Anje Baumheier

Alleen de vogels vliegen

Uit het Duits vertaald door Edith Sybesma

Uitgeverij Stortebeeker

Waddinxveen

Oorspronkelijke titel: Kranichland

© 2018: Rowohlt Verlag GmbH, Reinbek bei Hamburg, Duitsland

© 2020 Nederlandse vertaling: Sylvia Oosterhuis / Uitgeverij Stortebeeker

Omslagillustratie: Annemarie Driesen

Zetwerk: Alfrida Loose

ISBN 9789492750198

www.stortebeeker.nl

Toen (1936)

Jaksonów

Eindelijk acht uur. Johannes sloeg zijn deken terug, sprong uit bed en liep snel in zijn pyjama en met verward haar de trap af. Door het raam in de hal van de oude boerderij viel een zwak licht. Johannes had zich erg op zijn verjaardag verheugd. Zijn moeder had hem beloofd dat ze de hele dag samen zouden zijn. Hij hoefde niet eens naar school, had ze gezegd. Hij sprong van de laatste tree de keuken in. Midden in de kleine ruimte stond een ruwhouten tafel, tegen de muur stond een rek met serviesgoed en naast het houtfornuis de asemmer. Maar zijn moeder was hier niet en ook niet in de woonkamer, die naast de keuken lag. Johannes wist wat dat betekende. Zijn moeder zou de hele dag niet opstaan.

De deur van haar kamer stond op een kier. Toen hij naar binnen ging, kwam hem de vertrouwde geur van valeriaan, alcohol en vochtig hout tegemoet. De ruwlinnen gordijnen waren slordig dichtgetrokken. Door een spleet zag Johannes de sneeuwjacht voor het raam, die in het vale morgenlicht iets spookachtigs kreeg. Voorzichtig ging hij op de rand van het bed zitten. Zijn moeder had haar ogen gesloten, haar lange zwarte haar lag verward op het hoofdkussen en haar borstkas ging regelmatig op en neer. Door haar kleurloze mond met de gesprongen lippen en haar bleke huid leek haar gezicht bijna wasachtig, haast alsof ze er helemaal niet was. Nu, zo dicht bij haar, rook Johannes haar zweet en de slechte adem uit haar halfgeopende mond. Op het nachtkastje lagen tablettendoosjes met Latijnse namen die hem niets zeiden. Daarachter, tegen de muur geleund, stond een foto met gekartelde randen die nog voor Johannes’ geboorte gemaakt was. Het kostte hem moeite om de vrouw in het bed en die op de foto als een en dezelfde persoon te zien. De vrouw op de foto glimlachte naar de fotograaf en zette bevallig haar hand op haar heup. Haar lichte huid glansde en ze had kort zwart haar. Hij pakte de foto op en draaide hem om. Charlotte, 1916 stond er in een sierlijk handschrift op de achterkant.

Zijn moeder opende haar ogen. Ze waren roodomrand en dof. ‘Gefeliciteerd met je verjaardag.’

Johannes boog zich naar voren om haar te omarmen, maar ze duwde hem weg. ‘Nee Hannes, zo krijg ik geen lucht. Dat weet je toch.’

Johannes deinsde terug en knikte. Hij kreeg een brok in zijn keel, wendde zijn hoofd af en keek door de kamer, maar er was niets waarop hij zijn ogen kon laten rusten. Ten slotte staarde hij naar het schilderij boven de ladekast. Daarop was een sneeuwlandschap te zien en opeens bekroop hem het gevoel dat zich uit de witte vlakken donkere schaduwen losmaakten die hem wilden pakken. Johannes boog zijn hoofd. Ik weet wel dat het niet goed met haar gaat, maar ik ben jarig en ze had het op z’n minst kunnen proberen, dacht hij, maar dat zei hij niet. Die fout had hij al eens eerder gemaakt. Toen was zijn moeder in huilen uitgebarsten. Denk je soms dat ik dit wil, had ze toen gezegd.

Er werd aangeklopt. Johannes stond op van de rand van het bed, liep naar de hal en opende de huisdeur. Ida Pinotek, de buurvrouw, stond voor de deur. Ze droeg een hoofddoek en een geruite schortjurk en ze had een groot bord met chocoladetaart in haar handen. ‘Hannes, mijn zonnestraaltje. Hartelijk gefeliciteerd met je verjaardag. Chocoladetaart is toch nog altijd je favoriet?’

Terwijl Johannes knikte, drukte Ida Pinotek hem tegen zich aan. Ze was klein en verwachtte haar derde kind. Haar buik was zo omvangrijk dat Johannes’ gezicht alleen even langs haar decolleté streek.

En toen kon hij zijn tranen niet bedwingen.

Ida Pinotek aaide over zijn wang. ‘Ligt Charlotte weer in bed?’

Hij knikte.

‘Ach, jochie toch.’ Ze wilde nog iets zeggen maar beet op haar lip. ‘Niet verdrietig zijn. Dit gaat voorbij. En nu hup naar school. Hubert en Hedwig wachten al.’

Johannes dacht even aan de belofte van zijn moeder, dat ze deze dag eigenlijk met hem had willen doorbrengen. ‘Ik ben bijna klaar, mevrouw Pinotek.’ Hij ging nog een keer naar haar kamer en keek naar binnen. Zijn moeder was weer in slaap gevallen. Snel kleedde Johannes zich aan, trok zijn jas aan, pakte zijn rugtas en liep met Ida Pinotek mee naar buiten.

Toen hij ’s middags thuiskwam, lag zijn moeder nog steeds in bed. Hij ging naar de keuken, waar de chocoladetaart van Ida Pinotek stond. Hoewel Johannes honger had, werd hij bij het zien ervan misselijk. Hij pakte de taart en gooide hem achter huis op de composthoop. Voorzichtig schoof hij er met een tak wat rottend afval overheen. Hij wilde Ida Pinotek niet teleurstellen.

***

Hubert en Hedwig Pinotek zaten aan de grote tafel in de kamer koekjes te versieren. Johannes lag op de bank en keek naar een kaars in de kerstboom die op de houten vloer drupte.

‘Heb je geen zin om mee te doen, Hannes?’ Ida Pinotek legde haar hand op zijn schouder.

‘Nee, mevrouw Pinotek, ik wil liever hier blijven liggen.’

‘Is goed, jongen. Binnenkort gaat het vast weer beter met je moeder. En je zult zien dat jullie volgend jaar weer samen kerst vieren.’ Ze aaide over zijn donkere haar en liep terug naar de keuken om nog een bakplaat met koekjes uit de oven te halen.

Johannes’ verjaardag was nu twee weken geleden. Sindsdien lag zijn moeder in haar kamer. Op weg naar school had Johannes het aan Hubert en Hedwig verteld. Nog diezelfde avond stond Ida Pinotek op de stoep. Op een toon die geen tegenspraak duldde had ze Johannes opgedragen een paar spulletjes bij elkaar te pakken en met haar mee te gaan. Toen Johannes als aan de grond genageld bleef staan, had de buurvrouw beloofd dat hij weer naar huis mocht zodra zijn moeder was opgeknapt. Sinds die dag logeerde Johannes bij de Pinoteks.

Sissend ging de kaars uit. Johannes kwam overeind en keek omhoog. Toen zag hij door het raam dat er aan de overkant licht brandde in de kamer van zijn moeder. De hele dag had hij daarop gewacht en de hoop gekoesterd dat hij toch nog samen met haar kerstavond zou kunnen vieren. Hij sprong overeind en rende op kousenvoeten over het erf. Maar toen hij in de gang kwam, brandde er in haar kamer geen licht meer. Johannes bleef staan en luisterde ingespannen in de stilte. Ineens hoorde hij gestommel op zolder. Wat was dat? Was zijn moeder boven? Johannes vloog met twee treden tegelijk de trap op en stond buiten adem voor de oude houten deur. Hij wilde hem opendoen, maar dat ging niet. ‘Moeder?’ Aarzelend duwde Johannes tegen de deur, toen van beneden de stem van Ida Pinotek klonk. ‘Hannes, wat doe je daar? Op kousenvoeten door de sneeuw. Zo word je nog ziek, jongen.’

‘Ze was wakker, mevrouw Pinotek, ik heb het echt gezien. Maar ze ligt niet in bed.’ Hij boog zich over de trapleuning en keek naar beneden.

‘Wat doe je daar boven?’

‘Ik hoorde lawaai maar de deur is dicht. Anders is hij altijd open.’

