ONTWAPEND

ONTWAPEND

de ongelijke strijd

Julien De Wit

Koen Metsu

Vragen, opmerkingen, suggesties, meer info?

info@ontwapend.be

www.ontwapend.be

© 2020 Koen Metsu, Julien De Wit en Doorbraak Boeken,

initiatief van cvba Perruptio, uitgever van Doorbraak.be

uitgeverij@doorbraak.be

www.doorbraak.be/uitgeverij

@DoorbraakBe

www.facebook.com/doorbraakbe

NUR 740

ISBN 978 94 92639 54 7

ISBN e-boek 978 94 92639 61 5

Omslag Beeldman – Paul Nauwelaerts

Zetwerk www.intertext.be

Foto auteurs achterflap Demi Cauwenbergh

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

Inleiding

Olivier Delespesse

Léopold Hecht

Elita Weah

David Dixon

Alexander Pinczowski

Sascha Pinczowski

Loubna Lafquiri

Jennifer Scintu-Waetzmann

André Adam

Patricia Rizzo

Justin Shults

Stephanie Shults

Sabrina Esmael Fazal

Mélanie Defize

Lauriane Visart de Bocarme

Raghavendran Ganeshan

Yves Cibuabua

Nic Coopman

Johanna Atlegrim

Fabienne Vansteenkiste

Gail Minglana Martinez

Gilles Laurent

Berit Viktorsson

Janina Panasewicz

Adelma Marina Tapia Ruiz

Bart Migom

Deng Jingquan

Aline Bastin

Marie Lecaille

Rosario Valcke

Johan Van Steen

Bruce D. Baldwin

Dit zijn de namen van de dodelijke slachtoffers van de bloedige aanslagen op 22 maart 2016. Honderden andere personen geraakten gewond. Deze dag zou voor goed in ons collectief geheugen gegrift staan. Ik noem hun namen. Want namen noemen is zeggen: jij hebt hier rondgelopen, op deze wereld. Het is zeggen: jij hebt hier, in ons midden, een verschil gemaakt.

Achter elk van deze namen gaat een verhaal schuil. Een familie. Een vriendenkring. Een stoel aan tafel of een plaats in bed, die nu niet meer ingenomen zijn. Een leegte, die nooit meer opgevuld zal geraken. Een bodemloos verdriet, dat de tand des tijds zal doorstaan en nooit echt weg zal zijn.

Dat is het drama van terreur.

Om de verhalen van al deze mensen te vertellen, schieten woorden tekort. Het zijn verhalen die moeten worden verteld. Verhalen die elk, op hun eigen manier, mooi en bijzonder zijn. Verhalen die veel te snel en abrupt leken te eindigen, maar waaraan vrienden en familie nog steeds een vervolg schrijven. Ze doen dat door over hen te spreken en te schrijven. Door hun namen te noemen.

Je kan je het verdriet van die gezinnen niet voorstellen. Kinderen die voortaan moeten opgroeien zonder mama of papa, jonge koppels die plots uit elkaar zijn gerukt, ouders die achterblijven zonder kind. Alleen, ontheemd.

Na de aanslagen van 22 maart 2016 ging er een schokgolf door ons land. Er was paniek bij de mensen. Plots beseften we wat het betekent zich onveilig te voelen. Plots stond veiligheid bovenaan de agenda.

Nog geen vijf jaar later lijkt het gevaar al lang geweken in de ogen van de publieke opinie. De aanslagen, de terreur… Het wordt afgedaan als iets uit het verleden. Een vage herinnering. Men heeft het alleen nog maar over andere dingen. Toch mogen we andere dreigingen niet uit het oog verliezen. Nieuwe aanslagen in Oostenrijk en Frankrijk, zoals de onthoofding van Samuel Paty, herinneren er ons aan dat het kwaad nog niet is geweken.

De afgelopen jaren specialiseerde ik me als federaal parlementslid in veiligheid. Ik werd voorzitter van de tijdelijke Kamercommissie Terrorismebestrijding.

In de zomer van 2018 besloot ik dit boek te schrijven, samen met mijn goede vriend Julien De Wit. Ik combineerde mijn expertise, visie en netwerk met Juliens vlotte pen en analytische blik. Het beloofde een uniek boek op te leveren. We lichten in dit boek het Belgische veiligheidsapparaat door. We analyseren en leggen pijnpunten bloot. Maar we komen ook met oplossingen, op korte en lange termijn. In plaats van de huidige brandjes reactief te blussen, moeten we vooruitkijken. We moeten kijken naar wat er op ons kan afkomen. We moeten proactief handelen. Want we zijn niet klaar voor wat de toekomst zal brengen.

Intussen geraken de betrokkenen in onze veiligheidsketen gefrustreerd. Onze agenten en andere veiligheidsmensen blijven ontwapend achter. Keer op keer. Ze strijden niet met gelijke wapens tegen zij die onze veiligheid in het gedrang brengen. Er is nood aan verandering. Criminelen, terroristen en de misdaad ontwikkelen zich razendsnel. En bij de politie klinkt volledig terecht steeds dezelfde klaagzang: te weinig geld, te weinig middelen, te weinig mankracht. Het is vechten tegen de bierkaai.

Ondertussen blijft het vooralsnog rustig in België. Het probleem wordt opnieuw de coulissen ingeduwd. Toch is Parijs slechts drieënhalf uur rijden.

