student die fiets gestolen hebt tijdens je studententijd, daar moet je niet van wakker liggen. Want dat feit is al lang verjaard. Diefstal verjaart al na 5 jaar.

Maar dat je er rijker van geworden bent, blijft niet zelden een probleem. Bepaalde witwashandelingen, zoals bezit, bewaring of beheer zijn immers nagenoeg onverjaarbaar omdat ze een “voortdurend karakter” hebben. Deze misdrijven kunnen niet verjaren, omdat zij letterlijk voortduren in de tijd. Je blijft immers altijd ‘rijker’ omdat je je nu eenmaal ooit hebt verrijkt! Ook al is dat geld weg of opgebrast. Geld is immers fungibel. Fungi-watte?

Een fungibel of vervangbaar goed is een goed dat dusdanig homogeen is dat het volkomen inwisselbaar is. Het goed kan vervangen worden door een gelijke hoeveelheid van dezelfde soort. Als ik je een briefje van 50 euro leen, mag je mij gerust binnen de afgesproken termijn twee briefjes van 20 euro en twee van 5 euro terugbezorgen. Maar als jij dat briefje van 50 euro tijdens een dronkenmansavond kwijtspeelt is dat jouw briefje dat je kwijtraakt, niet het mijne.

Geld wordt altijd in eigendom overgedragen. Je kan niet eigenaar zijn van een geldbedrag. Je bent altijd eigenaar van het geld dat je bij je hebt. Die aan jou geleende 50 euro moet ik dus nog altijd terug. Hetzelfde geldt – geld met t – als ik je 100.000 euro leen en jij die verbrast in het casino. Wat Frank Vandenbroucke als voorzitter van de Socialistische Partij bij de Agusta-affaire bezielde door te beslissen ’Verbrand het geld!’, mag Joost weten. Dat loste niks op, want je hebt daarmee de waarde van het geld niet vernietigd. Je begaat zelfs opnieuw een misdrijf want het verbranden van geld is weer een misdrijf. (Al durf ik sterk te betwijfelen dat dat Agusta-geld destijds echt is verbrand…)



Van allerlei ingewikkelde constructies moet geen sprake zijn om al over witwassen te kunnen spreken

Nog even over die ‘voortdurende’ eigenschap. Gesteld dat je in het verleden je belastingen niet (juist) hebt betaald en de fiscus was daar niet van op de hoogte dan riskeer je uiteindelijk als een witwasser te worden gezien. Je hebt je in de ogen van de fiscus – eens die daarachter komt – immers verrijkt en je hebt het bovendien verhuld – zeg maar verstopt gehouden voor Vadertje Staat. Twee factoren die de essentie van witwas uitmaken! De vraag is nu hoe ver je moet teruggaan in de tijd. Het antwoord is eigenlijk best verbijsterend. Onbeperkt in de tijd: één keer rijker, altijd rijker.

Sta me toe dat even uit te leggen aan de hand van de theorie van het ‘voortdurend’ misdrijf en de eenheid van misdrijf. Heel eenvoudig: in de praktijk van je huisarts staat een prachtige, antieke medische encyclopedie in 30 delen. Jij hebt het wel wat voor oude boeken en je besluit als hij even niet goed oplet een exemplaar te ontvreemden. Bij je volgende bezoek doe je dat nog eens. Daarna nog eens, enzovoort. Je bent immers een chronisch zieke.

Bij het laatste deel word je pas gesnapt. Waarvoor pakken ze je? Voor het laatste boek of voor alle boeken? Het antwoord: voor alle boeken. Er is immers een eenheid van opzet. Het was niet de bedoeling om één boek te stelen, maar om een hele encyclopedie te stelen. Diefstal verjaart. Maar de verjaring gaat pas in vanaf het stelen van het laatste deel.

Hoe ver kan je bij vermogensverantwoording teruggaan in de tijd? Onbeperkt? Zoals bepaalde strekkingen in de politiek en de fiscus dat zo graag willen? Verjaren of niet verjaren, dat is maar de vraag. Als je de theorie van onbeperkt teruggaan in de tijd aankleeft dan moet je er maar even de geschiedenisboeken op naslaan en als fiscus ineens maar het volledige prinsdom Monaco in beslag nemen.

Excuseer? Jawel. Op de avond van 8 januari 1297 vermomde de piraat Francesco Grimaldi zich als monnik en kreeg zo, met in zijn kielzog zijn neef Reinier Grimaldi, toegang tot het fort op de rots van Monaco, dat toen in handen was van de stadstaat Genua. Vervolgens doodde hij met zijn zwaard een bewaker, waarna zijn trawanten de vesting konden binnenkomen. Lekker listig.