Ida Pinotek klom langzaam de trap op. Met haar hand steunde ze haar rug. Over vier weken was ze uitgerekend en lopen ging steeds moeilijker. De treden kraakten onder haar gewicht. Toen ze voor de zolderdeur stond, deed Johannes een stap opzij. Met al haar kracht duwde Ida Pinotek tegen de deur. Er gebeurde niets. Bij de derde poging wist ze de deur ten slotte open te krijgen. Johannes drong langs haar heen.

De zolder was donker, hij kon niets zien.

‘Hier is niemand, Hannes. Laten we weer naar de overkant gaan. Het wordt langzamerhand tijd voor de kerstcadeautjes,’ zei Ida Pinotek en ze begon weer naar beneden te lopen.

Johannes tastte met zijn hand langs de muur naar het lichtknopje. De gloeilamp aan het plafond ging aan, flikkerde even en ging weer uit. Maar hij had het gezien, zijn moeder, het touw aan de zolderbalk en het omgevallen krukje.

Nu

Berlijn

Door het aluminium deksel van de magnetronmaaltijd heen kon Theresa al ruiken wat er vandaag op het menu stond. Aardappelpuree, gebraden varkensvlees en gemengde groenten. Terwijl ze de deksel er voorzichtig af haalde, drong vanuit de naastgelegen woonkamer luide marsmuziek door.

‘Meneer Bastian, kunt u de tv niet een beetje zachter zetten?’

‘Wat zegt u?’ De stem van de oude man moest vroeger ooit zeer krachtig zijn geweest. Hij had Theresa verteld dat hij ten tijde van de DDR bij de Nationale Volksarmee had gezeten. Hij was luitenant of kapitein geweest, precies wist ze het niet meer. De ogen van meneer Bastian glinsterden altijd als hij over die tijd vertelde. Maar nu was zijn stem erg zwak geworden en nauwelijks opgewassen tegen het geluid van de tv.

Theresa stak haar hoofd door het dienluik tussen de keuken en de woonkamer. ‘Kunt u het geluid zachter zetten?’ Ze wees met haar vinger naar de tv naast het formica wandmeubel.

Meneer Bastian glimlachte en schakelde het toestel helemaal uit. Theresa zette de lauwwarme magnetronmaaltijd op tafel.

‘Eet smakelijk. Gebraden varkensvlees is toch uw lievelingskostje?’

‘Bedankt, mevrouw Matusiak, u bent geweldig. Wat zou ik zonder u moeten beginnen? Wilt u niet even bij me komen zitten?’

‘Nee, helaas. Ik zou het wel willen, maar we werken met zo’n strak rooster.’ Ze ging naar de gang en kwam terug met een stofdoek. Het verbaasde haar steeds weer dat mensen een wandmeubel in hun woonkamer hadden staan. Haar zus Charlotte had er ook een en als Theresa bij haar was, plaagde ze haar daarmee. Achter haar zat meneer Bastian rustig aan tafel te eten en terwijl Theresa vazen, familiefoto’s en kopjes afstofte, hoorde ze hem kauwen. Zijn gebit knarste. Hij zat smakkend te eten terwijl hij ondertussen vertelde hoe lekker hij het vond.

‘Hoe staat het met de expositie, hebt u intussen alle schilderijen klaar?’

Theresa zette de trouwfoto weer in het wandmeubel. ‘Ik moet er nog een maken, anders krijg ik het met Petzold aan de stok. Over drie weken is de vernissage.’

‘Dat komt wel goed, mevrouw Matusiak. Komt tijd, komt raad, zoals dat zo mooi heet. En op mijn leeftijd kan ik echt wel bevestigen dat dat niet zomaar een stom gezegde is.’

Theresa schudde de stofdoek uit. Onder het raam ratelde de U2 voorbij. De eerste wagon dook al de tunnel richting Pankow in. Theresa hield van haar werk als bejaardenverzorgster, de oude mensen waren haar in de loop der tijd erg dierbaar geworden. Maar haar eigenlijke passie was schilderen. Als kind al had ze geschilderd, maar ze had nooit durven hopen dat het meer dan een hobby kon worden. Totdat ze Albert Petzold ontmoette. Hij had een kleine galerie met de naam Kunststof in de Oderberger Strasse. Ze vond het een rare naam, maar ze was blij dat hij haar de kans gaf haar schilderijen daar te exposeren. Daar had ze altijd al van gedroomd, maar ze had heel lang haar werk aan niemand anders dan aan Charlotte en haar dochter Anna durven laten zien. De ontmoeting met Petzold was stom toeval. Een halfjaar geleden was Theresa naar het Natuurhistorisch Museum gegaan om het grote dinosaurusskelet in het atrium te tekenen. Vlak voordat ze klaar was, stond er plotseling een man over haar schouder mee te kijken. Ze waren aan de praat geraakt en Albert Petzold had gevraagd of Theresa met een paar van haar werken naar zijn galerie in Prenzlauer Berg wilde komen.

Theresa deed het raam dicht en keek op de koekoeksklok boven de bank.

‘Klaar, mevrouw Matusiak.’ Meneer Bastian had zijn bord helemaal leeggegeten, er was nog geen druppel jus overgebleven. Hij was van de generatie die altijd alles opat, wat de pot ook schafte. Het bestek lag dwars over het aluminium schaaltje.

Theresa liet zich in de badkuip glijden. Het warme water was weldadig; het was een vermoeiende dag geweest en ze had pijn in haar rug. Ze sloot haar ogen en verheugde zich op een rustige avond. Ze was van plan een pizza te bestellen en nog even aan haar schilderijen te werken. Net toen ze er nog wat warm water bij wilde doen werd er aangebeld. Ze schrok en ging na wie er op dit tijdstip langs zou kunnen komen. Haar dochter Anna was het vast niet, want die had een sleutel en ze belde altijd van tevoren. De bel ging opnieuw. Theresa stond op, wikkelde een handdoek om haar hoofd, trok een badjas aan en ging naar de deur.

‘Mevrouw Matusiak, Theresa Matusiak?’

Theresa knikte.

‘Wilt u hier alstublieft tekenen?’ De postbode gaf Theresa een aangetekende brief.

Ze ondertekende het formulier, bedankte en sloot de deur. Besluiteloos draaide ze de brief rond in haar handen. Waarom kreeg ze een aangetekende brief? De afzender was een notariskantoor, Herzberg en Salomon aan de Schönhauser Allee. Resoluut scheurde Theresa de envelop open.

Geachte mevrouw Matusiak,

Hierbij delen we u mede dat mevrouw Marlene Groen haar testament bij ons kantoor in bewaring heeft gegeven. Een week geleden is mevrouw Groen overleden. Op ons rust derhalve de plicht u te informeren dat u en Tom Halász de erfgenamen zijn van het onroerend goed in Rostock. We verzoeken u per omgaande contact met ons op te nemen voor het afwikkelen van de formaliteiten.

Onze oprechte deelneming.

Met vriendelijke groet,

i.o. dr. Kai Herzberg

Theresa liet de brief zakken. Was Marlene nu pas overleden? Dat klopte niet. Deze brief sloeg helemaal nergens op. Haar oudere zus was al in 1971 bij een bootongeluk om het leven gekomen. Marlene was met haar vader Johannes gaan zeilen op de Oostzee en daarbij verdronken. Ze was nog maar zeventien. Het verdriet om Marlenes dood was voor haar ouders ondraaglijk geweest en ook later spraken ze bijna nooit over hun gestorven dochter.

Theresa liep naar het raam. Haar natte voeten lieten vochtige afdrukken achter op de vloer van de hal. Peinzend keek ze naar haar schilderijen, die tegen de muur stonden. Op de doeken waren melancholieke gezichten te zien die enigszins aan Modigliani deden denken. Theresa streek met haar vingers over de wang van een bleke vrouw met een grote hoed. Haar ouders, Johannes en Elisabeth Groen, hadden drie dochters: Theresa, Marlene en Charlotte. Charlotte was de oudste en Theresa de jongste. Theresa had Marlene nooit gekend, want die was voor haar geboorte gestorven. Na de dood van Marlene was Elisabeth nog een keer ongepland zwanger geraakt en ze had het niet over haar hart kunnen verkrijgen om voor een abortus te kiezen.

Theresa maakte haar blik los van het schilderij en nam de aangetekende brief opnieuw vluchtig door. Bij de woorden ‘onroerend goed in Rostock’ stopte ze even. Onroerend goed? Daar had ze zonet helemaal overheen gelezen. Theresa haalde de handdoek van haar hoofd en dacht aan het huis in Rostock dat vroeger van haar ouders was geweest. Na de Wende hadden ze het verkocht. En nu zou het al die tijd van Marlene zijn geweest? Marlene, van wie ze dachten dat ze al jaren dood was?