Wanneer ik met de mensen op het veld spreek, wordt pijnlijk duidelijk dat de terrorismedreiging brandend actueel is. Nog dagelijks worden potentiële terroristen door onze veiligheidsdiensten in de gaten gehouden. Ze worden gescreend, gevolgd en bestudeerd, met de weinige middelen die onze agenten tot hun beschikking hebben. De dreiging is nog daar, weliswaar overschaduwd door andere fenomenen. Maar vergis je niet. In ons land zijn er nog altijd moskeeën waar de radicale islam wordt gepredikt. Op 18 april 2019 kopte De Tijd dat er in ons land om en bij de honderd radicaal salafistische organisaties actief zijn,1 die door onze Staatsveiligheid worden beschouwd als problematisch. Alle leden van die salafismeclubs opvolgen is voor onze veiligheidsdiensten onbegonnen werk.

Maar die cijfers doen geen alarmbellen meer afgaan. Men steekt zijn hoofd in het zand.

Dit boek is niet beperkt tot terreur. We onderzochten het volledige veiligheidsbeleid. Bovendien beperken we ons niet tot islamitische terreur. Ook terreur vanuit extreemrechtse hoek behoort tegenwoordig tot de waaier van dreigingen waar onze inlichtingendiensten rekening mee houden. Zoals gezegd: terreur is niet de enige uitdaging die ons veiligheidsapparaat moet verduren. De politie krijgt het steeds moeilijker. Vandaag de dag is het leven van een politieagent een hoop gevaarlijker dan pakweg vorig decennium. Geweld tegen de politie is in opmars. We kijken in dit boek ook verder dan terrorisme. Ook met georganiseerde misdaad hebben onze veiligheidsdiensten de handen vol. Het is daarom dat georganiseerde misdaad wel eens de nieuwe terreur genoemd wordt.

Verder brengt de nabije toekomst nog heel wat andere uitdagingen met zich mee. Hoe zullen we omgaan met de eerste grote cyberaanval? Wat als een terrorist zich niet langer opblaast in een station, maar ziekenhuizen lamlegt van achter zijn toetsenbord? Uit het TE-SAT-rapport van Europol2 blijkt dat terroristen meer en meer interesse krijgen in het gebruik van biowapens. Is de volgende bomgordel gevuld met virussen in plaats van explosieven?

Het zijn allemaal vragen die de huidige politiek te weinig bezighouden.

Voor de meeste moeilijke problemen bestaat geen pasklaar antwoord. Ik wil hier echt niet pretenderen de wijsheid in pacht te hebben. Ik zal niet proberen dé grote oplossing voor alle problemen te bieden. Wel wil ik het systeem verbeteren. Op mijn manier. De laatste jaren heeft het mij al bloed, zweet en tranen gekost (en vele liters koffie). Maar dat is uiteindelijk waar ik het voor doe. Dat is mijn doel en mijn plicht als politicus. Stukje bij beetje kunnen we die wereld veranderen. Want zoals Albert Einstein naar verluidt heeft gezegd: ‘De wereld zal niet vernietigd worden door zij die kwaad doen, maar door diegenen die het kwade gadeslaan zonder iets te doen.’

Ik wil oprecht alle experten bedanken die ik voor dit boek mocht raadplegen. Walter Damen, Catherine De Bolle, Marc Cools, Ralph Briers, Geert De Decker, Floor Lams, Paul Van Tigchelt, Ivo Vereycken, Heidi De Pauw, Brahim Laytouss, Joren Vermeersch, Bart De Wever, Godfried Geudens en zovele anderen.

Het is een eer met zulke ervaren deskundigen te mogen werken. Een speciaal woord van dank ook voor al wie dit boek mee mogelijk maakte: vrienden, familie, kennissen, collega’s…

‘Ik kan alles aan door zij die mij de kracht geven.’
— Fil 4:13

Mijn aandeel in de opbrengsten van dit boek gaat integraal naar V-Europe, de vereniging die de slachtoffers van terreuraanslagen ondersteunt. De gesprekken die Julien en ik met de slachtoffers mochten voeren hebben ons diep geraakt.

Koen Metsu, Julien De Wit

31 december 2020

Deel 1

Aanslagen

Gruweldag

Het is bijna acht uur ’s ochtends. In de vertrekhal van Brussels Airport Zaventem is het gezellig druk. Mensen keuvelen wat, staan in groepjes bij elkaar. Er heerst een ontspannen sfeer. Laatstejaarsstudenten staan op het punt te vertrekken op Italiëreis. Je kan ze zien genieten. Zonder dat ze het beseffen, beleven ze de tijd van hun leven. Een klein meisje huppelt aan mama’s hand mee naar de incheckbalie. Ze kan amper mama’s grote passen bijhouden en aan haar hand wordt het bij elke pas enkele seconden de lucht mee ingeveerd.

Zo onbezonnen ging het er in Zaventem aan toe. Zo onverwachts komt terreur. Zo dicht liggen hemel en hel bij elkaar.

Want tussen die zorgeloze mensen wandelen er drie mannen met een duidelijk plan: het zaaien van dood en vernieling. Ze wandelen eerst wat rond. Op hun bagagekarretjes liggen grote koffers gevuld met explosieven. De mannen verspreiden zich over de vertrekhal. Zo kunnen ze meer schade aanrichten. Zo kunnen ze meer kafir – ongelovigen – doden.

De terroristen waren eerst van plan zich op te blazen tussen een groep scholieren, maar toen ze een aantal Joden zagen passeren, veranderden de drie hun plan.