Zijn verre,verre nazaten besturen tegenwoordig nog altijd die stadstaat. Voor die criminele start van hun dwergstaatje schamen de Monegasken zich trouwens niet. Voor het prinselijke paleis staat sinds 1997 het beeld Malizia dat een monnik voorstelt met onder zijn pij een zwaard.

Die Francesco Grimaldi was trouwens geen lieverdje. Hij voerde een regelrecht schrikbewind over de rots waarbij hij nota bene ook zijn eigen geliefde ter dood veroordeelde. Op de brandstapel sprak mevrouw de volgende vloek uit: ‘Nooit zal een Grimaldi in een huwelijk het ware geluk vinden.’ Mevrouw kreeg gelijk.

Als het ontstaansverhaal van Monaco authentiek is, dan is wat nu een mondaine badplaats is, annex belastingparadijs, annex beroemd casino, beau monde en jaarlijkse Formule 1 Grand Prix, het voorwerp van een witwasmisdrijf, wat volgens de theorie die ik hiervoor aanhaalde dus onverjaarbaar zou zijn…



Belastingparadijs Monaco ontstond zelf dankzij een witwasmisdrijf

Witwassen is een misdrijf. Daarover zijn we het eens. De wet ziet verschillende manieren van witwassen en ja, die zijn natuurlijk, zoals bijna altijd, voor interpretatie vatbaar. Juridisch-technisch gesproken zijn er drie witwasmisdrijven. Het eerste witwasmisdrijf is het kopen, het in ruil verkrijgen of het bezit, de bewaring of het beheer van een illegaal vermogen waarvan je de oorsprong kende of moest kennen. Het tweede witwasmisdrijf is het omzetten van dit illegale vermogen met de bedoeling de illegale herkomst ervan te verbergen of te verdoezelen. Het derde witwasmisdrijf betreft de camouflage: de aard, oorsprong, vindplaats, vervreemding, verplaatsing of eigendom van dit illegaal vermogensvoordeel verhelen of verhullen, hoewel men de oorsprong van die zaken kende of moest kennen. Kortweg gesteld: (1) je weet dat een ‘voorwerp’ (geld of andere activa) een illegaal karakter heeft, met inbegrip van vermogen dat niet de normale fiscale behandeling heeft ondergaan.
(2) je doet er iets mee (je beheert het, je draagt het over…) of (3) je probeert de oorsprong ervan te verbergen, verdoezelen, verhelen en te verhullen…

Vraag is nu natuurlijk, gesteld dat je je daaraan bezondigd hebt, hoe los je dat dan ‘proper’ op? Kan je de witwas eigenlijk wel ongedaan maken? Karel Anthonissen, voormalig directeur bij de Bijzondere Belastinginspectie, schreef er ooit een heerlijke column over in Trends. De analogie die hij inzette waren De Rechtvaardige Rechters. Je weet wel, die van Vlaanderens bekendste kunstdiefstal. In de nacht van 10 op 11 april 1934 werden twee panelen van het Lam Gods van Hubert en Jan van Eyck gestolen uit de Sint-Baafskathedraal in Gent. Het paneel van Sint-Jan de Doper werd snel teruggevonden.

Het andere, dat van de Rechtvaardige Rechters is vandaag de dag nog altijd spoorloos. ‘De strafvordering voor de diefstal is zeker vervallen door de verjaring en door het overlijden van de dader. Maar wat met de heling? In Frankrijk zouden alle opeenvolgende bezitters daarvoor strafbaar blijven. In België̈ daarentegen kan de heling verjaren na vijf jaar volgend op de “ontvangst” of de “bezitname”. Dat betekent dat iemand het schilderij op dit ogenblik in huis kan hebben hangen zonder strafbaar te zijn.’

Het is dus geen strafbare diefstal meer, maar als je het officieel zou willen maken, maak je wel duidelijk dat je hebt witgewassen. Je hebt het verstopt en de hele tijd dat het schilderij in je bezit was, ben je er rijker door geworden. Niet alleen in de esthetische zin van het woord.

’Het is dus niet zo gemakkelijk een duister verleden te onthullen: al die strafbare misdrijven, en dan nog de publieke schande erbovenop. Toch is er een goede oplossing. Die heet “restitutie”, en dat betekent: “terugbrengen” en “herstellen”. Breng De Rechtvaardige Rechters gewoon terug, zodat het Lam Gods in zijn integriteit is hersteld. (…) Regularisatie zou in het geval van De Rechtvaardige Rechters betekenen dat iemand komt vragen hoeveel het moet kosten om het werk definitief en openlijk voor zich te houden. Zes procent, zoals bij de eenmalige bevrijdende aangifte van 2004? Of 35 procent, zoals bij de ultieme regularisatie van 2014?’, vraagt Karel Anthonissen zich terecht af.