Theresa had een droge keel gekregen. Ze liep naar de keuken en dronk een slok water uit de kraan. Daarna pakte ze haar telefoon van tafel en koos het nummer van haar zus. Charlotte, de oudste, de verstandige, die altijd overal een oplossing voor had. Misschien kon zij licht op de zaak werpen.

‘Groen?’

‘Lotte, met mij. Heb je even?’ Theresa liep terug naar de woonkamer en keek uit het raam.

‘Eventjes dan. Morgenvroeg moet ik voor een cursus naar Magdeburg en ik moet nog pakken. Wat is er aan de hand?’

‘Ik heb zojuist een aangetekende brief gekregen. Het gaat om Marlene. Ze… Blijkbaar heeft ze tot een week geleden nog geleefd.’

Aan de andere kant van de lijn was alleen Charlottes ademhaling te horen.

‘Ben je er nog?’ vroeg Theresa.

‘Ja. Dat… dat kan toch niet. Marlene is dood, al jaren.’

‘Precies. Daarom is het ook zo raadselachtig. En het vreemdste is dat Marlene mij blijkbaar het huis heeft nagelaten.’ Theresa ging op de stoel voor de schildersezel naast het raam zitten.

‘Welk huis?’

‘Dat in Rostock. Je weet wel, het huis dat papa in 1992 aan een belegger heeft verkocht. Lotte, ik snap er helemaal niks van. Heb jij een verklaring?’

‘Nee, helaas niet, ik vind het net zo raadselachtig als jij. Ik denk dat je moeder ernaar moet vragen, ook al wordt dat waarschijnlijk lastig.’

‘Dat zal ik doen. Meteen morgenvroeg. Misschien blijkt dan dat alles een misverstand is, een verwisseling, wie weet.’ Peinzend keek Theresa naar de brief die nu voor haar op de ezel lag. ‘Lotte… één vraag nog. Ken jij een Tom, Tom Halász?’

‘Nee, die naam zegt me niets. Hoezo?’

‘Ach niets, zomaar een gedachte. Ik laat van me horen zodra ik meer weet.’

***

Nadat Theresa de volgende ochtend de secretaresse van het kantoor van Herzberg en Salomon had gebeld voor een afspraak, nam ze de S-Bahn naar Lichtenberg, waar haar moeder Elisabeth sinds vijf jaar in een verpleeghuis voor demente patiënten verbleef. Het stond vlak bij het dierenpark waar Elisabeth vroeger vaak met Theresa en Charlotte ging wandelen. Allebei koesterden ze de hoop dat uitstapjes naar het park het vervagen van Elisabeths herinneringen zou tegenhouden. Of dat de ochtenden waarop de verzorgers met haar over het uitgestrekte terrein wandelden in ieder geval een deel van de herinneringen terug zouden brengen.

Het verpleeghuis was het beste en voorkwam het ergste. Na de dood van Johannes in 1997 was Elisabeth opgefleurd en had ze veel gereisd. Theresa en Charlotte hadden haar in die tijd nauwelijks gezien. Theresa maakte toen een zware periode door. Ze was net gescheiden van Bernd, Anna’s vader, en moest eraan wennen dat ze nu een alleenstaande moeder was. Charlotte was druk bezig met haar opleiding tot belastingambtenaar en moest haar ergernis verbijten over het feit dat haar opleiding tot lerares socialistische maatschappijleer na de Wende niet werd erkend.

Drie jaar later was het met Elisabeth langzaam maar zeker bergafwaarts gegaan. Het begon ermee dat ze haar huissleutel vergat als ze de woning verliet, daarna wist ze niet meer waar ze woonde en ten slotte husselde ze de namen van haar kinderen door elkaar. Op het laatst belde ze een keer de politie toen Charlotte bij haar in huis was omdat ze dacht dat ze een inbreker was. Ze werd niet alleen steeds vergeetachtiger, haar karakter veranderde ook, en dat maakte het voor haar dochters steeds moeilijker om voor haar te zorgen. Elisabeth werd agressief, ze beschuldigde Theresa ervan dat ze geld had gestolen en toen ze ten slotte vergat te eten, droegen Theresa en Charlotte haar bezorgd en met een slecht geweten over aan professionele handen.

In het verpleeghuis werden net de dienbladen van het middageten op roestvrijstalen karren gestapeld en richting keuken geduwd. Theresa meldde zich bij de receptie en stapte in de lift, die naar desinfectiemiddel en pepermuntthee rook. Ze drukte op het knopje voor de vierde verdieping. Langzaam sloten de liftdeuren zich en de cabine met spiegelwanden zette zich in beweging.

De deur van Elisabeths kamer stond open en Theresa liep door naar binnen. Haar moeder zat rechtop in bed, ze staarde naar de afbeelding van het chocolademeisje aan de muur. De verkleinde reproductie van het beroemde schilderij van Jean-Étienne Liotard had vroeger in de woonkamer van Johannes’ en Elisabeths flat aan de Weberwiese gehangen. Ze paste net zomin in de moderne en steriele kamer als de antieke ladekast met de vaas van Meissener porselein die Elisabeth ook van thuis had meegenomen.

De ziekte had Elisabeth in rap tempo ouder laten worden. Haar haar was dun, haar ogen troebel en haar mond een smalle streep. Ze droeg een beige blouse met daaroverheen een grofgebreid vest waarin ze nog magerder leek dan ze al was. Theresa moest aan de trouwfoto’s van haar moeder denken. Van de eens beeldschone vrouw was slechts een schim overgebleven.

‘Dag mama, ik ben het.’ Theresa sprak fluisterend.

Elisabeth bleef naar het chocolademeisje staren, alleen haar hand schokte even.

Op weg hiernaartoe had Theresa erover nagedacht hoe ze haar moeder met Marlene zou confronteren en ze had besloten het onderwerp heel behoedzaam ter sprake te brengen.

‘Gaat het goed met je?’

Elisabeth reageerde niet.

Theresa ging op de rand van het bed zitten. ‘Ik ben hier omdat ik je iets moet vragen. Het gaat om Marlene. Ik heb gisteren een aangetekende brief gekregen…’

Elisabeth draaide haar hoofd om en keek in Theresa’s ogen. ‘Hou je mond.’

Theresa schrok. Waar haalde haar moeder de kracht vandaan om zo hard te praten? Ze kon niet eens meer zelfstandig eten. En die vastberadenheid in haar stem, Theresa wist niet wanneer ze die voor het laatst had gehoord.

Elisabeth richtte haar ogen weer op het schilderij van het chocolademeisje. ‘Marlene heeft altijd al voor narigheid gezorgd. We moesten er een stokje voor steken, anders was ons gezin eraan kapotgegaan.’ Haar stem trilde.

‘Wat bedoel je?’ Theresa schoof dichter naar haar moeder toe, maar ze reageerde niet.

Theresa pakte Elisabeths hand vast. Die was ijskoud.

‘Anton, die heeft haar gered.’

Wie was Anton? Theresa keek verwonderd op. Haar moeder had haar ogen gesloten. Langzaam aaide ze over haar handrug.

‘Wat bedoel je daarmee?’ vroeg Theresa nog eens.

Maar Elisabeth zei niets meer, ook niet toen Theresa haar vraag nog eens herhaalde.

Toen (1943)

Rostock

Wanneer komt vader weer thuis?’

Käthe pakte Elisabeths hand vast. ‘Misschien in het voorjaar,’ zei ze. Ze liet Elisabeths hand los en stond op. Vijf bij vijf passen, groter was het niet. De kelder rook muf, de kaarsen zouden nog maar één dag meegaan en ook de voorraden voedsel in blik en weckpotten waren erg geslonken. De toiletemmer was vol en stonk vreselijk. Opnieuw had Käthe geprobeerd de vraag naar Emil te ontwijken. Misschien in het voorjaar. Waarom had ze dat gezegd? Het was duidelijk dat Elisabeth haar niet geloofde. Ze was ook al bijna zestien.

Vijf maanden geleden waren ze Emil komen halen. Hij wist waar hij aan begon toen hij naar de geheime bijeenkomsten in de haven ging en meehielp pamfletten tegen de oorlog rond te brengen. Vanwege de luchtaanvallen, maar ook omdat ze bang waren dat de mannen in uniform terug zouden komen, woonden Käthe en Elisabeth sinds drie maanden in de kelder. De ingang van hun schuilplaats zat achter een rek dat in een nis was ingebouwd. De beide onderste planken lagen los. Als je die opzijschoof kon je door de opening klimmen. Af en toe gingen Elisabeth en haar moeder naar boven, het huis in, om water te halen en om te kijken of alles er nog stond.

‘Hij komt niet terug, of wel?’ Elisabeth pakte de laatste kaars en draaide hem om in haar hand.