Het is intussen 7.58 uur.3

Twee van de drie mannen blazen zich op. De hel breekt los. Pure horror. De derde man, Mohammed Abrini, wandelt ijskoud terug naar buiten.

Zijn bom is niet ontploft. Later zal hij bij het grote publiek bekendstaan als ‘de man met het hoedje’, die in alle kalmte opging in de nietsvermoedende mensenmassa van de Belgische hoofdstad. Pas op 8 april zou hij opgepakt worden door de speurders.

Om 8.27 uur kondigt de Brusselse minister-president Rudi Vervoort het rampenplan af. Brussels Airport bevestigt dat er twee ontploffingen hebben plaatsgevonden in de vertrekhal. Op dit moment is er nog geen sprake van terreur. Niemand neemt het woord ‘aanslag’ in de mond.

Luttele minuten later valt het luchtverkeer stil. Op de luchthavens wordt het veiligheidsniveau opgeschaald naar niveau vier. Stilaan sijpelen de berichten binnen van ooggetuigen die vlak voor de ontploffingen Arabische slagzinnen zouden hebben gehoord. Zou het dan toch zover zijn? Zouden we ten prooi gevallen zijn aan terroristen?

Terwijl de hulpdiensten hun handen vol hebben op Brussels Airport, gebeurt wat binnen veiligheidskringen werd gevreesd. De vlaag van terreur in Brussel was nog niet voorbij. Sterker nog: we zaten er middenin.

In een metrostel tussen station Kunst-Wet en Maalbeek speelt zich iets na negen hetzelfde tafereel af. Mensen pendelen naar hun werk. Tieners op weg naar school tokkelen wat op hun smartphone. Twee vrienden luisteren samen naar muziek.

Om 09.11 uur is er een explosie. Opnieuw worden families uit elkaar gerukt.

Zouden die mannen hun vrouw die ochtend een laatste knuffel hebben gegeven? Zouden die ouders die ochtend hun kinderen nog een laatste keer hebben uitgezwaaid? Zouden ze überhaupt beseft hebben hoe fragiel het leven is? Want mensen beseffen dat vaak pas als het te laat is.

Een twintigtal minuten later wordt ook het metroverkeer stilgelegd. De hulpdiensten rukken massaal uit en ziekenhuizen over het hele land worden in gereedheid gebracht. Niemand weet op dat moment of dit het einde is, of juist het begin.

Ik zit in de auto en word opgebeld. Wat iedereen vreesde, is gebeurd. Verbouwereerd rijd ik naar het parlement waar ik een informele briefing krijg over de gebeurtenissen van die ochtend. Het was nu alle hens aan dek. Een koude rilling bekroop me.

Rond 10.00 uur bevestigt het Nationaal Crisiscentrum de explosie in de Brusselse metro. Het Crisiscentrum spreekt over meerdere slachtoffers, maar is karig met informatie. Het Parket van de Brusselse Procureur des Konings is formeel: de bevolking krijgt de raad om binnen te blijven. Minister van Defensie Steven Vandeput laat weten dat het leger klaar is om in te grijpen. Dit is oorlog. Oorlog tegen de haat, de woede en de onzekerheid. Het zijn bange uren. Alle mogelijke scenario’s doen de ronde bij het kruim van de inlichtingencommunity.

225 militairen worden per direct naar Brussel gestuurd. Intussen wordt de dodentol uur na uur bijgesteld.

De briliante schrijver Fjodor Dostojevsky schrijft ergens in zijn werk Misdaad en straf: ‘Tot het afschuwlijkste der dingen is de menselijke geest in staat.’ Vandaag krijgt dat zinnetje een nieuwe dimensie.

Rond halfvijf in de namiddag eist Islamitische Staat de aanslagen op. Het wordt ook duidelijk dat één bom niet is ontploft. De ravage had dus nog groter kunnen zijn. Later zou blijken dat zelfs niet alle bomvaliezen van de terroristen met de taxi tot in Zaventem geraakt waren.4 Een magere troost is het.

Bij de aanslagen vielen 32 doden. Samen met de drie omgekomen daders komt de dodentol op 35 te liggen. Uiteraard reken ik hen niet tot de slachtoffers. Dat zal u wel begrijpen. Verder geraakten een 340-tal mensen gewond.

In de nieuwsuitzendingen van 19.00 uur wordt met argusogen de persconferentie van premier Michel gevolgd. Overal in het land vinden op dat moment huiszoekingen plaats. Frédéric van Leeuw, federaal procureur, stelt meteen drie onderzoeksrechters aan die gespecialiseerd zijn in terreurzaken.

Voor hen, net als voor de vele politiemensen, zorgverleners, hulpverleners en veiligheidsexperten zullen het lange weken zijn. De weinige uren slaap die hen te beurt vallen, brengen ze vaak door in een veldbed op de gang naast hun bureau. Ze ruilen de keukentafel in voor een bureau overstelpt door dossiers. De uren slaap, ruilen ze voor actie.

Ons veiligheidsapparaat schakelt die 22ste maart een versnelling hoger. In die hogere versnelling zal het blijven hangen, tot op de dag van vandaag.

De realiteit is niet romantisch. Geen ‘Batmobiel’, geen superkrachten en geen rode capes. Wel vermoeide ogen, cafeïne en meedogenloze tijdsdruk. Een kolossale last weegt op hun schouders. Elke fout kost mensenlevens. Elke minuut langer wachten doet bewijsmateriaal verloren gaan. Elk uur verdwijnen verdachten meer en meer van de radar. Ze gaan op in de massa.

