LICHTER

Dit boek is bedoeld om betere beslissingen te kunnen nemen met betrekking tot onze gezondheid. Het is daarbij uitdrukkelijk niet bedoeld om het advies en/of de behandeling van een arts te vervangen. Als je een medisch probleem ondervindt, is het altijd raadzaam om je arts te consulteren. De auteur en uitgeverij zijn niet aansprakelijk voor het opvolgen van enig advies dat gegeven wordt in dit boek.

De inhoud, publicatie en distributie van dit boek zijn op geen enkele manier beïnvloed door giften van enigerlei organisatie of firma, of welke andere vorm van mogelijke belangenverstrengeling dan ook.

Eerste druk januari 2018

© William Cortvriendt | Uitgeverij Lucht BV

Ontwerp omslag en binnenwerk

Hermen Grasman Ontwerp

Foto auteur: Hester Doove

ISBN 978 94 92798 03 9

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

William Cortvriendt

LICHTER

Waarom we steeds dikker worden en waarom meer bewegen of minder eten niet helpt
En hoe we juist blijvend kunnen afvallen door lekker eten met veel gezonde vetten

Voordat het manuscript naar de redactie van uitgeverij Lucht ging, boden een aantal mensen aan om het kritisch te beoordelen. Door hun op- en aanmerkingen is dit boek beter geworden dan als ik alles alleen had gedaan! Ik wil dan ook mijn speciale dank uitbrengen aan Pascale Naessens, Caroline van Leuven, Ingrid van Lieshout, Carlo van Lienden, Kris Verburgh, Wim Tilburgs en Juglen Zwaan.

De inhoud van dit boek is op geen enkele manier beïnvloed door giften van enige organisatie, firma of door enige andere vorm van belangenverstrengeling. De inhoud van dit boek is uitsluitend gebaseerd op gepubliceerde wetenschappelijke onderzoeken, zoals die zijn vermeld in de lijst met referenties, in combinatie met mijn eigen analyses en persoonlijke ervaringen met patiënten.

William Cortvriendt

‘This book is dedicated to you, Bryan’

Bryan Pinkerton

1968-2016

Bryan overleed op slechts 47-jarige leeftijd nadat hij jarenlang had gekampt met obesitas en de erdoor veroorzaakte secundaire gevolgen zoals zuurbranden, een hartaanval en diabetes type 2. Hij bezweek uiteindelijk aan de gevolgen van slokdarmkanker, een vorm van kanker die steeds meer voorkomt bij mensen die langdurig lijden aan overgewicht en obesitas. Ik kende Bryan goed, hij was mijn schoonbroer.

1

Wat je mag verwachten van dit boek

‘Met dit boek heb ik de ambitie dat je overtollige kilo’s gaan verdwijnen, voor altijd!’

William Cortvriendt

Volgens het RIVM leed in 2016 voor het eerst in de ons bekende geschiedenis meer dan de helft van de Nederlandse bevolking aan overgewicht en obesitas (ernstig overgewicht).1 In België gaat het om vergelijkbare aantallen.2 En daarmee is nog niet alles gezegd. In juli 2017 werden de vooruitzichten bekendgemaakt voor de komende decennia tot 2040 en de verwachting is dat in 2040 maar liefst 62 procent van de bevolking te dik zal zijn.3 Van de groeiende groep van 65 jaar en ouder betreft dit zelfs meer dan 70 procent. We kunnen dit ook anders stellen: vanaf heden heeft slechts een krimpende minderheid van de bevolking in Nederland en België nog een normaal gewicht! Uit deze ontwikkelingen lijkt het duidelijk dat we ook op dit terrein de Verenigde Staten achterna dreigen te gaan, waar tegenwoordig nog maar één op de drie volwassen Amerikanen een normaal gewicht heeft en de zwaarlijvigheid ook nog eens extremer is.

Enerzijds moeten we af van het zogenaamde ideaalbeeld dat ieder lichaam er behoort uit te zien zoals dat ons door de media wordt aangeprezen. Elk lichaam heeft zijn eigen natuurlijke omvang en proporties, waarbij de een wat magerder is en de ander wat forser. Slechts een klein deel van de bevolking voldoet van nature aan het huidige ideaalbeeld. Anderzijds is het duidelijk dat de toename van ons gewicht een probleem is geworden dat steeds groter wordt en ernstige gevolgen heeft voor ons geestelijk en lichamelijk welbevinden en uiteindelijk ook voor onze levensverwachting. Het is namelijk duidelijk geworden dat overgewicht een belangrijke waarschuwing is dat er zich allerlei bijzonder vervelende ziekten bij je aan het ontwikkelen zijn (zie hoofdstuk 3).

De standaardtherapie om gewicht te verliezen is al sinds mensenheugenis het beperken van calorieën, het eten van minder vet en bovendien meer bewegen. Deze wijsheden, die niet alleen door de meeste artsen en diëtisten worden bevestigd maar ook onder de bevolking algemeen aanvaard zijn, hebben geleid tot vooroordelen, die als we ze niet hardop durven zeggen dan toch op z’n minst stiekem denken. Eigenlijk bedoelen we te zeggen dat dikke mensen lui zijn en dat ze ten aanzien van hun eetgedrag over onvoldoende zelfdiscipline beschikken. Maar is dat wel zo?