‘Ach Lisbeth, ik hoef jou niets wijs te maken, daar ben je te oud voor. Ik weet niet wanneer je vader terugkomt. Ik weet niet of hij ooit nog terugkomt.’

Op dat moment begon er een sirene te loeien. De beide vrouwen doken in elkaar en keken angstig door het getraliede kelderraam naar buiten. Het regende. Behalve een klein stukje van het trottoir was er niets te zien. Het was donker en met steeds kortere tussenpozen waren lichtflitsen op de natte kinderkopjes te zien. Daarna zagen ze schoenen. Kinderschoenen en stevige damesschoenen die langs het raam in de richting van de bunker snelden. Vrouwen riepen, kinderen huilden. Elisabeth kroop tegen haar moeder aan.

Käthe legde haar hand op Elisabeths hoofd. ‘Hier beneden zijn we veilig en zo erg als een jaar geleden zal het vast niet meer worden.’ Ondanks haar woorden kostte het Käthe moeite om rustig te blijven. Ze kon zich die vreselijke nacht in april vorig jaar nog goed herinneren. Er waren duizenden bommen op Rostock gevallen en de wind van zee had bijgedragen aan de verspreiding van de vlammen. Na die aanval had ze samen met Emil verbijsterd door de verwoeste straten gelopen. Talloze gebouwen waren aan de vlammen ten prooi gevallen, hele straten waren weggevaagd en honderden mensen dwaalden dakloos rond. De binnenstad leek één grote ruïne, het dak van de Sint-Petruskerk was afgebrand en de stadsschouwburg, waar Käthe en Emil zo vaak waren geweest, was verwoest.

Toen de eerste schoten van het luchtafweergeschut te horen waren, gilde Elisabeth het uit. Ze hield zich nog steviger aan haar moeder vast. Käthes hand op het hoofd van Elisabeth trilde. Ze probeerde niets te laten merken. Ten minste een van ons moet sterk zijn, dacht ze.

Buiten was het nu heel stil. Maar plotseling was het gierende geluid van bommen te horen, gevolgd door een luide knal. Het glas van het kelderraam brak in stukken en de scherven vielen op de matras onder het raam. Elisabeth dook van schrik in elkaar en Käthe merkte dat haar onderbroek nat werd.

Pas ver na middernacht was de aanval voorbij en klonken er geen schoten meer. Alles leek vreedzaam. Ergens blafte een hond. Opnieuw liepen schoenen snel langs het kelderraam, ditmaal de andere kant op. Door het traliewerk drong de lucht van zwavel naar binnen. Elisabeth maakte zich los uit de armen van haar moeder, ruimde de scherven op en ging op de matras liggen.

‘Ik ben zo weer terug.’ Käthe stond op, schoof de onderste planken opzij en klom door de opening. Vervolgens pakte ze de toiletemmer en liep langzaam de trap op.

Het huis was niet beschadigd en boven hadden ook alle ramen de aanval doorstaan. Naast de deur stond een kist met kleding. Käthe haalde er een schone onderbroek uit, ging naar de badkamer om de oude in een sopje te weken en liep naar buiten. Er hing nog rook boven de straat. Aan de horizon, in de richting van de haven van Rostock, stegen vlammen op tegen de nachtelijke hemel. Käthe keek voorzichtig om zich heen. Er was niemand te zien. Ze liep de trap af en leegde de toiletemmer in de goot. Toen ze zich omdraaide, zag ze iets op de traptreden voor de huisdeur liggen. Ze liep erheen en zag een kan vers water, kaarsen en een brood dat in een krant was gewikkeld. Snel pakte Käthe de spullen op en bracht ze naar binnen. Wie had in deze tijd nog zoveel over dat hij kon delen? Käthe ging nog een keer naar de badkamer, wrong haar onderbroek uit en hing hem aan de waslijn.

Toen ze terugkwam in de kelder sliep Elisabeth. De ruwe wollen deken lag naast de matras. Wat leek ze toch op haar vader met haar blonde haar en haar tengere bouw. Käthe pakte de deken op en legde hem voorzichtig over haar dochter heen. Opeens hoorde ze een geluid, een zacht ritselen boven haar hoofd. Een pamflet was buiten tegen het traliewerk van het kelderraam gewaaid en fladderde in de wind.

Käthe stond op, trok het stuk papier tussen de spijlen door en las. Speciale editie. Duitse soldaten bij Stalingrad verslagen en in Russische krijgsgevangenschap.

Drie dagen voor Rostock

Johannes zakte tot zijn knieën in de sneeuw. Hij had koorts en trilde over zijn hele lijf. De riem van zijn leren tas sneed in zijn schouder, zijn broek was doorweekt en zijn jas was veel te dun voor de lage temperatuur. Zijn voet deed zoveel pijn dat hij nauwelijks kon lopen. Hij moest gaan zitten. Bij zijn overhaaste vertrek was hij uitgegleden op een bevroren plas en in een greppel gevallen. Een lat van een tuinhek deed dienst als kruk en hij had eeltplekken in zijn handen. Achterblijven kon niet, dat was veel te gevaarlijk. Sinds Hitlers troepen bij Stalingrad waren overwonnen, was het Rode Leger niet te stoppen en kwam het steeds dichterbij. De Duitse bevolking van Silezië moest vluchten.

Een man met een ladderwagen die sinds kort in zijn colonne meeliep, hielp hem overeind. ‘Hoe oud ben je, jochie?’

‘Net vijftien geworden.’

De man knikte. ‘Zo jong en dan al helemaal alleen onderweg. Kom maar, een klein stukje kan ik je wel trekken.’

Johannes had niet eens meer de kracht om de man te bedanken. Hij klom op de wagen. Tussen koffers, kisten en een slee lag een slapende zuigeling in een damesbontjas gewikkeld. Johannes ging naast het warme bundeltje liggen. Zijn ogen vielen dicht en hij droomde over zijn moeder.

Opeens klonk er gekraak en Johannes schrok wakker. ‘Wat? Wat is er aan de hand? Waar…’ Toen zag hij het.

De man die de wagen had getrokken stond naast de vooras. Die was in tweeën gebroken. ‘De wagen kunnen we vergeten.’ Hij keek Johannes lang aan. Zijn gezicht was uitgemergeld, zijn oogwit was geel en hij hoestte.

‘En nu?’

Opnieuw hoestte de man. Uit de zak van zijn versleten jas haalde hij een zakdoek, die hij voor zijn mond hield. Toen de hoestbui voorbij was keek hij hoofdschuddend in de doek en liet hem toen aan Johannes zien. Hij was bloederig. ‘Ik ga het niet redden. Daarom heb ik een verzoek: wil jij voor Hanna zorgen?’

‘Wie is Hanna?’

De man stopte de zakdoek weer in zijn jaszak en wees naar de ladderwagen. ‘Hanna. Mijn kleindochter. Ik heb het mijn dochter beloofd. Ik heb haar beloofd om Hanna in veiligheid te brengen.’

Johannes keek naar het bundeltje naast zich. De baby had de oogjes gesloten. ‘Wat is er met uw dochter gebeurd?’

De man gaf geen antwoord.

Achter hen kwamen nog meer vluchtelingen. Ook zij hadden een ladderwagen met een paard ervoor dat zo mager was dat het maar langzaam vooruitkwam.

‘Dus jij zorgt voor Hanna. Afgesproken?’

‘Afgesproken.’ Johannes trok zijn broekspijp een eindje op. Zijn enkel was intussen donkerblauw geworden.

‘Ik ben zo terug. Even plassen.’

De man stak de landweg over en verdween in de schaduw van een paar jonge bomen.

Johannes schoof de bontjas opzij en legde zijn hand op het lijfje van de baby. Het was ijskoud. Snel trok hij zijn hand terug en hield zijn oor voor de neus van de kleine Hanna. Niets. Ze ademde niet meer.

Er klonk een schot. Het kwam uit de richting van de jonge bomen. Alles begon te draaien, Johannes voelde zijn voeten niet meer, zijn handen waren stijf en hij kreeg knallende hoofdpijn. Hij ging naast de dode baby liggen. Het was voorbij, Johannes was aan het eind van zijn krachten en voelde dat zijn ogen dichtvielen.

De achteropkomende groep stond inmiddels naast de ladderwagen waarop Johannes lag.

‘Hé daar,’ riep een vrouwelijke stem.

Johannes deed zijn ogen open. ‘Ja,’ fluisterde hij.

‘Gelukkig, je leeft nog.’ Er stond een vrouw naast de ladderwagen. ‘Kom er maar af en neem dat kind mee.’

‘Dood,’ zei Johannes alleen maar.