De huiszoekingen leveren uiteindelijk iets op. Gelukkig maar. Diezelfde 22 maart nog worden een spijkerbom, een IS-vlag en een boel chemische producten gevonden in Schaarbeek. De gouden tip die de speurders naar het appartement in de Max Roosstraat leidde, was die van de taxichauffeur die de terroristen naar Zaventem had gebracht.

Hij vond het vreemd dat hij zijn passagiers niet mocht helpen bij het inladen van de bagage. Uiteindelijk bleek ook de koffer van de taxi te klein om alle ‘valiezen’ naar Zaventem mee te nemen. Een geluk bij een ongeluk. Wat als alle andere tassen met explosieven tot in Brussels Airport waren geraakt? Ik mag er niet aan denken.

Het appartement in de Max Roosstraat was een safehouse voor de terroristen. Daar konden ze – weliswaar onder de radar – de gruwelijkheden voorbereiden.5

In de publieke opinie dringt zich dan al snel de vraag op: ‘Hoe is het mogelijk dat die terroristen in alle stilte de aanslagen konden voorbereiden?’

Allereerst is het belangrijk te weten dat de aanslagen van 22 maart last minute werden uitgedacht. De terroristen planden een nieuwe aanslag in Parijs en Brussel bleef buiten hun vizier. Voorlopig toch. Ze wilden opnieuw de Franse hoofdstad opschrikken zoals ze dat in 2015 hadden gedaan met de aanslagen op het Stade de France en concerthal Bataclan. Brussel bleef dus oorspronkelijk buiten schot.

Maar dat alles veranderde met de arrestatie van Salah Abdeslam. Abdeslam was de terrorist die de aanslagen in Parijs en Saint-Denis in november 2015 had voorbereid. Hij had op het moment van de aanslagengolf in Parijs ook geprobeerd met een bomgordel het Stade de France binnen te dringen om daar een zelfmoordaanslag te plegen.6

Waarom hij de bomgordel niet had laten ontploffen, was onduidelijk. Uit analyse van zijn computer konden speurders opmaken dat het te wijten zou zijn geweest aan een technisch mankement. Zijn advocaten zeggen dat hij zich zou hebben bedacht.

Abdeslam wordt ook nog verdacht van betrokkenheid bij een schietpartij in Vorst op 15 maart 2016, drie dagen voor zijn arrestatie.7 Tijdens een inval van een interventieteam van de politie in Vorst openden de extremisten het vuur op de politie waarbij drie agenten gewond raakten. Een van de extremisten die zich in het huis verschansten, Mohamed Belkaïd (een Algerijnse terreurverdachte), stierf tijdens het vuurgevecht.

Op 18 maart 2016 werd Abdeslam opgepakt. Dat gebeurde tijdens een politieoperatie van ongezien kaliber. Kosten noch moeite werden gespaard. Salah Abdeslam was op dat moment een van de meest gezochte terroristen ter wereld. Het was erop of eronder voor de Belgische veiligheidsdiensten. Dit moest en zou lukken. De ogen van de wereld waren op ons gericht.

Na zijn arrestatie weigerde hij alle medewerking met de speurders. Hij beriep zich op zijn zwijgrecht. Wist hij dat er nieuwe aanslagen aan zaten te komen? Of was hij gewoon koppig? Het is een vraag waar we nog geen antwoord op hebben. Wat we wel weten, is dat de arrestatie van Abdeslam de directe trigger is geweest die de terroristen van de aanslagen in Brussel ertoe heeft aangezet daad bij woord te voegen. De terroristen moesten en zouden zich wreken voor de arrestatie van hun broeder.

Zag dan niemand dit soort wraakacties aankomen? Toch wel. Na Abdeslams arrestatie op vrijdag, verklaarde de Administrateur-Generaal van de Staatsveiligheid Jaak Raes in een gesprek met VTMNIEUWS: ‘We weten dat een aantal mensen mogelijks vanuit Syrië met een plan tot aanslag op weg is naar West-Europa, om vanuit die jihadimentaliteit schade toe te brengen aan de westerse democratie. We moeten daar zeer waakzaam voor blijven.’8

Binnen veiligheidskringen leefde de vrees voor wraakacties zeker en vast. De arrestatie van een spilfiguur binnen een terreurnetwerk kan altijd slapende honden wakker maken.

Net zoals de ‘verjaardag’ van een aanslag bij veiligheidsdiensten telkens weer een moment is waarop extra waakzaamheid is geboden.

Maar dan nog. Zelfs al zag men het in veiligheidskringen aankomen, dan nog is het voor onze veiligheidsdiensten dweilen met de kraan open. Het is immers onmogelijk om alle geradicaliseerde personen in de gaten te houden. Daar hebben de diensten de tijd, de manschappen, noch de middelen voor. België is tenslotte niet de Verenigde Staten van Amerika waar een geheime dienst alle communicatie van haar burgers systematisch mag onderscheppen en analyseren. Er is een mijlenbrede kloof tussen de manier van werken van de National Security Agency (NSA) en pakweg de Staatsveiligheid. De VSSE, zoals de Belgische Staatsveiligheid officieel heet, moet het doen met tips van informanten en rechtstreekse inlichtingen. Inbreken in computers, berichten lezen, mails onderscheppen enzovoort gaat hier zo makkelijk niet. In België moeten zulke bijzondere inlichtingenmethodes (BIM) eerst worden aangevraagd en goedgekeurd bij het Comité I, dat de inlichtingendiensten controleert. Misschien is dat maar goed ook. Het is een afweging tussen veiligheid en privacy die we moeten maken. Al gebiedt de eerlijkheid ook te zeggen dat volgens de Amerikaanse nieuwswebsite Buzzfeed de arrestatie van Salah Abdeslam slechts mogelijk was door inlichtingen die de NSA aan ons land doorspeelde.9

We kunnen over de aanslagen in Brussel nog boeken vol schrijven. Ik kies er hier voor om dat niet te uitgebreid te doen. Het proces tegen de daders van de aanslagen wordt momenteel gevoerd. Het grootste terrorismeproces dat ons land ooit heeft gekend.