Want… er is nauwelijks een aandoening te bedenken waar een door artsen en diëtisten voorgeschreven therapie, namelijk meer bewegen en calorie- en vetbeperking, dermate desastreus heeft gefaald als juist bij overgewicht en obesitas. De boekhandels liggen vol met dieetboeken en fitnessboeken met steeds weer nieuwe modieuze namen en talrijke volgers en telkens is er weer een nieuw trendy drankje of ander product op de markt dat de problemen voor je gaat oplossen. En steeds weer is ook het resultaat hetzelfde: in het begin worden er snel kilo’s verloren, waarna het afvallen steeds langzamer gaat. Wanneer daarna het hongerlijden en vaak onsmakelijke eten uiteindelijk niet meer kunnen worden volgehouden, neemt het gewicht onmiddellijk weer toe, wat algemeen bekendstaat als het jojo-effect. Ook hier zetten de Amerikanen de toon. Er is bijna geen inwoner van de vs meer te vinden die niet op de een of andere manier een dieet volgt, van Bill Clinton tot Oprah Winfrey. Onderzoek laat bovendien zien dat Amerikanen meer bewegen dan ooit tevoren. Desondanks worden ze echter zichtbaar alsmaar dikker en dikker… Nederlanders en Belgen volgen de Amerikanen gestaag en ook van de recent in het nieuws gekomen pogingen van Paul de Leeuw en Linda de Mol om af te vallen door minder te eten en te fitnessen valt gemakkelijk te voorspellen dat deze uiteindelijk jammerlijk zullen falen.

In mijn eerder gepubliceerde boeken uit de Hoe word je 100-serie heb ik op basis van wetenschappelijke onderzoeken betoogd dat onze moderne levensstijl en het daarmee samenhangende voedingspatroon een aantal essentiële weeffouten bevat, met alle gevolgen van dien. Zo lijdt in België en Nederland niet alleen de helft van de bevolking aan overgewicht, maar heeft daarnaast ook de helft van de volwassen bevolking last van één of meerdere chronische aandoeningen. In de televisieserie Hoe word ik 100, waarin patiënten met overgewicht in combinatie met diverse chronische ziekten door mij werden behandeld met behulp van andere voeding en een andere leefstijl, verdwenen niet alleen veel van die chronische aandoeningen die voorheen als ongeneeslijk werden beschouwd, maar zonder uitzondering verloren de deelnemers razendsnel hun overgewicht tot zelfs 50 kilogram in slechts vijf maanden. En dat niet door honger te lijden, maar door zoveel (lekker) te eten als ze zelf wilden, maar wel anders.

Allereerst gaan we in dit boek nader in op wanneer je eigenlijk te dik bent en wat voor criteria daarvoor worden gebruikt. We zullen daarbij zien dat je voorzichtig moet zijn met het strikt toepassen van alleen de meestal gebruikte BMI (Body Mass Index), die je zomaar zou kunnen wijsmaken dat je te dik bent terwijl dat helemaal niet het geval is. Vervolgens zal ik uitleggen dat minder eten en meer bewegen niet helpen om gewicht te verliezen. Minder eten kan je op de lange termijn zelfs dikker maken! Om te kunnen begrijpen wat ons dik heeft gemaakt duiken we in de historie van onze voeding en hoe wat wij eten vooral sinds de Tweede Wereldoorlog in sneltreinvaart is veranderd. Daarna zal ik stap voor stap analyseren waarom juist mensen steeds dikker zijn geworden. Want is het niet bijzonder dat overgewicht en obesitas niet voorkomen bij dieren die in de natuur leven, terwijl die toch altijd zoveel eten als ze maar kunnen? Er zijn slechts drie soorten dierlijk leven op aarde die last hebben van overgewicht. Dit exclusieve gezelschap bestaat uit mensen, onze huisdieren en daarnaast de dieren die we in gevangenschap houden zoals in de dierentuin of op de boerderij. Wat is er de laatste decennia veranderd in onze leefstijl waardoor we steeds dikker zijn geworden?

Vervolgens zal ik bespreken hoe ons lichaamsgewicht door hormonen wordt geregeld, een onderdeel van onze stofwisseling dat bij al het dierlijk leven van primair levensbelang is. Gewapend met die wetenschap neem ik je daarna mee naar de oorzaken die ons honger-en-dorstmechanisme hebben ontregeld, waardoor ons lichaam steeds meer vet wil opslaan en we vervolgens te dik en uiteindelijk chronisch ziek worden.

Wanneer we de oorzaken en het hormonale mechanisme begrijpen kunnen we onze levensstijl daar waar nodig is aanpassen met maatregelen die direct leiden tot de oorzakelijke aanpak. Een aanpak die ondertussen niet alleen door mij maar door een groeiend aantal enthousiaste medici bij vele duizenden mensen met overgewicht en obesitas is toegepast met nagenoeg 100 procent succes en die bovendien wordt ondersteund en bevestigd door gepubliceerd onderzoek. En dit aantal onderzoeken neemt snel toe. Ik kan je alvast geruststellen: iedereen kan de benodigde maatregelen betrekkelijk gemakkelijk zelf doorvoeren. Je hoeft geen pillen te slikken, je hoeft geen honger te lijden en je mag bovendien (heerlijk) eten tot je verzadigd bent. Voor sommigen mogelijk een additionele geruststelling: je hoeft niet te gaan sporten als je daar geen zin in hebt, want van meer lichaamsbeweging ga je namelijk niet afvallen! Toch besteed ik in dit boek wel aandacht aan lichaamsbeweging, al is het alleen maar omdat sporten zo ongelooflijk gezond is. Maar toch ook voor diegenen die naast het verliezen van al die overtollige kilo’s eigenlijk dromen van een gespierder en aantrekkelijker lichaam. Want ook daar kan gerichte lichaamsbeweging aan meehelpen.