‘Geef me dan ten minste die bontjas.’

Johannes bewoog niet. De vrouw klom op de ladderwagen, haalde het dode kind uit de damesbontjas en legde het terug. ‘Kom mee, jongen. Nog drie dagen lopen, dan zijn we in Rostock.’

Nu

Berlijn

Het notariskantoor zat in het voorste gedeelte van het huis, vlak bij metrostation Eberswalder Strasse. Theresa was een kwartier te vroeg en bekeek het goudglanzende informatiebord dat naast de ingang hing. Twee notarissen, een praktijk voor plastische chirurgie, een coachingspraktijk en twee allergologen. In de hal lag bordeauxrode vloerbedekking. Een paartje kwam de trap af. Ze spraken Spaans met elkaar en leken ruzie te maken. De man wees wild gebarend naar een bruine rolkoffer. De vrouw keek beledigd. Zonder notitie van Theresa te nemen drongen ze langs haar heen. Theresa staarde naar haar spiegelbeeld in het informatiebord. Ze had een witte blouse en een elegante grijze broek aangetrokken en ze had haar haar, dat ze het liefst los droeg, in een strakke staart gebonden. Theresa klom de trap op naar de eerste verdieping en wilde net aanbellen toen de deur werd geopend. ‘Mevrouw Matusiak?’

Theresa knikte.

Dr. Herzberg was van Theresa’s leeftijd, wat haar verbaasde. ‘Fijn dat u er bent. Nogmaals mijn deelneming. Kan ik u iets te drinken aanbieden? Koffie, water, fris?’

‘Koffie graag.’

Achter hem in de gang verscheen een zwaarlijvige vrouw in een paars mantelpak.

Dr. Herzberg draaide zich naar haar om. ‘Mevrouw Schmidt, twee koffie alstublieft.’

‘Natuurlijk. Met melk en suiker?’

Dr. Herzberg en Theresa knikten.

‘Zo, mevrouw Matusiak, deze kant op alstublieft.’

Theresa volgde dr. Herzberg door de smalle gang en aan het eind ervan opende hij een deur. ‘Neemt u vast plaats, ik kom zo bij u.’

Theresa liep het kantoor in en keek om zich heen. Ook hier bordeauxrode vloerbedekking. Voor het raam stond een beige leren bankstel. Driezitsbank. Tweezitsbank. Fauteuil. Een glazen tafel met daarop een schaal met kunstfruit. Theresa nam in de fauteuil plaats. Warm zonlicht scheen door het raam. Talloze rekken met ordners besloegen de hele muur naast het bureau, waarop twee foto’s stonden, een van een vrouw en een van twee kinderen. Dr. Herzberg kwam terug en sloot de deur.

‘Zo, mevrouw Matusiak, dan zullen we eens kijken.’ Hij zette een klein dienblad met twee kopjes koffie en een schaal met koekjes op het glazen tafelblad, pakte twee bruine enveloppen van zijn bureau en kwam bij Theresa zitten. Hij opende de eerste en schraapte zijn keel. ‘Ik, Marlene Groen, bepaal hierbij dat Theresa Matusiak, geboren Groen, en Tom Halász na mijn overlijden mijn huis in Rostock aan de Sankt-Georg-Strasse 1 erven.’

Theresa zonk dieper weg in de beige stoelkussens. Dr. Herzberg gaf haar de tweede envelop. ‘Die is voor u persoonlijk.’ De envelop was gevoerd met bubbeltjesplastic. Theresa voelde met haar vingers, er zat iets hards in, waarschijnlijk een sleutel.

Er was een wolk voor de zon geschoven, de kamer lag nu in de schaduw en leek ineens koel. Zonder iets te zeggen dronk Theresa van haar koffie.

‘En?’ Dr. Herzberg keek Theresa door zijn bril heen aan en plotseling vond ze hem op een acteur lijken, wiens naam haar niet te binnen wilde schieten.

‘Weet u het zeker?’

‘Of ik het zeker weet? Hoe bedoelt u?’ Dr. Herzberg pakte een koekje en nam er een hap van.

‘Nou, is deze brief juridisch gezien… ik bedoel, is er geen sprake van een verwisseling?’

Al kauwend schoof dr. Herzberg zijn bril naar boven. ‘Het is allemaal in orde en juridisch is er geen speld tussen te krijgen. Maakt u zich geen zorgen.’

‘Ik weet niet wat ik moet zeggen.’

‘Nou, ik zou blij zijn als ik een huis erfde, u had het slechter kunnen treffen. Mijn vrouw en ik,’ en hij wees naar de foto op zijn bureau, ‘zijn ook op zoek. De huren in deze wijk zijn schandalig hoog geworden.’

Theresa had tot voor kort niet eens geweten dat Marlene nog leefde. Ze had verwacht dat tijdens deze afspraak alles opgehelderd zou worden, dat het allemaal een misverstand zou blijken te zijn. Maar Marlenes testament was volkomen duidelijk en er was geen sprake van een verwisseling.

‘Eén ding nog. Ik kan uw mede-erfgenaam, de heer Tom Halász, niet bereiken. Weet u misschien waar hij is?’

Theresa sloeg haar benen over elkaar en vroeg zich af of ze dr. Herzberg moest vertellen dat ze die Tom Halász helemaal niet kende.

‘Laten we het samen nog een keer proberen, akkoord?’

Theresa knikte langzaam. Dr. Herzberg haalde een andere map van zijn bureau, sloeg hem open, toetste een nummer in op zijn mobiel en schakelde de luidspreker in.

Nadat de telefoon drie keer was overgegaan, werd er doorgeschakeld naar de voicemail. ‘Dit is het nummer van Woningontruimingen Halász. Momenteel ben ik niet bereikbaar. Spreek een bericht in, dan bel ik u zo spoedig mogelijk terug.’

***

Ergens ging zijn mobiele telefoon over. Tom kromp ineen, hij had barstende hoofdpijn, hij kreunde en deed zijn ogen open. Eindelijk hield het bellen op. Hij draaide op zijn zij. Naast hem lag een naakte vrouw. Ze lag op haar buik met haar hoofd naar de deur, zodat Tom haar gezicht niet kon zien. Hij probeerde zich haar naam te herinneren, tevergeefs. Hij kon zich alleen nog herinneren dat hij gisteravond met zijn collega Konstantin in het café had gezeten. Konstantin was kort na middernacht weggegaan en toen was deze vrouw er ineens geweest. Cindy? Melanie? Tom stond op en liep naar de badkamer.

Zijn telefoon lag op de wasmachine. Hetzelfde nummer dat de laatste dagen al vaker geprobeerd had hem te bereiken. Deze keer was er een bericht ingesproken.

‘Dag, meneer Halász. Met dr. Herzberg van notariskantoor Herzberg en Salomon. Het betreft Marlene Groen. Ik verzoek u dringend om mij terug te bellen.’

Tom staarde naar de telefoon in zijn hand. Hoe had ze hem na al die tijd weten te vinden? Hoe was het haar gelukt om weer in zijn leven binnen te dringen? En waarom liet ze hem door een notaris bellen? Het zou wel weer om geld gaan.

Een computerstem vroeg wat Tom wilde doen. ‘Wilt u de oproep beantwoorden, toets dan één, om het bericht te wissen toets twee, om het bericht op te slaan toets drie, om het bericht nogmaals te beluisteren, toets…’

Tom toetste de twee in.

Toen (1946)

Rostock

De volgende alstublieft.’ Elisabeth moest niezen. Ze haalde een zakdoek uit haar bureaula en snoot haar neus. Eigenlijk had ze thuis willen blijven om uit te zieken, maar omdat er nog een vluchtelingenbarak bij was gekomen, hadden ze haar gevraagd om ondanks haar ziekte te komen werken.

Er stond een jongeman voor haar, zijn blik strak op zijn schoenen gericht.

‘Gezondheid,’ mompelde hij.

‘Dank u. Wat is uw naam?’

‘Johannes Groen.’ Nu keek hij haar aan.

Elisabeth moest weer niezen.

‘Nou, u hebt het stevig te pakken.’ De man glimlachte, maar over zijn ogen lag een schaduw. Zijn donkere krullen vielen in slierten over zijn voorhoofd, maar desondanks had hij iets aantrekkelijks. Hij droeg een tot op de draad versleten broek, een geruit overhemd en daaroverheen een veel te grote jas. Om zijn hals had hij een groen-bruin gestreepte sjaal van ruwe wol gewikkeld.

Elisabeth richtte haar blik weer op de schrijfmachine. ‘Waar komt u vandaan?’

‘Uit Jaksonów, Silezië. Ik moest me hier melden voor een nieuwe slaapplaats.’