Hoe krijgt je vermogen
zijn verdiende loon?

O ja, beste lezer, mocht De Rechtvaardige Rechters boven je bed hangen en je wil ervan af, het kantoor van de opvolger van meneer Anthonissen – hij is immers zelf ondertussen met pensioen – vind je in Ledeberg, om precies te zijn aan de Gaston Crommenlaan 6. Neem wel de lift, want Anthonissens opvolger resideert op de achtste verdieping.

In dit boek gaat het natuurlijk niet om diefstal – zoals met De Rechtvaardige Rechters het geval was – maar wel geregeld om het Rechtvaardig Rechtzetten van bepaalde zaken… Of hoe komt het dat iets niet wit is en hoe krijg je dat dan weer wel op rechtvaardige manier wit? Of hoe komt het dat een vermogen ooit wit was, maar nu niet meer? En kan je dat dan wel rechtvaardig noemen? Met andere woorden, hoe krijgt je vermogen zijn verdiende loon?

Europees vicekampioen belastingdruk

Wie geld verdient door te werken, kan dat houden, beleggen of consumeren. In elk van die drie opties heeft Vadertje Staat een vinger in de pap. Altijd zijn er belastingen. Voor wie werkt, is er het torenhoge, progressieve belastingtarief op de beroepsinkomsten. Voor wie belegt, geldt een al even torenhoge roerende voorheffing, aangevuld met extra smaakmakers zoals een taks op de effectenrekening (intussen gelukkig wel vernietigd door het Grondwettelijk Hof) of de taks op beursverrichtingen. Voor wie consumeert, is er de btw, van 6, 12 of (de facto bijna altijd) 21 procent.

Ik denk dat ik heel lang zal moeten zoeken om iemand in ons landje te vinden die het er niet mee eens is dat de belastingdruk ontzettend hoog is en een belastingverhoging niet meer te verdedigen valt. Integendeel zelfs, om onze concurrentiekracht ten opzichte van het buitenland te beschermen, moeten de lasten op arbeid omlaag.

Dat zou ook goed zijn om de tewerkstellingsgraad te verhogen, wat dan weer een oplossing zou zijn voor het nijpende probleem in onze sociale zekerheid. Maar zo’n lastenverlaging ligt politiek moeilijk, om het zacht uit te drukken. De staatskas heeft elke eurocent nodig en ziet de euro’s liever vroeger dan later haar richting uit rollen.



Altijd zijn er belastingen

De belastingdruk in België is meer dan stevig te noemen. Die druk bedraagt tegenwoordig met een dikke 47 procent bijna de helft van het bruto binnenlands product (bbp), of de totale som van wat we met z’n allen in België produceren. Zowel wat goederen als diensten betreft. In de ranglijst van de OESO-landen met de hoogste belastingdruk bekleedt België daarmee op wereldwijd niveau een podiumplaats. De gemiddelde belastingdruk in de OESO-landen bedraagt 34,3 procent van het bbp… Eurostat, het statistisch bureau van de Europese Unie plaatste België op de tweede plek – na Frankrijk – als het gaat om Europese belastingdruk.

Je mag eens een gok doen hoeveel alle overheden in België samen heffen aan belastingen en bijdragen voor de sociale zekerheid in één jaar. Tip: de eerste twee cijfers worden gevolgd door tien nullen. Meer dan 220 miljard euro! Het merendeel daarvan wordt via directe belastingen op inkomen en vermogen bij de burgers en bedrijven opgehaald. Daarna volgen bijdragen voor de sociale zekerheid en indirecte belastingen als btw, accijnzen, milieuheffingen en taksen hier en taksen daar. O ja, vergeet ook niet gemeentebelastingen, erfenisrechten, registratierechten, verkeersbelasting en voor de Belg met de baksteen in de maag, de onroerende voorheffing.

Je kan argumenteren dat je voor die belastingen best wel wat terugkrijgt en dat is waar. Toch vinden wij, inwoners van die speciale driehoek tussen Noordzee en Ardennen, niet dat we een heel goed presterende overheid hebben. Of ooit hadden. Neen, de gemiddelde Belg vindt niet dat de overheid op de best mogelijke manier met de belastingen omspringt. Komt daarbij dat die aanslagvoet van bijna de helft een gemiddelde is.

Heel wat particulieren en bedrijven zitten daar dus nog boven terwijl enkele er dan wel in slagen lager uit te komen. Die gelukzakken hebben immers het voordeel dat ze ruggensteun hebben van stevige lobbygroepen. Iets waar jij, beste lezer, waarschijnlijk niet al te zeer op kunt rekenen. Niet verwonderlijk dat de welstellende Belg niet graag al te veel aan de overheid afstaat en op zoek gaat naar de minst belaste weg.