Je zal in dit boek gaandeweg ontdekken dat voeding waarin de natuurlijke vetten onverminderd aanwezig zijn een essentiële rol speelt bij het terugkeren naar een normaal gewicht. Overheden en hartstichtingen hebben echter vele decennia gehamerd op de gevaren van het eten van vooral verzadigde vetten, wat heeft geleid tot onze moderne voeding die industrieel bewerkt, koolhydraatrijk, vetarm, halfvol, mager en ‘light’ is. Omdat deze adviezen aan de basis liggen van hoe we te dik en daarna ziek zijn geworden heb ik een analyse bijgevoegd van de huidige wetenschap over vetten in onze voeding. De meest vooraanstaande onafhankelijke wetenschappers hebben net zoals ik dezelfde overtuiging. Natuurlijke vetten in onze voeding zijn niet schadelijk. Integendeel, wanneer deze uit onze voeding worden verwijderd en industrieel worden aangepast of vervangen, ontstaat een hele cascade van ellende die begint met een schier oncontroleerbare toename van ons gewicht.

Hoe het met zes van de mensen is vergaan die mijn adviezen hebben opgevolgd heb je kunnen zien in de in november en december 2016 uitgezonden zesdelige telvisieserie Hoe word ik 100. Dit is wat die zes deelnemers zelf over hun overgewicht vertellen:

‘Met de nieuwe voeding vlogen de overtollige kilo’s eraf, meer dan 15 kilogram in minder dan drie maanden. Ik eet heerlijk en ik voel me geweldig.’

Gelein Ruts

‘Door alleen maar verse voeding te nemen, volop tijd te maken om uit te rusten en door hardlopen, kickboksen en yoga is mijn gezondheid enorm vooruitgegaan en bovendien ben ik ook nog eens ruim 10 kilo afgevallen.’ Caroline van Leuven

‘Ik begon met ernstige obesitas en in vier maanden tijd was ik al 25 kilogram kwijt. Het eten is daarbij erg lekker en ik heb helemaal geen behoefte meer aan mijn oude voeding.’

John van der Heiden

‘Ik haalde de ongezonde voeding uit mijn keukenkastjes en ben groente en andere gezonde voeding gaan kopen en ben gaan koken. Ik ben ondertussen 15 kilo afgevallen, voel me fitter en gezonder. Mijn doel is om nog 10 kilo extra te verliezen.’

Ria Overdijk

‘Door mijn ongezonde voeding kreeg ik twee ernstige hartaanvallen en ik woog maar liefst 143 kilogram. Ik was altijd zo moe dat ik niet eens meer fatsoenlijk kon spelen met mijn kinderen. Met de voedingsvoorschriften van William is mijn gewicht afgenomen van 143 naar 93 kilo! Ik zie er sinds lange tijd weer gezond en goed uit, ik kan nu met mijn vrouw en kinderen door het bos lopen zonder dat ik af moet haken en zeggen dat ik wel op ze wacht.’

Lesley Williams

‘Met de recepten die mij werden aangereikt leerde ik weer zelf koken en begon ik steeds meer plezier te krijgen in experimenteren met gezonde ingrediënten. De beloning liet niet lang op zich wachten. Ik ben niet alleen veel fitter, maar voel me ook veel gezonder. Ik ben in vier maanden tijd 17 kilogram overgewicht verloren, mijn gewrichtspijnen zijn verdwenen, mijn bloedsuiker en cholesterol zijn weer normaal en mijn medicijnen zijn niet meer nodig.’

Marian Pronk

2

Wanneer ben je eigenlijk te dik?

‘Ik weeg niet te veel, ik ben gewoon 25 cm te kort.’

Shelley Winters, Amerikaanse actrice 1920-2006

Voordat we het gaan hebben over de oorzaken en gevolgen van ‘te dik zijn’ en de mogelijke oplossingen ervoor, is het nuttig om even stil te staan bij wat er nu precies wordt verstaan onder overgewicht en obesitas (ernstig overgewicht).

Er zijn twee criteria die we hanteren om te beoordelen of iemand te dik (of te dun) is. Het eerste is een subjectieve maatstaf die te maken heeft met wat we esthetisch mooi of niet mooi vinden. De meningen verschillen sterk tussen culturen, en welk lichaamspostuur nu wel of niet mooi wordt gevonden en wat voor een gewicht daarbij hoort hangt ook af van de tijdsperiode. Zo worden we allemaal beïnvloed door de slankheidsidealen die de modebladen ons voorhouden waarbij soms extreem dunne tot zelfs anorectische fotomodellen als het nieuwe normaal worden neergezet. Echter, in de zeventiende eeuw werd een zwaar lichaam juist aantrekkelijk gevonden en geassocieerd met economische welvaart en dus ook sociale status, zoals bijvoorbeeld te zien is op de vele schilderijen van de Antwerpse schilder Rubens.