Het berechten van misdadigers hoort niet aan de politiek toe. De assisenjury die over het lot van de terroristen zal beslissen, moet dat in eer en geweten kunnen doen. Zonder daarbij beïnvloed te worden. Maar ik mag als politicus en als mens wel een mening hebben.10 Het moet me tevens van het hart dat het absoluut absurd is dat zo’n proces voor assisen komt. Het hof van assisen behandelt de zwaarste misdrijven, zoals (poging tot) moord en doodslag, gijzeling met dodelijke afloop, zware zedendelicten…

In die zin is het logisch dat een assisenjury zal beslissen over deze gruwelijke terrorismezaak. Echter, assisen kost handenvol geld en het dossier van de aanslagen is enorm lijvig en uitermate complex. Een procedure voor de correctionele rechtbank is veel efficiënter en minder kostelijk. Een assisenzaak correctionaliseren is trouwens schering en inslag in het strafrecht. Het is perfect mogelijk. De procedure voor assisen is bovendien ook omslachtiger. Zo moet er een volksjury worden geloot. En wees nu eerlijk, lang niet iedereen wil zetelen in zo’n jury. Al zeker niet in zo’n zwaarwichtig proces. Ik kan me perfect voorstellen dat die juryleden zich ook vragen zullen stellen over hun veiligheid. Oog in oog staan met een terrorist… het is niet iedereen gegeven. Bovendien moeten al die juryleden zich maanden toeleggen op het proces. Een mentale en emotionele uitdaging als je het mij vraagt. Men zal zich moeten buigen over duizenden schuldvragen. Naar schatting 30.000 in totaal.11 Stel je bovendien voor wat het moet zijn voor de slachtoffers om telkens weer die horror te moeten herbeleven.

In november 2020 vroegen we op vraag van slachtoffervereniging V-Europe de stemming van ons voorstel om terreurzaken voortaan te laten behandelen door een jury van professionele gespecialiseerde magistraten. Na een teleurstellend politiek schouwspel besloot de meerderheid niet over te gaan tot de stemming.

We spitten in dit boek het dossier van de aanslagen niet te ver uit. De details van het dossier zullen ons in de toekomst wel via gerechtelijke weg bereiken. Wel zullen we kijken naar de lessen die we uit de aanslagen kunnen trekken. Dat is zelfs de plicht van een volksvertegenwoordiger. Want hoe kan je beleid voeren, als je niet wil leren uit de fouten van het verleden? Hoe kleur je de toekomst, zonder de krijtlijnen van het verleden?

Benchmark: 9/11

Wanneer ik kijk naar dat verleden, dan onderscheid ik twee grote periodes: het pre- en het post-9/11-tijdperk. Maar eerst een korte geschiedenisles. Die is nodig om de achtergrond van terreur en fundamentalisme te begrijpen. De geschiedenis is vaak relevanter dan ze lijkt.

In het pre-9/11-tijdperk werden de zaadjes geplant voor de spanningen in het Midden-Oosten. Het was de periode waarin een kluwen van allianties, vijandschappen en machtswellust de internationale politiek voorgoed verziekte.

Pre-9/11: van Sykes Picot tot Israël

In de periode voor de eeuwwisseling ging het er gewelddadig aan toe in het Midden-Oosten, want sinds het verdrag van Sykes-Picot was het Midden-Oosten nooit meer echt tot rust gekomen. In dat verdrag hadden de Fransen en de Britten afspraken gemaakt om na de Eerste Wereldoorlog het Midden-Oosten onder zich te verdelen.12 Tijdens de oorlog leek het Ottomaanse rijk te worden verslagen en Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk vaardigden allebei onderhandelaars af om alvast de wereldkaart te hertekenen voor als het straks zover was. Mark Sykes en Georges Picot onderhandelden namens hun twee staten. Naar hen werd het verdrag dat ze sloten genoemd. Frankrijk kreeg de kust van Noord-Syrië en Libanon. De Britten kregen het gebied boven de Perzische golf. Verder werd het binnenland verdeeld in zogenaamde ‘invloedssferen’ die onder de invloed van een van de verdragsstaten zouden vallen. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk zouden in die invloedssferen nog steeds de plak zwaaien, zij het eerder achter de schermen. Het gebied rond Jeruzalem en Gaza doopten Sykes en Picot om tot ‘het geallieerd condominium’. Dat gebied kwam onder internationaal bestuur te staan.13

Tijdens de oorlog was duidelijk geworden hoe beloftevol de aardolieindustrie was. Het Midden-Oosten is goed voor 30 à 40 procent van alle oliereserves ter wereld.14 Logisch dus dat de Fransen en de Britten dat gebied optimaal wilden controleren. Met potlood en meetlat hertekenden ze grenzen en verdeelden ze als aasgieren het Midden-Oosten onder zich. Er was ook nog een heel erg venijnige passage opgenomen in het verdrag. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk kwamen formeel overeen dat ze geen derde macht in het gebied zouden toestaan. Dit was een fameuze streep door de rekening van Hoessein Ibn Ali, Sjarif van Mekka, aan wie de Britten na de oorlog een onafhankelijke Arabische staat hadden beloofd. In ruil zou de Sjarif de Britten dan helpen de Ottomanen te verslaan.