Je hoeft je daarvoor niet te schamen, want ook de zelfverklaarde ridders van de sociale gelijkheid, namelijk de vakbonden, zetten alle mogelijke middelen in om zo weinig mogelijk fiscale lasten te moeten afdragen. Bovendien heb je nog een niet nader genoemde, door de staat gecontroleerde bank die activiteiten in een belastingparadijs ontplooit. Al zal de bank in kwestie natuurlijk perfect kunnen aantonen dat die activiteiten hoegenaamd niets te maken hebben met belastingoptimalisatie.



Ons belastingstelsel is dwangmatig en vernederend

Je moet er maar eens de Duits-Nederlandse filosoof Peter Sloterdijk op nalezen. Die vindt het belastingstelsel dat we tegenwoordig kennen ‘dwangmatig en vernederend’. Om de groeiende ongelijkheid tegen te gaan zouden we naar een systeem toe moeten waarin mensen vrijwillig hun belastingen betalen, zo stelt deze filosoof. ‘Het is een misvatting dat wij als burger een schuld hebben bij de staat.’, zo zegt Sloterdijk. ‘Nee: we zijn het Rijk geen belastingen schuldig, maar onszelf. We moeten het omdraaien.’ De staat staat in de schuld bij de mensen, en de mensen niet bij de staat, dat is Sloterdijks idee.

Ik zie het hier in België nog niet meteen gebeuren. Voor nog meer belastingfilosofie kan je trouwens ook terecht bij de Franse filosoof Philippe Nemo en zijn boek Philosophie de l’impôt. Nu is ‘impôt’ inderdaad een interessante term, want die laat precies zien wat belastingen eigenlijk zijn: iets dat aan mensen van bovenaf wordt opgelegd: imposer, heet dat in het Frans. En neen, dat hebben wij, Belgen, niet graag. Al eeuwen niet.

De Belgische tandarts

Het cliché van de witwasser is wat men internationaal de ‘Belgian dentist’ noemt. O ja, ook op dat gebied doen we het als België pr-gewijs goed. De Belgische tandarts wordt dan ingezet als metafoor voor de Belgische zelfstandige die naar Luxemburg trok om daar de spreekwoordelijke ‘couponnetjes’ te laten knippen. Hij had een rekening in Luxemburg en de intresten die hij daarop inde, gaf hij niet aan in België.

Dit systeem zorgde ervoor dat spoorlijn 161 tussen Brussel en Namen en spoorlijn 162 tussen Namen en Luxemburg de bijnaam ‘de couponnetjestrein’ kreeg, waarschijnlijk de enige treinverplaatsing waarnaar de mensen echt uitkeken. Het werd echter vanaf 1 juli 2005 met de invoering van de Europese Spaarrichtlijn bijzonder moeilijk om inkomsten te verstoppen voor de fiscus door beleggingen aan te gaan in een andere lidstaat van de Europese Unie.

Nederland is – en vooral dan de dichtst bij België gelegen gemeenten, bijvoorbeeld Hulst – op dezelfde manier jarenlang populair geweest voor Belgische fiscale toeristen. De loketbediende stopte het overeenstemmende bedrag van de coupon met plezier bruto toe, knipoogde eens naar de Belgische tandarts die vervolgens even vrolijk vergat die transactie aan de Belgische fiscus te melden.

Niet alleen de roerende voorheffing werd zo omzeild, maar deze papieren konden natuurlijk ook dienen om een deel van het vermogen door te schuiven naar het nageslacht zonder dat de fiscus het in de gaten kreeg. Dure successierechten werden op die manier ontweken.

In 1995 waren de euro-obligaties in Luxemburgse frank nog goed voor een recordbedrag van 425 miljard frank. Enig nadeel was wel dat de belegger een safe moest huren om de papieren effecten te deponeren en de coupon- en vervaldata goed in het oog moest houden. Zolang dat genoeg rente opbracht was er geen probleem, maar dat veranderde in het begin van de eenentwintigste eeuw. Het de facto einde van het bankgeheim in Luxemburg in 2005 zou de iconische ‘Belgian dentist’ doen afzien van een treinritje richting Luxemburg.



De tandarts haat aanslag…
zeker van de fiscus

Mocht je trouwens zelf nog oude papieren effecten in of onder je matras hebben verstopt – of ze vinden tijdens het opruimen van een huis van een overleden familielid – dan wacht je best niet te lang om ze in te ruilen. Die oude papieren effecten kan je nog tot eind 2025 inruilen bij de Deposito- en Consignatiekas, maar je betaalt er sinds 2016 wel een straftarief op. Dat is dan nog elk daaropvolgende jaar met tien procent gestegen. Vanaf 2020 is dat 50 procent!