Elisabeth moest nog een keer niezen.

Glimlachend deed de man zijn sjaal af en gaf die aan haar. ‘Hier. Ik kan het niet verdragen u zo te horen niezen.’

‘En ik kan dat niet aannemen. U hebt zelf toch…’ Elisabeth onderbrak zichzelf. Ze hoefde de man er niet nog eens op te wijzen hoe slecht hij ervoor stond. En eigenlijk is het een heel aardig gebaar, bedacht ze, ze nam de sjaal aan en bedankte hem.

‘Een mooie vrouw die ziek is, dat kan toch niet?’ Nu lichtten zijn ogen op en hij kreeg kuiltjes in zijn wangen.

Elisabeths handen begonnen te trillen. Ze keek naar de deur. De rij wachtenden was lang, ze moest doorwerken, hoewel ze graag nog wat langer met deze Johannes Groen had willen praten. Ze wilde precies weten waar hij vandaan kwam, waarom hij zijn geboortestreek had moeten verlaten en niet alleen maar de meest essentiële gegevens op een formulier invullen. Maar het Bureau Vluchtelingenzorg was geen plek om mannen te leren kennen. Ze hing de sjaal over haar stoelleuning, pakte twee formulieren van tafel, deed er carbonpapier tussen en draaide het dunne stapeltje in de schrijfmachine. ‘Leeftijd?’

‘Achttien.’

Elisabeth begon met blozende wangen te typen. Waarom werd ze nou zo zenuwachtig van hem? Kon een onbekende die haar zijn sjaal had gegeven haar hart zo op hol laten slaan? Nog nooit had een man zoiets bij haar teweeggebracht. Haar vingers konden de letters niet vinden, ze moest opnieuw beginnen. Elisabeth zou een verpleegstersopleiding gaan volgen, maar het duurde nog even voor die begon en haar moeder en zij konden het extra geld goed gebruiken.

Toen ze het formulier eindelijk had ingevuld gaf ze Johannes Groen de doorslag van het formulier. Ze hoopte dat hij de vochtige afdruk van haar hand op het papier niet zag.

Toen hij de doorslag wilde aanpakken, raakten hun handen elkaar.

‘Bij gelegenheid haal ik mijn sjaal weer op, goed? Ik weet waar ik u kan vinden.’ Hij glimlachte nog eens, draaide zich om en liep weg.

***

Het nieuwe barakkenkamp waarin Johannes terecht was gekomen, was wel groter, maar nauwelijks beter dan het oude. Het stonk er beestachtig. De latrine achter zijn barak was al dagen niet geleegd. Hij hield zijn adem in en deed haastig zijn behoefte. Johannes was moe. Om wat geld te verdienen had hij de afgelopen weken in de verwoeste stad geholpen met puinruimen en stenen sorteren. Het werk vergde veel van zijn krachten en elke dag kwam hij volledig uitgeput aan in het kamp, dat een eindje buiten de stad lag. Het Bureau Vluchtelingenzorg had Johannes een scheve houten keet toegewezen, die hij met twee leeftijdgenoten deelde. Edmund en Otto kwamen allebei uit Breslau, maar ze praatten niet veel en waren meestal weg of sliepen.

Ze hadden alleen het hoognodige. Een tafel, drie houten planken die als bedden dienden, en tegen de muur stond een rek voor kleding en de weinige bezittingen die ze op hun vlucht hadden kunnen meenemen.

Johannes ging op zijn bed liggen en trok de kriebelige wollen deken over zich heen. Hij was zo moe dat zijn ogen meteen dichtvielen. Hij sliep net, toen hij door stemmen werd gewekt. Geeuwend kwam hij overeind. Door het raam naast de deur zag hij een groep jongemannen. Ze droegen een veldgrijs uniform en sommigen van hen een blauw overhemd met een gele zon op de mouw. Daarboven stond in witte letters fdj. De groep was hier gisteren ook al geweest. Johannes stond op, ging naar buiten en liep erheen. De mannen zaten rond een kampvuur, iemand had een gitaar bij zich. Johannes luisterde een poosje naar hun liedjes en wilde weer teruglopen. Toen hij zich omkeerde, maakte een man zich los van de groep en kwam naar hem toe. Hij rookte.

‘Privjet malisj, jongeman, wacht even.’

Johannes bleef staan.

‘Kom toch bij ons zitten.’ De man haalde een pakje papyrossi uit zijn uniformjasje en hield het Johannes voor.

‘Nee, bedankt.’

‘Rook je niet? Is ook niet goed voor de gezondheid.’ Hij lachte. ‘Hoe heet je?’

‘Johannes.’

‘Mooie naam. Bij ons zeggen ze Iwan of Wanja.’ Hij haakte zijn arm in die van Johannes en nam hem mee naar het kampvuur. ‘Ik heet Kolja.’

Het vuur verspreidde een behaaglijke warmte; de liedjes van de groep waren vrolijk en vertelden over een betere toekomst. Johannes ging naast Kolja zitten, die een nieuwe sigaret opstak.

‘Mag ik er toch een?’

Kolja knikte en glimlachte naar Johannes. ‘Wanjoesja, als ik nog iets anders voor je kan doen dan je sigaretten geven, moet je het maar zeggen. We kunnen altijd mensen gebruiken die ons helpen bij de opbouw van het socialisme.’

***

‘Naar Berlijn? Zo snel al?’ Elisabeth gaf Eva een schoon laken aan.

Sinds ze vier maanden geleden samen aan de opleiding in het ziekenhuis waren begonnen, waren de twee onafscheidelijk. Ze vertelden elkaar alles en brachten elke vrije minuut na werktijd samen door. Als het kon, lieten ze hun diensten samenvallen. Eva had een paar weken geleden al laten doorschemeren dat zij en haar man Otto naar Berlijn wilden verhuizen, maar Elisabeth had gehoopt dat het plan niet door zou gaan. En nu zou Eva over twee maanden al weg zijn?

‘Ach, Lisbeth, het is een kans uit duizenden. Bij het Charité zijn ze wanhopig op zoek naar verpleegsters. En Otto verdient meer in Berlijn. Daar wordt nu zoveel gebouwd.’ Eva trok het laken over de matras. ‘Ga toch mee. Berlijn is geweldig.’

‘Ik weet het niet, hoor.’

Eva haalde een nieuw dekbedovertrek uit de kast. ‘Wat houdt je dan hier?’

Elisabeth keek uit het raam. Ze dacht aan Johannes Groen. Al maandenlang dacht ze aan hem. Ze had zijn sjaal elke dag gedragen en toen haar moeder vroeg of een sjaal in het voorjaar niet veel te warm was, had Elisabeth glimlachend haar hoofd geschud.

‘Is het die Johannes?’

‘Kun je nu ook al gedachten lezen?’ Elisabeth trok haar verpleegsterskapje recht.

‘Je praat al weken nergens anders meer over. Waarom zoek je hem niet gewoon een keer op in het barakkenkamp?’ Eva streek het beddengoed nog een keer glad. Ze pakte een paar rubberen handschoenen, bepoederde die en klopte haar handen af aan haar verpleegstersschort.

‘Dat durf ik niet. Waarschijnlijk heb ik me het gewoon verbeeld dat die sjaal iets te betekenen had. Hij heeft hem toch ook helemaal niet meer opgehaald? Hij wilde vast alleen maar hoffelijk zijn.’

‘Dat geloof ik niet. Geen enkele man leent zomaar zijn sjaal uit. Misschien heeft hij je nog een keer opgezocht op je oude werkplek en was je toen al hier. Zoek hem op. Je kunt hem toch niet uit je hoofd zetten.’

‘Ik weet het, hij zag er ook zo goed uit.’ Elisabeth praatte zo hard dat de patiënte in het bed bij het raam een wijsvinger tegen haar lippen hield.

‘Neem me niet kwalijk.’

De patiënte glimlachte. ‘Tja, de liefde, je kunt er niks van zeggen. Zuster, toen ik zo oud was als u, ik zal u vertellen…’

Elisabeth pakte de poederdoos uit Eva’s hand en zette hem weer in de kast. ‘Johannes, alleen de naam al. Zo mooi.’

‘Zo moooi!’ Eva lachte.

‘Maak er maar een grapje van. Maar misschien sla ik de plank echt helemaal mis. Wie weet is hij allang niet meer in Rostock.’