Het tweede en ditmaal objectieve criterium wordt bepaald door wanneer en in welke mate je gewicht of postuur bijdraagt aan verhoogde risico’s op ziekte en overlijden. De drie belangrijkste maatstaven die daarbij worden gebruikt om vast te stellen of iemand een normaal gewicht heeft of juist te licht of te zwaar is zijn de BMI, wat staat voor ‘Body Mass Index’, je buikomtrek in relatie tot je lichaamslengte en je buikomtrek in relatie tot de omvang van je heupen.

Wat is de BMI eigenlijk?

De BMI bestaat al ongeveer 175 jaar en wordt berekend door je gewicht in kilogrammen te delen door het kwadraat van je lengte in meters. De formule hiervoor is:

BMI = gewicht in kg/(lengte in m)2

Dit lijkt vrij ingewikkeld, maar de formule gaat er eenvoudigweg van uit dat wanneer een persoon 10 procent langer is dan een ander (dus 1,1 keer zo lang), deze qua gewicht 1,1 in het kwadraat (dus 1,21) maal zoveel zou moeten wegen om dezelfde lichaamsproporties te hebben. Als voorbeeld (met gemakkelijke getallen) heeft een persoon met een gewicht van 100 kg en een lengte van 2 meter een BMI van 25, wat als volgt is berekend: 100 kg/(2 x 2 meter) = 100/4 = 25. Zo heeft iemand met een gewicht van 60 kg en een lengte van 1,60 meter een BMI van 60 kg/(1,6 X 1,6 meter) = 60/2,56 = 23,4.

De BMI wordt daarbij onderverdeeld in de volgende categorieën:

• | ‹ 18,5 | Ondergewicht
• | 18,5 - 25,0 | Normaal gewicht
• | 25,0 - 30,0 | Overgewicht
• | 30,0 - 35,0 | Obesitas (vetzucht)
• | › 35,0 | Ernstige obesitas

Natuurlijk moeten we ons hierbij realiseren dat iedereen zijn of haar unieke lichaamsbouw heeft en dat de BMI niet het enige criterium is om vast te stellen of iemand een normaal of abnormaal gewicht heeft. Twee verschillende mensen kunnen bijvoorbeeld dezelfde BMI hebben, waarbij de één gezond is, met veel spiermassa, en de ander ongezond is, met weinig spieren en veel vetweefsel. Zo had Arnold Schwarzenegger toen hij in 1967 tot Mister Universe werd gekozen een BMI van 33, een waarde die normaal gesproken behoort bij iemand die aan obesitas lijdt. Arnold Schwarzenegger had in 1967 echter zeer weinig vetweefsel, maar door het bodybuilden een overmaat aan spierweefsel. Zo kan het ook gebeuren dat iemand met een veel lagere BMI, van laten we zeggen 24, eigenlijk medisch gezien toch te dik is. Deze persoon is dan weliswaar visueel niet dik, maar heeft te maken met een ongunstige verhouding tussen vetweefsel en spierweefsel, waarbij het vetweefsel waarschijnlijk ook nog eens op ongezonde en mogelijk verborgen plaatsen zit, zoals in de lever en rond de organen in de buik.

Het zal dus duidelijk zijn dat de BMI niet alleszeggend is. Toch is de BMI in de praktijk een bijzonder bruikbaar getal voor artsen en diëtisten om zich een eerste oordeel te vormen en bovendien stelt de BMI onderzoekers in de gelegenheid om op grote schaal epidemiologisch onderzoek te doen.1 In figuur 1 kun je je lengte en gewicht opzoeken en gemakkelijk zien in welke categorie jouw BMI zich bevindt, van ondergewicht tot ernstige obesitas.

Figuur 1. Diagram met de Body Mass Index. Door je gewicht (horizontale as) en je lengte (verticale as) op te zoeken wordt onmiddellijk duidelijk in welke BMI-categorie je valt.

De buikomtrek

Naast de BMI wordt ook de buikomtrek veel gebruikt om te bepalen of je te dik bent of niet. Zoals we later in dit boek zullen zien heeft vetweefsel dat niet bij ons normale lichaamspostuur hoort de neiging zich in de buikholte op te hopen, maar ook rondom de lever, nieren, milt en darmen.

Je meet je buikomtrek met een meetlint: houd het lint horizontaal ter hoogte van je navel en meet nadat je hebt uitgeademd. Op diverse internetsites kun je de volgende waarden vinden van je buikomtrek. Met behulp van zo’n tabel kun je beoordelen of deze normaal is of wijst op overgewicht of obesitas:

| Laag | Verhoogd | Sterk
| risico | risico | verhoogd
|  |  | risico
Mannen | ‹ 94 cm | 94 tot 99 cm | › 100 cm
Vrouwen | ‹ 80 cm | 80 tot 89 cm | › 90 cm

Echter, ook hier geldt dat het strikt vasthouden aan deze indeling misleidend kan zijn en het bij een bepaalde buikomtrek nogal uitmaakt of je 1,5 meter lang bent of twee meter. Ik raad daarom aan om de tabel hierboven níét te gebruiken. Een veel nauwkeurigere beoordeling krijg je als je je lichaamslengte combineert met je buikomtrek zoals in figuur 2 is aangegeven.

Figuur 2. Je buikomtrek in relatie tot je lengte geeft aan tot welke categorie je gewicht behoort.