De Britten maakten het zich niet gemakkelijk door zich zomaar aan iedereen te binden. Want de Britse minister van Buitenlandse Zaken, Arthur Balfour, had intussen ook aangegeven positief te staan tegenover de stichting van een ‘Nationaal tehuis voor Joden’, waarvoor de Joodse zionisten al jaren lobbyden.

De Britten waren dus met handen en voeten gebonden aan hun partners. Tegelijk was er ook intern verdeeldheid: veel Britse politici dweepten eerder met Faisal, de intussen zelfverklaarde koning van een onafhankelijk Arabië, dan met de machtswellustige Fransen. Het was het begin van een enorme diplomatieke stresstest voor het VK. Na de oorlog werd, onder druk van de Fransen, Sykes Picot min of meer bekrachtigd, al waren de spanningen daarmee allesbehalve voorbij.

De tegenstrijdige Britse signalen zetten kwaad bloed bij zowel de Joden als de Arabieren. De Tweede Wereldoorlog ging grotendeels aan het Midden-Oosten voorbij. Na de oorlog kwam de immer onstabiele regio opnieuw in woeste wateren terecht. De pas opgerichte Verenigde Naties pretendeerden de spanningen in het Midden-Oosten weg te kunnen werken door middel van een ambitieus ‘verdelingsplan’. (Het is soms best komisch hoe wij westerlingen er zo van overtuigd zijn het grote gelijk in pacht te hebben.) Het westerse schuldgevoel ten aanzien van de Joden speelde hier zeker en vast op de achtergrond. De Holocaust zinderde nog na in al zijn gruwel. De Sjoah, letterlijk ‘Grote Ramp’, had diepe wonden geslagen in het vertrouwen van de Joden jegens zowat iedereen. Tienduizenden Joden vluchtten in de nasleep van de Sjoah naar Palestina. Het VN-verdelingsplan, gekend onder de naam ‘Resolutie 181’ voorzag de oprichting van een Joodse en Arabische onafhankelijke staat van zodra de Britten hun macht over de regio opgaven. De Arabieren in Palestina voelden zich verraden door het Westen. Het kwam tot geweld. Joodse huizen werden in brand gestoken, vrouwen werden verkracht, auto’s opgeblazen. In 1948 trok het Verenigd Koninkrijk zich voorgoed terug uit de regio. De Israëli’s en de Arabieren moesten het onderling maar uit zien te vechten. Diezelfde dag nog verklaarde David Ben-Gurion Israël onafhankelijk. Dit was de Joodse staat waar menig Jood al zo lang naar smachtte. Het antwoord uit de Arabische wereld liet niet lang op zich wachten. Al snel vielen enkele Arabische landen Israël aan. Ze keurden de nieuwe staat Israël af. Die laatste antwoordde kordaat en dwong zijn onafhankelijkheid af. Ook nam de nieuwe Joodse staat de gelegenheid te baat om nog wat extra stukjes land te veroveren. Deze nieuwe veroveringen waren in het VN-verdelingsplan niet ingekleurd als zijnde Israëlisch gebied. De overgebleven gebieden onder Palestijns bewind waren de Gazastrook en de Westelijke Jordaanoever.

Het kwam uiteindelijk tot een gewapende vrede. Tenminste, als je die situatie als vrede kan bestempelen. Tot op de dag van vandaag bekampen de twee elkaar met raketten, aanslagen en spervuren. Met deze gewapende vrede was ook het lot van de Palestijnen bezegeld. De Palestijnen die leefden in Joods gebied, werden gedwongen te vluchten naar de omringende Arabische landen of zochten hun toevlucht in de onstuimige Gazastrook of op de Westelijke Jordaanoever.

Het Israëlisch-Palestijns conflict is nog steeds niet geluwd.15 De spanningen in de regio zijn tot op vandaag merkbaar. Het is geschiedenis die zich nog steeds voor onze ogen ontplooit. Na de oprichting van Israël was er nog de Zesdaagse Oorlog tussen Israël, Jordanië, Egypte en Syrië. Het was een voorlopig laatste krachtmeting tussen Israël en zijn Arabische buurlanden. Israël verstevigde daarna zijn internationale positie door het sluiten van akkoorden en verdragen en is nog steeds een betrouwbare bondgenoot van het Westen. In 2020 werd een belangrijke vredesdeal gesloten tussen Israël en de Verenigde Arabische Emiraten. Beide landen beloofden voortaan hun diplomatieke betrekkingen te normaliseren. In ruil daarvoor zou Israël alvast geen Palestijnse gebieden meer annexeren. Het akkoord is een grote stap richting (een begin van) vrede in het Midden-Oosten.16

Toch kunnen we niet genoeg benadrukken dat het moreel o zo verheven Westen er in de loop van de geschiedenis een boeltje van heeft gemaakt. De paternalistische houding van de naoorlogse overwinnaars heeft de precaire internationale vredesevenwichten geen goed gedaan. Dat staat buiten kijf.

Je zou je intussen kunnen gaan afvragen waarom deze hele uitleg over het Sykes-Picotverdrag en de hele historie erna relevant is in een boek over terreur en veiligheid.

Sykes-Picot is brandend actueel, zelfs meer dan een eeuw na datum. Wanneer de zelfverklaarde kalief van de nieuw opgerichte Islamitische Staat (IS) Abu Bakr Al-Baghdadi de macht greep in juli 2014 verwees hij naar Sykes-Picot in zijn speech. Hij zei: ‘Dit gezegende offensief (de oprichting van het kalifaat) zal niet stoppen voor de laatste nagel in de doodskist van de Sykes-Picot-samenzwering geslagen is.’17

Later zouden terroristen van Islamitische Staat zich opblazen aan talrijke grensposten. Een duidelijk statement. Een duidelijk signaal dat de IS’ers niet akkoord gaan met de verdeling van het Midden-Oosten door het Westen.

Sykes-Picot heeft de eerste barsten geslagen in de relatie tussen de Arabische wereld en het Westen. Het is een kloof die nog steeds gaapt en moeilijk te overbruggen lijkt. En ook het Israëlisch conflict is er nog steeds en zal de geschiedenis nog lang tekenen.

Hopelijk zullen andere landen in navolging van de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) hun betrekkingen met Israel weer oppikken.

Tot zover het pre-9/11-tijdperk. De problemen in het Midden-Oosten waren toen vooral een ver-van-mijn-bedshow. Met de aanval op de Twin Towers in New York zou het conflict zich ook naar onze contreien verplaatsen. Terreuraanslagen bij ons in die periode, zoals die van de CCC in de jaren 1980, hadden veelal geen religieus motief. Hun daden waren eerder ingegeven door anarchie. Moslimterreur op westers grondgebied was een nieuw fenomeen.

Ook na Nine Eleven bleef het Midden-Oosten erg onstuimig.

Op het grondgebied van het voormalig Ottomaanse rijk, dat door Sykes-Picot was verscheurd, vinden er nog dagelijks aanslagen plaats. De gruwelijkheden in het Midden-Oosten lijken tegenwoordig geen big issue meer voor ons. Geweld went. Mensen blijken telkens weer te vervallen in passiviteit.

WTC

Op Nine Eleven veranderde de wereld. Het Amerikaanse volk, en bij uitbreiding de hele westerse wereld, maakten kennis met de harde realiteit van het nieuwe terrorisme. De aanslagen op de WTC-torens en het Pentagon waren geen schampschot, maar een vernietigende voltreffer. Recht in het hart van de VS.

Mitchel Zuckoff, Amerikaans onderzoeksjournalist, haalt in zijn boek Ondergang en Opkomst enkele voorbeelden aan die aantonen hoe onvoorbereid de VS wel niet was.18

Op 10 september 2001 bijvoorbeeld, een luttele 24 uur voor de aanslagengolf, gaf een peiling bij het Amerikaanse volk aan dat slechts één procent terrorisme als grootste bedreiging voor Amerika beschouwde. Op 11 september 2001 stond operatie Vigilant Guardian gepland. Het moest een grote oefening worden voor de Amerikaanse luchtmacht en luchtvaartautoriteiten. Een van de geplande simulaties was bijvoorbeeld die van een gekaapt vliegtuig dat afweek van zijn normale koers. Naar het schijnt was er weken voordien binnen de legertop geopperd om te oefenen op het rampscenario van een gekaapt vrachtvliegtuig dat afstevent op de VN-gebouwen. Maar dat scenario zou al gauw zijn afgedaan als erg onrealistisch.19

De aanslagen op de WTC-torens en, later op de dag, op het Pentagon worden beschouwd als de grootste, dodelijkste aanslagen in de geschiedenis. Om en bij drieduizend mensen, afkomstig uit 90 verschillende landen, lieten er het leven.

In nog geen twee uur hadden enkelen de zenuwcentra van de Amerikaanse macht – Washington DC en New York – lamgelegd.

Later werd duidelijk dat de Amerikanen zo mogelijk aan nog veel erger waren ontsnapt. Nabij Pittsburg stortte een vierde vliegtuig neer. Ook dat toestel was gekaapt, maar de FBI liet later verstaan dat de passagiers de kapers hadden kunnen overmeesteren. De Amerikaanse inlichtingendiensten gaan ervan uit dat het vliegtuig onderweg was naar het Capitool, het Amerikaanse parlementsgebouw, of naar het Witte Huis.20

Op het moment van de aanslagen was Amerikaans president Bush druk bezig een lezing te geven op een basisschool in Florida. Tijdens de lezing kwam een van zijn adviseurs hem het nieuws melden. In allerijl werd een van de klaslokalen in de school omgetoverd tot een soort van situation room. Legerfunctionarissen en topambtenaren liepen af en aan. Aan tafel bij Bush zat Ari Fleischer, persattaché van de president. Hij maakte op dat moment een eerste speech op. De VS waren in staat van oorlog.