***

Toen Elisabeth een week later na haar dienst het ziekenhuis uit liep, kon ze haar ogen nauwelijks geloven. Maar hij was het echt. Johannes Groen zat op een bankje tegenover het ziekenhuis te lezen. Hij droeg een corduroybroek en een blauw overhemd zonder kraag onder een grijs wollen vest. Hij zag er heel anders uit dan bij hun eerste ontmoeting. Elisabeth vroeg zich af wat ze moest doen. Langzaam liep ze naar hem toe. Johannes Groen was zo in zijn boek verdiept dat hij haar helemaal niet opmerkte. Hij was echt veranderd, hij was aangekomen, zijn huid was niet meer zo bleek en zijn haar was voller.

Elisabeth raapte al haar moed bij elkaar, haalde diep adem en kuchte. ‘Pardon, we hebben elkaar toch al eens eerder ontmoet?’

Johannes keek op. Hij streek met zijn hand door zijn haar en leek na te denken.

Elisabeth boog haar hoofd. Natuurlijk had hij haar niet herkend, het was alweer een hele poos geleden dat ze elkaar hadden ontmoet. ‘Bij het Bureau Vluchtelingenzorg. Ik was verkouden…’ Tot haar eigen ergernis wist Elisabeth geen enkele duidelijke zin uit te brengen, hoe vaak ze het weerzien met Johannes in gedachten ook had doorgenomen.

‘Ik ben Elisabeth Havelmann. En u bent Johannes Groen, toch?’

‘Dat klopt.’ Hij stond op en keek haar aan. Plotseling klaarde zijn gezicht op. ‘O ja, nu weet ik het weer. Hoe gaat het met mijn sjaal?’

Elisabeth bloosde.

‘Wat doet u hier in het ziekenhuis?’ Johannes stopte het boek in zijn leren tas.

‘Ik ben leerling-verpleegster. En u? U ziet er toch kerngezond uit.’ Op Elisabeths neus waren kleine zweetdruppeltjes ontstaan.

‘Iemand uit het kamp is ziek. Ik ben met hem meegekomen.’ Johannes glimlachte.

‘Is het iets ernstigs?’

‘Nee, ik denk dat het wel meevalt. Elisabeth, ik wil het graag goedmaken met u, omdat ik niet meteen wist wie u was.’

‘Hoe bedoelt u?’ Elisabeth frunnikte aan haar oorbel.

‘Hebt u zin om morgen met me te gaan wandelen?’

***

De volgende dag stond hij voor haar huis. De mussen kwetterden in de bomen en de zon had al zoveel kracht dat Elisabeth met alleen een gebreid vestje over haar groene jurk naar buiten ging. Johannes had een oude fiets tegen het tuinhek gezet. Aan het stuur hing een mand met een geruite deken eroverheen.

‘Kom Elisabeth, we maken een uitstapje. Laten we naar de Warnow gaan.’ Johannes tekende met de punt van zijn schoen een patroon in het grind voor het huis.

‘Op één fiets? Hoe moet dat?’ Bezorgd keek Elisabeth naar het roestige barrel.

‘Dat gaat prima, vertrouw mij maar. Ik zorg ervoor dat u niets overkomt.’ Elisabeth nam haar jurk bij elkaar en ging op de bagagedrager zitten, en Johannes fietste weg. Om er niet af te vallen hield ze zich aan hem vast. Ze had haar armen om zijn heupen geslagen en kon de warmte van zijn lichaam door zijn hemd heen voelen. Die nabijheid deed haar goed en hoewel de oorlogsschade in de straten van Rostock nog overal te zien was, had Elisabeth zich nog nooit zo goed gevoeld. De tijd in de kelder, de honger en de angst, op dat moment was het allemaal ver weg. Alleen Johannes was er, Johannes, Johannes.

Het was niet ver naar de Warnow, maar Johannes reed omslachtig, hij nam de verkeerde afslag en reed sluipweggetjes in die geen sluipweggetjes waren.

‘Weet u de weg helemaal niet?’

‘Ik zou eindeloos zo met u kunnen doorfietsen.’

Elisabeth voelde dat ze een kleur kreeg.

Aan de oever van de Warnow spreidden ze de deken uit op de grond en Johannes deed de deksel van de mand open. ‘Ik hoop dat er iets voor u bij is.’

Elisabeth keek er verbaasd naar: haring onder een bontjas, vatroesjki, pelmeni, batontsjiki, twee flesjes kvas.

‘Hier heeft Kolja me aan geholpen. De fiets heb ik ook van hem gekregen.’

‘Wie is Kolja?’ Elisabeth pakte de twee flesjes kvas en een opener uit de mand.

‘Een vriend, eigenlijk bijna een vader voor me, al is hij nog helemaal niet zo oud. Hij komt uit Moskou en is hier om te helpen bij de wederopbouw. Hij heeft zelfs werk voor me geregeld. Eerst moest ik puinruimen. Nu werk ik op de administratie, als je dat zo kunt noemen.’ Johannes nam een flesje van Elisabeth aan en opende het.

‘Uw ogen beginnen gewoon te glinsteren wanneer u over hem praat.’ Elisabeth glimlachte.

‘Daar heb ik ook alle reden toe. Hij zorgt voor me, let erop dat het goed met me gaat. Eindelijk is er iemand die zich…’

‘… die zich om u bekommert, bedoelt u?’

Johannes sloeg zijn ogen neer.

‘En uw ouders?’

‘Dat is een moeilijk onderwerp. Misschien niet zo geschikt voor een eerste afspraak.’ Johannes nam een grote slok. ‘Maar nu u er toch naar vraagt: mijn vader ken ik niet en mijn moeder was erg ziek. Op een dag heb ik haar op zolder gevonden.’ Johannes kreeg tranen in zijn ogen. ‘Ik heb toen eerst een tijdje bij de buren gewoond. Maar uiteindelijk was er geen plaats meer en moest ik naar een weeshuis.’

‘Wat erg.’

Johannes zette het flesje weer in de mand en keek in gedachten verzonken uit over het water. Een aak kwam tjoekend dichterbij. Op het dek zat een oude man op zijn gemak een pijpje te roken, starend naar een punt aan de horizon. Op zijn schoot lag een teckel te slapen. Toen de aak ter hoogte van Elisabeth en Johannes was, tilde het dier traag zijn kop op en keek hun kant op.

Zwijgend zaten ze een poos samen naar het water van de Warnow te kijken, waar kleine golven op te zien waren.

Elisabeth schrok toen een trompetterend geluid de stilte verbrak. Ze keken omhoog. Johannes wees. ‘Kijk Elisabeth, ze komen terug.’

‘Kraanvogels. En zoveel. Dat is een goed teken.’ Als kind was Elisabeth een keer met haar ouders op Rügen geweest en had daar honderden vogels in een veld zien neerstrijken. Haar vader had haar verteld dat de kraanvogels zich op Rügen verzamelden, waar ze uitrustten totdat ze in de herfst naar warmere streken vlogen. Sindsdien gaf de gracieuze aanblik van de vogels Elisabeth een gevoel van geborgenheid en vertrouwen. Ze glimlachte.

‘Hoe bedoelt u dat?’

‘Kraanvogels brengen geluk.’ Elisabeth maakte haar blik los van de lucht en keek Johannes in de ogen. Ze vlijde haar hoofd tegen zijn schouder en hij sloeg zijn arm om haar heen.

Nu

Berlijn

Toen Theresa het kantoor van notaris Herzberg verliet en naar buiten liep, zag ze haar dochter voor het café aan de overkant op een schommelbank zitten. Anna had sneakers aan en zette zich al schommelend met haar voeten af tegen de grond, terwijl ze iets intoetste op haar telefoon. Theresa wilde de straat oversteken en zag de tram niet die net de hoek om kwam. De tram belde. Theresa draaide zich meteen om, maar liep tegen de stoeprand aan, struikelde en viel. Toen ze een luide kreet slaakte, keken een paar voorbijgangers geschrokken om. Ze was op haar knieën gevallen, wat ontzettend veel pijn deed. Ze zag dat zich op haar lichte broek een rode vlek verspreidde.

Anna sprong van de schommelbank en rende op haar moeder af. ‘Gaat het, mama?’

Theresa knikte en liet zich overeind helpen.

Anna gaf haar moeder een arm. ‘Het is toch niet te geloven, hè? Altijd oversteken bij het verkeerslicht, dat heb je er toch al die jaren bij me in gestampt. En zelf ben je het alweer vergeten?’

Theresa kon een glimlach niet onderdrukken. Langzaam liepen ze naar het café en gingen zitten.

‘Ik heb iets sterks nodig tegen de schrik.’

Anna keek op haar horloge. ‘Het is pas halfvijf.’

Theresa wenkte de serveerster en bestelde een koffie met wodka. Ze pakte een servet van het tafeltje en depte de vlek op haar broek. ‘Die is niet meer te redden, geloof ik.’

‘Shampoo en koud water, en de bloedvlek is in een mum van tijd weg. Dat is een lifehack, dat heb ik eens op YouTube gezien.’ Anna’s groene ogen fonkelden in het licht van de zon.

Theresa legde het servet aan de kant en keek naar haar dochter. Waar was de tijd gebleven? Sinds Anna twee jaar geleden na haar eindexamen naar een eigen woning was verhuisd en aan de Humboldtuniversiteit geschiedenis en culturele wetenschappen studeerde, had Theresa het gevoel dat de tijd voorbij vloog. In het weekend gaf Anna rondleidingen in het Duitse historische museum Unter den Linden om wat bij te verdienen. Ze stond op eigen benen en het deed Theresa goed te weten dat ze het toch niet zo verkeerd had aangepakt met haar dochter.

‘Hoe was het bij de notaris? Had je gelijk, was de kwestie van je zus een vergissing?’ Anna zette zich weer af van de grond. De schommelbank begon piepend heen en weer te zwaaien.

‘Blijkbaar niet. Marlene heeft me inderdaad het huis in Rostock nagelaten. Aan mij en aan die Tom.’

‘Vreemd. Vertel me nog eens wat je van Marlene weet.’

De serveerster bracht de koffie en Theresa nam een grote slok. De wodka werkte snel en ze werd weer wat rustiger. ‘Marlene was bijna zeventien toen ze bij een zeilongeluk om het leven kwam. Ze was met onze vader op de Oostzee, blijkbaar stormde het vreselijk en de zeilboot is omgeslagen. Haar lichaam is nooit gevonden en er was dus ook geen begrafenis. Dat is eigenlijk alles wat ik weet. Ik was een nakomertje en heb Marlene nooit gekend. Opa en oma hadden het nooit over haar en op een gegeven moment ben ik gestopt met vragen, omdat ik aannam dat het hun te veel pijn deed om over hun overleden dochter te praten.’ Theresa strekte haar benen uit onder de tafel.

‘Maar nu lijkt het erop dat opa en oma tegen je hebben gelogen en dat Marlene toen helemaal niet is overleden.’

Theresa knikte.

‘En wie is die Tom?’ Anna typte intussen door op haar telefoon.

‘Leg dat ding nou toch eens weg.’ Theresa klonk bozer dan ze bedoelde.

Anna legde haar telefoon op haar schoot.

‘Sorry,’ zeiden ze allebei tegelijk.

Theresa glimlachte even. Dat hele gedoe met die erfenis bracht haar van haar stuk. Eigenlijk had ze nu al haar energie nodig voor de voorbereiding van de tentoonstelling. Maar sinds het telefoontje van dr. Herzberg had ze geen penseelstreek meer gezet. Het was allemaal zo absurd. Van haar dood gewaande zus had ze het voormalige huis van haar ouders geërfd, en dan was er ook nog die Tom van wie ze nog nooit had gehoord en met wie ze nu samen dat huis bezat. Theresa gaf de serveerster een seintje en bestelde nog een koffie met wodka. ‘Tom Halász heet hij. Meer weet ik niet.’

Anna pakte haar telefoon weer op. ‘Daar komen we zo achter, ogenblikje.’

‘Woningontruimingen Halász, zou dat hem zijn?’

Theresa dacht na. Had die Tom daarnet op zijn voicemail niet zoiets gezegd? ‘Ik geloof het wel, ja.’

Anna liet Theresa haar telefoon zien. ‘Hallo, zeg, dat noem ik nog eens een lekker ding.’

Op het scherm was een jongeman te zien, Theresa schatte hem rond de dertig. Hij had bruine ogen en een donkere gelaatskleur en hij glimlachte. Theresa moest toegeven dat die Tom, als hij het inderdaad was, er heel aantrekkelijk uitzag. Maar op de vraag waarom Marlene het huis aan hen had nagelaten, gaf zijn foto geen antwoord.

‘En nu?’

‘Geen idee. Ik moet eerst een sigaretje roken.’ Terwijl Theresa in haar tas rommelde op zoek naar haar pakje shag, viel haar blik op de envelop die dr. Herzberg haar had gegeven. ‘Die is ook nog van de notaris.’

‘En dat zeg je nu pas?’ Anna greep naar de envelop. ‘Mag ik?’

‘Ga je gang.’ Theresa rolde een sigaret en stak hem op.

Anna scheurde de envelop open. Er zaten een sleutel en een brief in. Snel las ze de brief door.

‘Hè, wat is dit nou?’

‘Wat bedoel je?’

‘Hier, lees zelf maar.’

Lieve Theresa,

‘Een fout onder een leugen verbergen is een vlek vervangen door een gat.’

(Aristoteles)

Eigenlijk wilde ik al veel eerder contact met je opnemen, maar ik was te laf. Ik had er de moed niet voor en ik wilde jou niet ook nog in het ongeluk storten. En nu heb ik geen kracht meer, de kanker heeft gewonnen. Het verleden kunnen we niet veranderen, maar we kunnen er wel voor zorgen dat het heden beter wordt. Daarom is het mijn wens dat jij, Tom en Anton ervoor zorgen dat de leugen uit de wereld wordt geholpen.

Veel liefs,

Marlene

Theresa liet de brief zakken.

‘Wat voor leugen? Een vlek vervangen door een gat? Wat bedoelt ze daarmee?’ vroeg Anna.

Theresa trok haar schouders op en keek peinzend naar het vel papier in haar handen.

‘En wie is Anton?’

‘Zelfs dat weet ik niet. Maar je oma Lisbeth noemde die naam ook toen ik bij haar was. Vreemd, ik weet zeker dat ik tot nu toe nooit van een Anton had gehoord.’

‘Anton, Tom, het is allemaal wel heel mysterieus.’ Anna pakte de sleutel van tafel en bekeek die. ‘Ik neem aan dat we naar Rostock moeten gaan. En we moeten proberen die Tom te bereiken.’

‘Dat denk ik ook.’

Ineens sloeg Anna haar handen voor haar mond. Ze sprong op en verdween het café in. Vijf minuten later kwam ze terug.

‘Wat was dat nou, voel je je niet lekker?’

‘Het gaat alweer. Mijn maag is van streek. Bij mij op de hoek zit een nieuwe Aziatische snackbar. Waarschijnlijk te veel ve-tsin.’

Anna pakte haar telefoon en hield die tegen haar oor.

‘Wat doe je?’

‘Ik bel Tom.’

‘Hoe kom je aan zijn nummer?’

‘Op de website van zijn bedrijf voor woningontruimingen staat ook zijn nummer, dat is wel zo handig en…’ Anna zweeg. ‘Verdorie, ik krijg alleen de voicemail.’

Theresa haalde haar portemonnee uit haar tas. Haar blik viel op haar broek. De bloedvlek was inmiddels opgedroogd.

Toen (1949)

Rostock

Het was de hele dag niet echt licht geworden. De wind rukte aan de takken. Veel bomen waren al kaal. Kolja en Johannes liepen door het Alter Friedhof-park. De bladeren ritselden onder hun voeten. Op een open plek tussen de bomen lieten kinderen een vlieger op en lachten vrolijk.

Johannes keek op zijn horloge. ‘Ik moet mijn pak nog bij de kleermaker ophalen. Lisbeth zal opkijken.’

Kolja knikte.

De beide mannen verlieten het park en kwamen al gauw in de Friedrich Engelsstrasse. Het kleine huis van de familie Havelmann was al van verre te zien. Johannes hield van het knusse rode bakstenen huisje met het leien dak. In de tuin stonden appel- en pruimenbomen, er waren heel veel bedden met kruiden, en het was niet ver van de Warnow. Drie weken alweer woonden Johannes en Elisabeth daar samen op de zolderkamer. Morgen zou het officieel worden. Johannes en Elisabeth zouden gaan trouwen.

‘Je bent gelukkig, Wanjoesja. Daar ben ik erg blij om.’ Kolja hield een krant onder zijn arm geklemd. Op de voorpagina stond een artikel over de oprichting van de Duitse Democratische Republiek. Op een geelgetinte foto waren de lachende gezichten van Otto Grotewohl en Wilhelm Pieck te zien.

‘En niet zo’n beetje ook, Kolja. Ik ben dolgelukkig. Je weet hoe ik altijd naar een eigen gezin heb verlangd.’ Johannes haalde een pakje sigaretten uit zijn jaszak. ‘En morgen ga ik trouwen met mijn Lisbeth. Ik kan me niets mooiers voorstellen. Hoewel, tegen jou kan ik het wel zeggen want je bent tenslotte onze getuige. Lisbeth is zwanger.’

‘Gefeliciteerd, Wanjoesja.’ Kolja sloeg Johannes op de schouder.