De derde maatstaf die wordt gebruikt om te bepalen of je overgewicht hebt en om je gezondheidsrisico’s in te schatten is de zogenaamde middel-heupratio, waarbij je buikomtrek wordt gedeeld door je heupomvang. De buikomtrek wordt opnieuw gemeten ter hoogte van de navel zoals hierboven is beschreven, de heupomvang wordt gemeten op die plaats waar deze het grootste is. De WHO (Wereldgezondheidsorganisatie) vindt een waarde bij mannen tot 0,90 normaal en bij vrouwen tot 0,85.2 Daarboven is sprake van overgewicht.

Naast hulpmiddel en criterium voor het bepalen van overgewicht is de middel-heupratio ook bekend geworden omdat deze van invloed zou zijn op de mate van aantrekkelijkheid van zowel mannen als vrouwen. Onderzoekers ontdekten dat in de westerse cultuur voor mannen een ratio van 0,85-0,9 als optimaal aantrekkelijk wordt gezien en voor vrouwen een ratio van 0,7.3,4

Om te onthouden

•De term dik is in esthetisch opzicht sterk subjectief. In medisch opzicht hanteren we meestal het BMI-getal, waarbij waarden van 25 en hoger wijzen op een te hoog lichaamsgewicht.

•Het kan misleidend zijn om de BMI als absolute maatstaf te gebruiken om je gewicht te beoordelen.

•Andere veelgebruikte criteria om overgewicht te bepalen zijn de buikomtrek in relatie tot je lengte of in verhouding tot de omvang van je heupen.

•Ongezond vet bevindt zich vooral in en rondom de buik. Door je BMI te combineren met de gegevens over je buikomtrek-lengte en middel-heupratio krijg je een betrouwbare indicatie of je overgewicht hebt of zelfs aan obesitas lijdt.

3

Je gewicht is de kanarie in de kolenmijn

‘Je kunt dik zijn en van jezelf houden. Je kunt ook dik zijn en een fantastisch persoon zijn. Maar je kunt niet tegelijk dik en gezond zijn.’

Susan Powter, The New York Times-bestsellerauteur

Uiteraard is het een opmerkelijk fenomeen dat het lichaamsgewicht bij een groot deel van de bevolking de laatste decennia zo snel is toegenomen. Maar wat dan nog? Wie bepaalt wat normaal is en waarom zouden we ons zorgen moeten maken?

Ons gewicht in relatie tot onze lengte (BMI) en de plek waar het overtollige vet zich bevindt (buikomtrek-lichaamslengte en middel-heupratio) zijn relevant. Deze criteria zijn namelijk uitermate belangrijke voorspellers van de risico’s die we lopen op het krijgen van allerlei vervelende chronische en soms levensbedreigende aandoeningen. We zouden zelfs kunnen stellen dat overgewicht en obesitas voor aandoeningen zoals diabetes, hart- en vaatziekten, gewrichtsaandoeningen, dementie en kanker de rol spelen van de spreekwoordelijke ‘kanarie in de kolenmijn’. Zo blijkt dat de middel-heupratio een sterk voorspellende waarde heeft om het risico op toekomstige hart- en vaatziekten in te schatten. Onderzoek toont aan dat indien deze ratio bij mannen hoger is dan 0,95 en bij vrouwen hoger dan 0,90 er een sterk verhoogde kans bestaat op het krijgen van een hartaanval.1

Er is vooral onderzoek gedaan naar de relatie tussen overgewicht/obesitas en ziekten/sterfte met behulp van de BMI-waarden. Daarbij is het duidelijk geworden dat een BMI van meer dan 25 hand in hand gaat met een toenemend risico op allerlei aandoeningen. Dit kunnen bijvoorbeeld aandoeningen zijn die de kwaliteit van ons leven verminderen, zoals een versnelde slijtage van onze gewrichten, astma of vruchtbaarheidsstoornissen. Maar een te hoge BMI verhoogt ook de kansen op het krijgen van levensbedreigende aandoeningen zoals hart- en vaatziekten en allerlei vormen van kanker. Zo zijn er in de medische literatuur onderzoeken gepubliceerd met daarin lange lijsten van lichamelijke aandoeningen die samenhangen met een te hoog gewicht.2-14 Hiervan zijn de meest voorkomende:

•Diabetes type 2

•Kanker, vooral van de baarmoeder, borst, dikke darm en nieren

•Hoge bloeddruk

•Hart- en vaatziekten

•Dementie

•Galstenen

•Vruchtbaarheidsstoornissen

•Gewrichtsaandoeningen

•Astma

•Cataract

•Slaapapneu

BMI en sterfterisico

Als we deze lange lijst van aandoeningen bekijken, zouden we kunnen verwachten dat onze levensverwachting door het hebben van overgewicht ook afneemt. Dit blijkt inderdaad het geval te zijn! In 2010 werd een groot onderzoek in het New England Journal of Medicine gepubliceerd, uitgevoerd met in totaal bijna anderhalf miljoen blanke volwassenen met een gemiddelde leeftijd van 58 jaar.15 Deze participanten waren bij de aanvang van het onderzoek allen gezond en werden gevolgd voor een periode van tien jaar. Zoals getoond in figuur 3 blijkt er zowel voor mannen als voor vrouwen een duidelijke samenhang te bestaan tussen het sterfterisico en de BMI.