In de uren na de aanslagen op de WTC-gebouwen en het ministerie van Defensie werd er gevreesd voor nog meer aanslagen. Vrij snel werd het luchtruim boven de VS gesloten. Bush’ lijfwachten escorteerden hem naar een legerbasis in Nebraska van waaruit hij de veiligheidsdiensten en het leger coördineerde. Later die dag werd Bush, zichtbaar geëmotioneerd, overgebracht naar het Witte Huis van waaruit hij de natie toesprak. ‘Our way of life – our very freedom – came under attack.’21

Post-9/11: War on Terror

In de nasleep van de aanslagen toonden de media beelden van dansende Palestijnen, die feestvierden omdat hun grote vijand – Amerika – bloedde. De haat tegenover het Westen was alleen nog maar gegroeid in de voorgaande decennia.22

Osama Bin Laden, leider van de islamitische terreurgroep Al-Qaida, werd door de Amerikanen verantwoordelijk gesteld voor de aanslagen van 11 september. Hij zou vanuit Afghanistan de operatie hebben bevolen en geleid. In een speech waarin Bin Laden de aanslagen opeiste zei hij uitdrukkelijk zijn Palestijnse broeders niet te zijn vergeten.23 Hij droeg de aanslagen als het ware aan hen op of creëerde in ieder geval een sympathie voor wat ze onder Israëlisch bewind moesten doorstaan. Een outsider had zomaar delen van hun Palestina ingenomen. Bin Laden veroordeelde dat hier expliciet. Het waren woorden die bij vele Palestijnen recht naar het hart gingen. Ontheemd waren ze achtergebleven, en eindelijk leek iemand het voor hen op te nemen. Bij de Palestijnse gemeenschap was er best wat genegenheid voor Bin Laden, hoe gruwelijk de aanslagen ook waren geweest. Ook wanneer president Obama op 2 mei 2011 aankondigde dat het Amerikaanse leger Bin Laden had uitschakeld, reageerde de Arabische wereld eerder koeltjes.24 Na de liquidatie van de terroristenleider waren er zelfs openlijke betogingen pro Bin Laden bij de universiteit van Gaza. De wereld was nóg meer verdeeld.

De aanslagen vormden het begin van ‘the War on Terror’. Kort na het drama sprak president Bush de wereld toe op een bijeenkomst van de Verenigde Naties. Hij zei: ‘You’re either with us, or you are with the terrorists.’ Een niet mis te verstane boodschap. Vanaf dan waren er twee kampen: wij versus zij.

Enkele jaren terug ontmoette ik Raymond Kelly, de topman van de New Yorkse politie. Hij stond aan het hoofd van NYPD toen het noodlot toesloeg.25 ‘Na Nine Eleven was het hek van de dam,’ vertelde hij. Alle mogelijke manieren om terroristen op te sporen werden gebruikt. ‘Mensen werden gestopt om gefouilleerd te worden, ook al was daar niet direct een aanleiding voor. Er werden informanten ingezet bij de vleet. Onze mensen werkten de klok rond.’

Of al die dingen legaal waren, is maar de vraag. Maar het was nu eenmaal oorlog. Het grootste probleem volgens Kelly was dat de inlichtingendiensten allemaal als broedende kippen op hun informatieberg zaten. Van info delen was geen sprake. Elke inlichtingendienst werkte liefst alleen en wantrouwde zijn partners als het om infodeling ging. Dat was geen gezonde cultuur. Daarom werd enkele jaren later het National Counter Terrorism Center (NCTC) opgericht, waarin alle inlichtingendiensten hun inlichtingen voortaan moesten delen. ‘Er zouden erg veel aanslagen verijdeld zijn, mochten we hier al vroeger mee zijn begonnen,’ verzekerde Kelly me.

Na Nine Eleven liepen de spanningen tussen het Westen en de Arabische wereld dus nog meer op. Het Amerikaanse volk smachtte na Nine Eleven naar wraak. Intussen hadden de Amerikanen bewijzen dat Al Qaida26 achter de aanslagen op de Twin Towers en het Pentagon zat. President G.W. Bush kon dus niet anders dan de vlucht vooruit nemen. Onder de naam ‘Operatie Enduring Freedom’ vielen de Amerikanen Afghanistan binnen, geschraagd door landen als Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Het Westen verweet het Taliban-regime in Afghanistan onderdak te verlenen aan Al Qaida en zijn meesterbrein Bin Laden. De VS hadden eerst formeel om zijn uitlevering gevraagd, maar het Taliban-regime was daar niet op ingegaan. Vrij snel slaagden de westerlingen erin de Taliban te verslaan en vele talibanstrijders vluchtten naar buurland Pakistan. Het Westen installeerde in Afghanistan een nieuwe regering en gaf het land ook een vernieuwde grondwet. Maar dat ging niet zonder slag of stoot. De Taliban toonden zich strijdlustig en beantwoordden de westerse bezetting met talrijke aanslagen gericht tegen het nieuwe Afghaanse staatsbestel.

Zulke oorlogen hebben slechts één slachtoffer: de gewone mens. Voor de gewone Afghaan was Amerika een bode van onrust. De haat tegen het Westen werd opnieuw gevoed.

Maar de wraakdorst van de VS was bodemloos. Twee jaar na de aanslagen van 11 september begonnen de Amerikanen een oorlog tegen Irak. Die oorlog hing al een tijdje in de lucht. De Amerikanen verdachten het regime van Saddam Hoessein er immers van massavernietigingswapens te ontwikkelen. In de ogen van de Amerikanen was Hoessein een demoon.

Met Nine Eleven kwamen de zaken in een stroomversnelling terecht. De VS verdachten Saddam en zijn regime ervan steun te geven aan de terroristen en konden het niet langer aanzien dat Irak de internationale controle op zijn wapenarsenaal bleef weigeren. De eerlijkheid gebiedt ons op te merken dat heel deze saga zich natuurlijk afspeelde tegen een bepaalde geopolitieke achtergrond. De VS en de rest van het Westen voelden namelijk dat ze de greep over het Midden-Oosten en zijn olie waren kwijtgespeeld. Alle westerse invasies in het Midden-Oosten na 1940 hebben op de een of andere manier met olie te maken.