Voor mannen blijkt dat de optimale BMI ligt tussen de 18,5 en de 25, voor vrouwen tussen de 20 en de 25. De verschillende getallen geven het relatief sterfterisico aan die bij de desbetreffende BMI-waarden horen. Zo hebben mannen met een BMI tussen 30 en 35 een relatief sterfterisico van 1,44 (ofwel 44 procent hoger) ten opzichte van mannen met een BMI tussen 20 en 25. Opvallend is dat mannen met een zeer ernstige obesitas (BMI hoger dan 40) een bijna driemaal hoger sterfterisico hebben (relatief risico van 2,93) dan hun leeftijdsgenoten met een normale BMI! Tevens wordt uit de grafieken duidelijk dat ook een te lage BMI ongezond is. Een extreme vorm van ondergewicht die we in de westerse cultuur kennen wordt veroorzaakt door anorexia nervosa, een ziekelijke zucht naar vermagering die al dan niet door modegrillen is beïnvloed. Onderzoek toont aan dat anorexia nervosa je sterftekans met maar liefst bijna een factor zes verhoogt!16 Naast al de genoemde lichamelijke symptomen van een te hoge BMI blijken ook geestelijke klachten zoals depressie, angst, sociaal isolement en stress een samenhang te vertonen met een hoge BMI.17

Figuur 3. Het relatief sterfterisico voor mannen en vrouwen op basis van hun BMI. Het blijkt dat voor mannen een BMI tussen 18,5 en 25 het gezondst is, voor vrouwen tussen 20 en 25.15

Obesitas en diabetes

Ik wil graag benadrukken dat er een relatie bestaat tussen obesitas en het explosief gestegen aantal gevallen van diabetes type 2 (zie ook bijlage III over de verschillen tussen diabetes type 1, 2 en 3). Deze samenhang is zo sterk dat vele artsen de gecombineerde term ‘diabesitas’ gebruiken om aan te geven dat we eigenlijk met één en dezelfde aandoening te maken hebben. Zo toont bloedonderzoek aan dat in bijna alle gevallen mensen met obesitas verstoorde bloedsuikerwaarden hebben en op het punt staan om diabetes te krijgen (als ze dat niet al hebben). Maar ook andersom is de relatie onomstreden: 90 procent van diegenen die aan diabetes type 2 lijden, kampen tevens met overgewicht of obesitas. In de vs zijn de statistieken van diabetes en obesitas bekend per individuele staat en die laten duidelijk zien dat wanneer meer mensen last hebben van obesitas er navenant meer gevallen van diabetes zijn in die staat.18

Wanneer we in hoofdstuk 9, 10 en 11 dieper op de oorzaken van obesitas ingaan, zullen we zien dat niet alleen obesitas en diabetes zeer vaak tegelijkertijd voorkomen bij één persoon, maar dat ze ook exact dezelfde oorzaken hebben met dezelfde hormonale afwijkingen in de stofwisseling en precies dezelfde gezondheidsrisico’s hebben. Het is dan ook nauwelijks verrassend dat de preventie en het duurzaam behandelen van beide aandoeningen op dezelfde principes berusten. Patiënten die ik behandel voor diabetes type 2 verliezen zonder uitzondering razendsnel hun overgewicht. In alle gevallen waarin ik primair het overgewicht behandel verbeteren ook de bloedwaarden spectaculair, niet alleen de bloedsuiker, maar ook het cholesterol en de triglyceriden. Bovendien zien we dat er bijna altijd ook een snelle verlaging van de vaak verhoogde bloeddruk optreedt.19 Zo konden na het begin van de behandeling van John van der Heiden in de tv-serie Hoe word ik 100 niet alleen de injecties met insuline na drie dagen al worden gestopt, maar verloor hij tevens 35 kilo overgewicht in vijf maanden. Tegelijkertijd konden van zijn dertien verschillende medicaties er met twaalf worden gestopt…

Ook is beschreven in de medische literatuur dat naarmate de ernst van de obesitas toeneemt tevens het risico om diabetes te krijgen toeneemt.20 Het zal dan ook geen verwondering wekken dat in het kielzog van de enorme toename aan obesitas in de vs tussen 1980 en 2010 er een explosie van nieuwe gevallen van diabetes is opgetreden met een toename van maar liefst 400 procent.21 Op basis van de huidige gegevens zal het aantal personen dat in de vs aan diabetes lijdt in de komende 40 jaar nog verder verdubbelen.22 En zoals zo vaak volgen we in Nederland en België met enige vertraging het Amerikaanse voorbeeld. Momenteel is niet alleen meer dan 50 procent van de volwassen bevolking in Nederland en België te zwaar, maar lijden tezamen in beide landen al bijna twee miljoen mensen aan diabetes type 2, een aantal dat de komende jaren volgens de voorspellingen nog verder toe zal nemen.23-25

We dienen ons daarbij te realiseren dat diabetes type 2 niet alleen een aandoening is die wat ongemak veroorzaakt zoals dat er medicijnen moeten worden geslikt en dat er wat minder suiker kan worden gegeten. Een te hoog bloedsuiker verhoogt de kans op het krijgen van diverse secundaire en ernstige ziekten; zo neemt bijvoorbeeld het risico op harten vaatziekten met een factor 2,5 toe. Voor zowel mannen als vrouwen geldt dat indien je op 50-jarige leeftijd wordt geconfronteerd met diabetes type 2, je een acht jaar kortere levensverwachting hebt dan leeftijdsgenoten zonder deze aandoening!26 Bovendien leidt een chronisch verhoogd bloedsuikergehalte tot een versnelde veroudering van alle weefsels en organen, waar ook onze hersenen onder vallen. Een Japans onderzoek toonde aan dat diabetes bij mensen van boven de 60 gepaard gaat met een verdubbeling van de kans op dementie.27 Het zal geen verrassing zijn dat ondertussen is aangetoond dat ook overgewicht en obesitas een groter risico geven op dementie.28, 29 Neurologen houden er al rekening mee dat we aan de vooravond staan van een explosie van door obesitas en diabetes veroorzaakte dementie, die door sommige wetenschappers al met diabetes type 3 wordt aangeduid.30

BMI en kanker

In mijn boek Hoe word je 100 – Het actieboek heb ik uitvoerig aandacht besteed aan de rol van een verhoogd bloedsuikergehalte bij het ontstaan en bevorderen van de groei van kankercellen. We zouden dus ook mogen verwachten dat mensen met overgewicht of obesitas vaker kanker krijgen. En inderdaad, dat is zo. Reeds in 2003 werd een onderzoek gepubliceerd met gegevens van 900.000 Amerikanen die gedurende 16 jaar waren gevolgd.31 Zoals je kan zien in figuur 4 blijkt dat hoe hoger je BMI is, hoe meer risico je loopt om aan kanker te overlijden. Uit de epidemiologische gegevens uit de vs blijkt dat niet minder dan een vijfde van alle kankergevallen direct samenhangt met overgewicht of obesitas! Zoals valt af te leiden uit figuur 4, zijn vooral vrouwen vatbaar voor kanker ten gevolge van een hoge BMI. Uit het eerdergenoemde onderzoek blijkt dat vooral de risico’s voor borstkanker en kanker van de baarmoeder sterk toenemen bij vrouwen die kampen met obesitas.

Figuur 4. De samenhang tussen de BMI en het risico om te overlijden aan de gevolgen van kanker.31

Het zal dus duidelijk zijn dat overgewicht of obesitas veel meer is dan alleen een esthetisch probleem en waarschuwt dat er allerlei narigheid voor je gezondheid aan zit te komen, als dit al niet het geval is. De toename van onze gewichtsproblemen is echter niet zomaar uit de lucht komen vallen, maar is hand in hand gegaan met een fundamenteel gewijzigd voedingspatroon zoals we in hoofdstuk 5 zullen zien.

Om te onthouden

•Overgewicht en obesitas vertonen een grote samenhang met een lange lijst (chronische) aandoeningen.

•De samenhang tussen obesitas en diabetes type 2 is zelfs dermate groot dat vele artsen beide aandoeningen aanduiden met de term ‘diabesitas’.

•Overgewicht en obesitas zijn daarbij vaak de eerste waarschuwing dat je in de nabije toekomst aan één of meerdere chronische aandoeningen kan gaan lijden.

•Deze chronische aandoeningen hebben met elkaar gemeen dat ze de kwaliteit van leven negatief beïnvloeden en bovendien je levensverwachting sterk verlagen.

4

Het falen van minder eten en meer bewegen

‘De definitie van krankzinnigheid is steeds weer hetzelfde doen om vervolgens een ander resultaat te verwachten.’

Albert Einstein, Nobelprijswinnaar natuurkunde 1921

De mening van bijna alle artsen, diëtisten en bovendien de officiële gezondheidsorganisaties van bijna alle landen is dat overgewicht het gevolg is van een verschil tussen enerzijds de energie – ofwel het aantal calorieën – die we consumeren en anderzijds de hoeveelheid energie die we verbruiken. Indien deze verhouding langdurig uit evenwicht is wordt het verschil volgens hen in ons lichaam opgeslagen in de vorm van vet en worden we naar verloop van tijd te dik. Volgens deze schijnbaar logische redenering lijkt de oorzaak duidelijk: we eten te veel calorieën en we bewegen te weinig. De daaruit volgende remedies die alle overheden en bijna alle artsen en diëtisten vervolgens aanraden kennen we ondertussen ook al wel. We moeten ons beter beheersen en minder eten – vooral minder calorierijke vetten – en we moeten ook meer gaan sporten. En deze adviezen vinden gehoor bij de bevolking en worden wel degelijk opgevolgd! Zo blijkt uit de statistieken dat we in de loop van de laatste decennia steeds meer zijn gaan bewegen en minder vet zijn gaan eten.1

Meer bewegen en toch dikker worden

Deze adviezen van overheidswege om overtollig gewicht te verliezen door meer te bewegen werden al in de jaren zestig van de vorige eeuw gegeven in de vs en Groot Brittannië, waar het de start betekende van de aerobics- en fitnesscentra. Met een blijvende toename van het aantal gevallen van overgewicht en obesitas zijn deze adviezen steeds vaker herhaald en ter harte genomen. Zo nam het deel van de Britten dat regelmatig beweegt tussen 1997 en 2008 toe van 26 procent naar 35 procent.2 In diezelfde periode nam het percentage van de Britse bevolking dat aan obesitas leed desondanks hard toe van 18 naar bijna 25 procent. Amerikanen doen het meeste aan lichaamsbeweging, namelijk 135 dagen per jaar tegen een wereldwijd gemiddelde van 112 dagen. Toch zijn van elke drie Amerikanen er twee te dik en de vs behoort daarmee tot de ernstigst getroffen natie. Ook laten de Amerikaanse statistieken zien dat de toename van lichamelijke activiteit op geen enkele manier de verergering van de obesitas-epidemie heeft kunnen afremmen.3,4 Ook voor kinderen geldt dat er geen relatie bestaat tussen de mate van bewegen en het al dan niet te dik worden, in tegenstelling tot wat algemeen wordt geloofd en door overheden uitgedragen5 (zie hoofdstuk 15). Het ligt dus blijkbaar niet aan de mobieltjes en de videospelletjes!

In Nederland is de situatie hetzelfde. Op verzoek van het ministerie van vws ontwikkelde een expertgroep een Nederlandse richtlijn op dit gebied: de zogenaamde ‘Nederlandse Norm Gezond Bewegen’ (NNGB).6 Voor volwassenen (18 jaar en ouder) geldt dat zij minstens een half uur per dag moeten bewegen met wat ‘matig intensieve inspanning’ wordt genoemd. Het percentage volwassenen dat aan de NNGB voldoet is tussen 2000 en 2014 fors gestegen, van 44 naar 68 procent.7 In ongeveer diezelfde periode is het aantal volwassenen dat aan overgewicht en obesitas lijdt echter gewoon doorgestegen van 43,5 procent in 2000 naar 50,3 procent in 2015.8

Al met al lijkt meer bewegen niet bij te dragen aan de afname van ons alsmaar toenemende gewicht. Het is daarbij ook een verkeerde veronderstelling dat de mate van bewegen de hoeveelheid calorieën die we verbruiken in belangrijke mate doet toenemen. Zo heb ik in mijn eerdere boeken op basis van de resultaten van gepubliceerde onderzoeken betoogd dat een half uur wandelen in een goed tempo je voorziet van bijna alle voordelen voor een gezonder hart en een gezonder vaatstelsel. Echter, voor wat betreft onze energiehuishouding vergt deze activiteit minder dan 5 procent van de energie die we dagelijks nodig hebben voor het vervullen van de basisfuncties van ons lichaam zoals ademhalen, hersenactiviteit, nierfunctie et cetera. Verder eten en drinken we doorgaans meer na bewegen, waardoor de extra verbruikte calorieën weer onmiddellijk worden aangevuld. Ook andere mechanismen zorgen ervoor dat je het teveel aan gewicht er niet zomaar even af krijgt door (meer) te sporten. Het blijkt namelijk ook nog eens dat er na sporten compensatie optreedt. Immers, na een lichamelijke inspanning rusten we meer uit zodat er over de dag genomen niet of nauwelijks meer energie wordt verbruikt!9

Afvallen volgens het Minnesota-ondervoedingsexperiment

Maar goed, vallen we dan wel af als we minder energie consumeren met behulp van een caloriebeperkend en/of vetarm dieet? En als dat het geval is, hoe ontwikkelt ons gewicht zich dan op langere termijn? Je zult versteld staan van het antwoord op basis van een belangwekkend experiment dat reeds in 1944 werd uitgevoerd, gepubliceerd in 1950 en bekendstaat onder de naam ‘het Minnesota-ondervoedingsexperiment’.10

Gedurende de Tweede Wereldoorlog waren de Amerikanen zich ervan bewust dat er in een aantal door de Duitsers en Japanners bezette gebieden sprake was van ernstige ondervoeding bij een deel van de bevolking. Om die reden ontwierpen ze een studie om te onderzoeken welke voeding de gevolgen van deze ondervoeding zo snel mogelijk ongedaan zou kunnen maken zodra de oorlog zou zijn afgelopen. Om de ondervoedingssituatie na te bootsen werden 32 gezonde studenten, allen vrijwilligers, geselecteerd die gedurende twaalf weken normale voeding kregen, gevolgd door 24 weken met slechts de helft van de calorieën. Daarna werden gedurende twaalf weken vier verschillende hersteldiëten gegeven, gevolgd door acht weken met een onbeperkt dieet zoals is weergegeven in figuur 5.

Figuur 5. Het ontwerp van het Minnesota-ondervoedingsexperiment

Van tevoren had men berekend dat de mannen door de caloriebeperking gemiddeld 35 kilo gewicht zouden verliezen. Tot verrassing van de onderzoekers bleek de afname na een aanvankelijk snel verlies aan gewicht steeds trager te verlopen, totdat uiteindelijk ‘slechts’ 17 kilo gewicht werd verloren. De lichamen van de gezonde vrijwilligers gingen gaandeweg de ondervoeding blijkbaar steeds efficiënter om met de beschikbare energie. Dit lagere verbruik van energie uitte zich in allerlei lichamelijke en geestelijke symptomen, zoals het hebben van honger, het zich voortdurend moe en futloos voelen, verlies van spierkracht en spiermassa, concentratiestoornissen, depressieve gevoelens, duizeligheid en desinteresse in seks. Tevens meldden de mannen dat zij geobsedeerd raakten door voeding en moeilijk nog aan iets anders konden denken.

Na de periode van 24 weken met het caloriebeperkende dieet bleek dat niet alleen het gewicht met alle vier de hersteldieten weer zeer snel toenam, maar dat na het bereiken van het oorspronkelijke gewicht de obsessie met voedsel bleef bestaan en het gewicht van de vrijwilligers verder bleef toenemen tot gemiddeld 10 procent boven het gewicht van voor het experiment! De resultaten van dit onderzoek leiden tot een aantal verbluffende conclusies die de gehele dieetindustrie en iedereen die het woord calorie in relatie tot overgewicht gebruikt tot bezinning zou moeten brengen: