Gewoontegetrouw

Bij Uitgeverij de Streekroman verscheen ook de Anja Koenders-trilogie:

Een nieuwe start (2015)

De belofte (2016)

Voor altijd (2017)

Doortje Stam

Gewoontegetrouw

Uitgeverij de Streekroman

Colofon

© Uitgeverij de Streekroman 2020

Redactie: Uitgeverij de Streekroman

Vormgeving en lay out: Uitgeverij de Streekroman

Illustratie cover: Ronald Peet

Ontwerp cover: Ictoria Boxmeer

Illustraties binnenwerk: Karlien Heetebrij

ISBN 978 94 9281 704 4

(Gewone uitgave 978 94 9281 702 0 en

Grootletteruitgave 978 94 9281 703 7)

NUR 344

Dit boek gaat over fictieve personen in fictieve situaties. Alle overeenkomsten met bestaande personen en locaties berusten op toeval.

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, ocr of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij de Streekroman, www.destreekroman.nl.

Zo heel vanzelfsprekend

gewoontes vasthouden

– getrouw –

zoals het hoort

en vaak ook wordt verwacht.

De personages

Siem/Bolle (50 jaar): Weduwnaar van Mensje. Vader van Gies. Opa van Sijmen.

Roelofje/Roelie (48 jaar): Weduwe. Moeder van Maria.

Maria (24 jaar): Dochter van Roelofje.

Aaltje (48 jaar): Moeder van Trui en Eppie. Vroegere vriendin van Mensje. Oma van Sijmen.

Geertruida/Trui (24 jaar): Dochter van Aaltje. Zus van Eppie. Vrouw van Gies. Moeder van Sijmen.

Gijsbert/Gies (24 jaar): Zoon van Siem en Mensje. Man van Trui. Vader van Sijmen.

Egbert/Eppie (6 jaar): Zoon, nakomertje, van Aaltje. Broertje van Trui.

Sijmen/Siem (0 jaar): Zoontje van Gies en Trui.

Zandbelt en Schutsloot, 14 februari 1929

Siem

Intens genietend van de winterse sferen glijdt Siem op de gladde ijzers onder zijn houtjes met lange sierlijke uithalen over het ijs. Hij maalt niet om de straffe noordoostenwind. Dapper trotseert hij deze.

Een nonchalant omgeslagen sjaal bedekt zijn hals en mond. De uiteinden wapperen zijwaarts met hem mee. Al jaren zijn er geen corrigerende handen meer die de kraag van zijn jas omhoogtrekken of zijn sjaal fatsoeneren. Losjes liggen zijn in wanten gehulde handen op de handgreep van de houten slee. Zijn Mensje heeft ze nog gebreid. Het was één van de laatste dingen die ze deed. De plotseling opkomende gedachte aan zijn vrouw doet Siem even versomberen. Zijn snelheid vertraagt en de stevige uithalen worden korter en botter, totdat het hem te veel vermoeid en hij terugkeert naar zijn oorspronkelijk ritme.

Siem kijkt naar de vroedvrouw voor hem in de slee. Onbeweeglijk zit ze daar. Koud als ijs lijkt ze, maar dat is schijn. Ze is een warme persoonlijkheid. Pinnig en kordaat. Vasthoudend ook. En vechtend voor haar idealen is ze een felle voorvechtster van een goede hygiëne. In zijn ogen soms een beetje te overdreven.

Vanmorgen heeft ze zijn kleinzoon op de wereld geholpen. Een stevige knul van een pond of acht. Met een krachtig stemgeluid. En een sterke wil, dat zag Siem in één oogopslag toen hij het kind bewonderde. Hoe anders dan Gijsbert, zijn eigen zoon en vader van de pasgeborene. Gijsbert, geboren na een zware en uitputtende bevalling, was een schriel rimpelig mensje met een klagend huilgeluid. Tenger is hij altijd gebleven. Of Mensjes geestelijke gesteldheid invloed heeft gehad op hun zoon? Siem vermoedt het, want tijdens haar zwangerschap verloor ze haar levenslust en na de bevalling werd ze nooit meer de oude.

Siem schraapt zijn keel. Op een dag als deze mist hij haar meer dan ooit. Hij had deze gebeurtenis samen willen delen. Nu, na al die jaren, zou het hen misschien weer dichter bij elkaar hebben gebracht. Zou ze trots zijn geweest op hun kleinzoons naam? Sijmen, roepnaam Siem.

De altijd zo meegaande Mensje had erop gestaan, er zelfs voor gestreden, dat hun zoon haar vaders naam zou krijgen. Alsof ze had kunnen voorzien dat Gijsbert uit ander hout was gesneden dan hijzelf en zijn eigen vader. Hij had toegegeven en Gijsbert werd Gies, zoals het gaat. Alles wat een ij-klank heeft wordt een ie. Kort en krachtig.

Ondertussen zijn ze op het tweede kolkje aangekomen en opnieuw worden Siems uithalen ferm en lang. De techniek van het schaatsen beheerst hij als geen ander. Het is zijn wil, zijn macht over de snelheid waarmee hij voortglijdt. Het krassende geluid van de ijzers klinkt hem als muziek in de oren. Het ritme houdt hem warm. En dat is maar goed ook. Het is nog een eind schaatsen voordat hij in Zwartsluis is.

‘Siem!’, roept de vroedvrouw plotseling. Ze draait zich een kwartslag om. ‘Siem, stop even!’

IJsslijpsels verspreiden zich langs de ijzers van zijn houtjes wanneer hij vaart mindert. ‘Zegt u het eens.’

‘Ik wil even mijn benen strekken. Ik ben helemaal stijf geworden van het zitten.’

Behulpzaam steekt Siem zijn hand uit. ‘Voorzichtig’, waarschuwt hij, ‘het ijs is glad.’

‘Denk je dat ik dat na al die jaren nog niet weet?’ Ze houdt zich met één hand op de handgreep van de slee staande. ‘Wat is de natuur in wintertijd toch prachtig. Zonde om in volle vaart hieraan voorbij te gaan.’ De juffrouw, zoals ze in de volksmond genoemd wordt, komt oorspronkelijk uit Noord-Holland en spreekt Algemeen Beschaafd Nederlands. De streektaal heeft ze leren verstaan. ‘Geertruida heeft het zwaar gehad’, verandert ze abrupt van onderwerp. ‘Een langdurige bevalling en een flinke baby hebben je schoondochter uitgeput.’

Siem zucht. Moest hij daarom stoppen? Trui is geen klager weet hij. Dat hoeft ze toch niet te benadrukken. De houding van de vroedvrouw bevreemdt hem. Haar indringende blik roept herinneringen bij hem op. Zijn gedachten gaan terug naar die zomerse zondag, bijna vijfentwintig jaar geleden. De dag dat zijn zoon besloot zich aan te kondigen. Minstens een maand eerder dan hij werd verwacht. Mensjes gekwelde blik dreef hem de deur uit en hij dwaalde bijna de hele dag doelloos door de omgeving. Kwam pas thuis toen de geboorte achter de rug was. Sinds die dag plagen zijn schuldgevoelens hem met regelmaat.

‘Jouw Gies is een prettige persoonlijkheid geworden.’

‘’t Is geen verkeerde vent’, reageert Siem schouderophalend.

‘Dat heeft hij aan Mensje en jou te danken. Jullie hebben hem zo opgevoed. Toch wil ik jóu’, de vrouw benadrukt het laatste woord, ‘een dringend advies geven. Je staat niet bekend als de meest geduldige persoon. Nee …’ met geheven hand legt ze hem bij voorbaat het zwijgen op. ‘Luister. Gies heeft niet tegen mij geklaagd. Naarmate jij ouder wordt, zie ik je ongeduld toenemen. Vooral naar hem toe.’

De grimmige lijnen rondom haar mond zien er nog net zo uit als op de dag van Gies’ geboorte, merkt Siem op. Toen hij eindelijk de moed gevonden had om naar huis te gaan, verwelkomde zij hem met een stroom van verwijten. Met het verwijt dat hij zich diep moest schamen raakte ze een teer punt, zij het om een andere reden.

‘Ik bedoel het niet kwaad, Siem. Ik wilde je dit toch even zeggen. Net als toen’, onderbreekt ze zijn gedachten.

‘In een mildere verpakking’, mompelt Siem.

‘In een mildere verpakking’, herhaalt het kleine vrouwtje zijn woorden. Haar ogen twinkelen. ‘Breng me nu maar gauw naar huis.’

Siem kan niet boos op haar worden. Hij tolereert haar bemoeizucht en legt onhandig de oude wollen deken over haar benen.

‘De Bolle, die bijnaam van jou en je vader’, zegt ze glimlachend, ‘die naam is vast niet vanwege jullie bolle toet.’

‘Kort voor de kop, hè?’, lacht Siem en zet zich met een duw af om vaart te maken. Speurend blikt hij vooruit. ‘Zwanen’, wijst hij.

‘Wat een dotjes, hè?’, reageert de vroedvrouw met een tegenvraag.

‘Ja, het zijn dotjes’, mompelt Siem.

Opgerold als bollen liggen ze in het gemaaide rietland. Hun nekken synchroon gevouwen, diep verborgen in de veren. Wanneer ze van dichtbij voorbij schaatsen, steken de lange nekken nieuwsgierig uit de drie bruin-witte bollen omhoog. Jonkies nog. Ze moeten over een paar maanden plaats maken voor het nieuwe broedsel. Gelukkig blijft kleine Siem langer onder zijn moeders vleugels.

Na het derde kolkje schaatst Siem over de Baggervaart in de richting van Zwartsluis. De twee kerktorens verrijzen als wegwijzers naar het dorp. Nog een eindje en ze kunnen niet verder over het ijs. Hij zal de slee langs de Arembergergracht laten staan en de juffrouw te voet naar huis brengen.

‘Aardig van je’, bedankt de vroedvrouw Siem als ze bij de Handelskade zijn aangekomen. ‘Ik had het kleine eind door het dorp wel alleen kunnen lopen hoor, maar apprecieer het ten zeerste. Je bent erg attent. En dankzij de verwarmde steen in de slee heb ik onderweg amper koude voeten gekregen. Daar denken niet veel mannen aan.’

Met een binnensmonds ‘dank u’ neemt Siem het compliment in ontvangst. Zoveel moeite was het nu ook weer niet om de steen voor te verwarmen.

‘Nou juffrouw, ik ga maar weer eens. Misschien zie ik u binnenkort wel weer.’

Trui was niet de enige die op alle dagen liep. Haar buurvrouw Geeske moet binnenkort ook bevallen. En aangezien de winter volgens de laatste berichten voorlopig nog stevig in het zadel lijkt te blijven zal de juffrouw niet, zoals ze gewend is, op de fiets naar de Belt kunnen komen.

‘Drink even iets warms voor je gaat’, dringt de vroedvrouw aan. Ze wacht zijn antwoord niet af, dribbelt met korte pasjes naar de deur.

Ach, waarom zou hij het niet doen. Behalve zijn hond wacht er thuis niemand op hem. En Hond is het gewend om alleen te zijn. Dat komt niet op een uurtje meer of minder aan.

Siem volgt de oudere vrouw de trap op naar de eerste verdieping van haar woning. Hij neemt plaats in de comfortabele stoel bij het raam, met zicht op de dijk waar op hetzelfde moment de stoomtram passeert. Grijswitte wolken zweven boven het ijzeren gevaarte mee. Langszij worden ze donkerder van kleur en wakkeren zijn verlangen aan om ooit een keer een ritje met deze tram te maken. Geen klein stukje, nee de hele lijn van Blokzijl naar Zwolle en weerom. Een wens die niet snel in vervulling zal gaan. De reis is kostbaar en zonder doel is het niets meer en niets minder dan een zinloze verspilling.

‘Warm opdrinken’, gebiedt de juffrouw als ze Siem een glas hete thee aangeeft. Hij drinkt gulzig, voelt hoe de hete drank via zijn slokdarm een weg naar beneden zoekt.

‘Vergeet niet wat ik je onderweg zei’, fluistert ze wanneer Siem aanstalten maakt om naar huis te gaan. Op haar tenen gaat ze voor hem staan en trekt de kraag van zijn jas recht. ‘Je moet de sjaal kruislings voor je borst langs vouwen. Dat beschermt je beter tegen de kou.’

Het gebaar herinnert hem aan zijn moeder. Ook zij kon dit zo doen. Met een zorgzame blik in haar ogen. Zoals het laatste jaar dat hij nog thuis woonde. Het was januari 1904. De winter waarin het dorp in opstand kwam tegen de gevestigde orde. Het jaar waarin zijn leven een heel andere wending nam dan hij toentertijd voor ogen had.

Ontroerd door juffrouws zorgzaamheid voert Siem de opdracht zorgvuldig uit.      

Maria

Vanaf het moment dat ze op station Zwolle de stoomtram zijn ingestapt, ergert Maria zich aan haar moeder Roelie. Die zit zwijgend langs haar heen naar buiten te kijken en lijkt zich niets van de stank van vis en boerenlucht aan te trekken. Bijna een uur zijn ze nu al onderweg, zitten tot haar afschuw in de derdeklascoupé en moeten straks in het voor haar onbekende Zwartsluis uitstappen.

Als ze in Zwartsluis arriveren, wacht hen nog een lange wandeling naar de Belt, zoals haar moeder het dorp noemde. “Kleed je warm”, had ze geadviseerd. Maria vouwt haar handen samen. De jas die ze draagt is modieus maar amper warm genoeg.

En daarna? Wacht hen daar een warm welkom als de verloren gewaande dochter en kleindochter? Wisten ze in dat gehucht waar haar moeder vandaan kwam wel van haar bestaan? Maria kan het zich niet voorstellen. Mama sprak nooit over haar afkomst en haar vader zei vaak dat ze er beter niet naar kon vragen. Nu gaan ze, ongewild, naar dat verleden terug.

Een traan rolt over Maria’s wang. Ze hoopt dat haar moeder het niet ziet. Ze heeft geen behoefte aan een geruststellend, troostend gebaar. Haar blik dwaalt door de coupé. Op de bank tegenover zit een man met een sik die met de oudere vrouw naast hem praat. De vrouw heeft een luide stem, toch kan Maria hen niet goed volgen. Ze voeren het gesprek in een dialect. Wanneer de man voor de zoveelste keer met zijn laarzen tegen haar voeten stoot, slaakt ze een diepe zucht. Daarop schiet de vrouw in de lach en zegt: ‘Neem ’t hum maor niet kwaolijk. Hi’j hef nou ien keer van die grote schuuten en daorbi’j, ie bint een schier ding en ’t ooge wil ook wat. Toch, Teunis?’

Wat het mens met de laatste woorden bedoelt ontgaat Maria niet en demonstratief draait ze haar hoofd naar het raam. Ze wil helemaal niet weten wat die Teunis wil. Hij hoeft haar niet te bekijken en niet leuk te vinden, want hij is absoluut haar type niet. Thuis in Zwolle zou ze niet eens aandacht aan een man als hem geschonken hebben. Ze ervaart deze reis dan ook als een afgang, vindt het gênant om met dit soort mensen in dezelfde coupé te moeten zitten. Bovendien ziet ze, als ze snel nog even opkijkt, dat hij bloost. Mannen die blozen, bah. Haar ex-verloofde zou zoiets niet overkomen. Maria maakt zichzelf opnieuw verwijten over haar impulsiviteit van een paar maanden geleden. Ze had haar verloving niet uit moeten maken.

Toen haar verloofde haar voor de zoveelste keer liet merken dat hij haar een nufje vond en na een beschamende ruzie over hun verschillende muziekinteresses – ze vond hem een muziekbarbaar – had ze de knoop doorgehakt en de verloving verbroken. Had ze een vooruitziende blik gehad, was ze bij hem gebleven. Dan bevond ze zich nu niet hier in die stinkende en benauwde tram.

De buitenwereld glijdt in een gestaag tempo voorbij. Ze rijden al een poosje over de smalle dijk. In de verte zijn de contouren van een dorp zichtbaar. Dat zal het onbekende Zwartsluis zijn. Tot nu toe speelde haar leven zich, met uitzondering van de paar reizen die ze gemaakt heeft, grotendeels in Zwolle af. Tien minuten later komt de tram schokkend tot stilstand en wil Maria gaan staan.

‘Hier nog niet’, zegt haar moeder. Wel knoopt ze haar jas vast dicht.

‘Waarom niet?’

‘Di-s een halte op verzuuk’, bemoeit de irritante vrouw tegenover Maria zich met hun gesprek.

‘Ik had u niets gevraagd’, reageert Maria hautain.

De vrouw haalt haar neus op en sneert iets over stadse fratsen.

‘Gedraag je alsjeblieft.’ In Roelies stem is de ergernis duidelijk te horen.

‘Waarom kunnen we niet verder reizen? Ging deze tram niet naar Blokzijl?’ Maria weet dat ze klinkt als een dreinerig kind, maar alles is beter dan naar dat stomme gehucht te moeten gaan.

‘Stel je niet aan, Maria.’

‘Ik zie er tegenop, mama’, fluistert ze en negeert de meewarige blik van de man die Teunis heet.

‘Dan ben je de enige niet’, fluistert haar moeder terug.

‘Maria, je zult sneller moeten lopen, zo komen we er niet’, spoort Roelie Maria aan.

Ze zijn al een minuut of tien onderweg, lopen via het ijs over de Arembergergracht richting de Belt.

‘Ik heb het koud’, klaagt Maria. ‘Waarom hebben we de slee die daar aan het begin stond niet gepakt? Dan was jij daarin gaan zitten, had ik de schaatsten die erin lagen ondergebonden en waren we zwierend verdergegaan. Wat een binnenkomst zou dat zijn geweest.’

De toch al felle blik in haar moeders ogen verscherpt zich. Het moest als een grapje klinken maar Maria beseft dat het zo niet wordt opgevat.

‘Die slee is iemands eigendom. Wat geeft jou het recht om zo …’

Meer woorden komen er niet en Maria ziet hoe Roelies ogen zich met tranen vullen. Ze durft niets meer te zeggen en zwijgend vervolgen ze hun weg. Maria heeft geen oog voor de omgeving. Inwendig mokt ze over de vervelende omstandigheden en haar voornemen om niet zo te drammen is dan ook maar van korte duur. Belachelijk dat ze zich te voet moeten verplaatsen.

‘Had je geen auto kunnen regelen? Kunnen we niet een lift krijgen? Pa…’

‘Je vader is hier niet’, onderbreekt Roelie Maria. ‘En zie jij iets wat op een lift lijkt? Laat staan dat over dit smalle pad een auto kan rijden.’

‘Die persoon daar dan?’ Maria wijst naar het pad waar ze iemand ziet fietsen. ‘Misschien kan die ons helpen. Mama, ik vind hier niets meer aan en ik heb het koud!’

‘Dat hoef je me geen twee keer te zeggen. Je bent niet de enige die het koud heeft. Wat het pad betreft … als we daar gaan lopen, moeten we langer lopen dan nu. Over het ijs is het korter.’

‘Maar die man, dan? Ken je hem niet? Misschien gaat hij wel naar dat dorp van jou.’

‘Hoe moet ik iemand van deze afstand kunnen herkennen? En wie weet waar hij naar toe gaat. Ik ben geen helderziende.’

‘Mama, doe alsjeblieft normaal.’ Geërgerd blijft Maria staan. ‘Ik bedoel het niet zo. Ik wil alleen maar zo snel mogelijk …’

‘Maria, luister. Ik weet dat je boos bent. Maar jij weet duvelsgoed dat ik momenteel niets aan onze situatie kan veranderen. Naar mijn ouderlijk huis gaan, is voorlopig de enige oplossing. Daarna zien we wel verder.’

Chagrijnig volgt Maria haar moeder. Ze lopen afwisselend door de sneeuw en over het gladde ijs. In de verste verte is geen levend wezen meer te bekennen.

‘Hoe ver is het nog?’, vraagt ze na een poosje.

‘Als we jouw tempo aanhouden duurt het nog uren. Maar wees gerust. Daar in de verte kun je de eerste huizen zien.’

‘Waar!’ Maria zet haar valies op het ijs neer, tuurt met een hand boven haar ogen in de verte. ‘O daar. Eindelijk.’

Het moet optimistisch klinken en als Maria haar moeder een arm wil geven, glijdt ze uit en verliest haar evenwicht. In haar val trekt ze Roelie mee.

‘Verdorie Maria! Pas dan toch ook op!’

‘Dat geldt ook voor jou, mama.’

Siem

Zonder passagier zou het eenvoudiger moeten zijn om de slee voort te duwen, maar niets is minder waar. Gewicht zorgt voor meer balans. Ondanks dat hij door de jaren heen aan het alleen zijn gewend is geraakt, vindt Siem het zonder passagier op dit moment eenzaam. De laatste tijd steekt het verlangen naar een gelijkwaardig gezelschap steeds vaker de kop op.

Door de koude wind beginnen zijn ogen te tranen en er vormen zich druppels aan z’n neus. Met de bovenkant van zijn want veegt Siem de vochtige ballast weg en even later omklemmen beide handen de duwstang van de slee weer.

Zijn gedachten dwalen af naar zijn kleinzoon. Behalve de naam heeft het kind nog geen geschiedenis. Hoe zou het zich gaan ontwikkelen? Van wie zou het de meeste eigenschappen meegekregen hebben? En wie zal hem tijdens het opgroeien in de juiste richting sturen?

De ijzers maken een vertrouwd krassend geluid, doorklieven de stilte om hem heen. Gestaag vordert hij. Heel in de verte doemen schimmen op. Naarmate hij dichterbij komt, des te duidelijker de gestaltes worden. Twee vrouwen. Onbekenden, gezien de kleding. Dwazen, die op deze tijd van de dag nog lopend over het ijs gaan. Ze hadden er verstandiger aan gedaan om het naastgelegen pad te kiezen. Straks glijden ze nog uit. Die gedachte wordt al snel werkelijkheid en hij hoort hun verwijtende stemmen.

‘Verdorie Maria! Pas dan toch ook op!’

‘Dat geldt ook voor jou, mama.’

De komische wirwar van armen en benen, koffers die wegglijden, en de verontwaardigde verwijten over en weer, doen Siem in lachen uitbarsten. Een lach die nog uitbundiger wordt bij het zien van hun boze blikken als ze achteromkijken.

‘Sorry’, verontschuldigt hij zich snel en vraagt zich af wie ze zijn en waar ze naar toe gaan. Misschien kan hij ze een lift aanbieden. De slee is groot genoeg voor deze dames. Onderzoekend neemt hij ze op. De jongste is van onbestemde leeftijd. Ze kan voor zeventien doorgaan, maar ook voor midden twintig. De oudere vrouw is van zijn eigen leeftijd. Ineens stokt Siems adem. Hij herkent haar.

‘Roelofje? Ie-je?’, vraagt hij hees.

‘Mijn moeder heet geen Roelofje. Ze heet Roelie!’

Een vinnig antwoord van een vinnige jongedame. Siem haalt diep adem en doet heftig pogingen de prop in zijn keel weg te slikken. Hij steekt zijn hand behulpzaam uit.

‘Dag Siem’, zegt Roelofje.

Ze is het inderdaad. Ze accepteert de uitgestoken hand en probeert op te staan.

‘En wie helpt mij overeind? U meneer? Of u mama?’

‘Maria! Gedraag je!’

‘Wat Maria, gedraag je! Kijk naar uzelf. Hoe durft u zich zo onbetamelijk te gedragen. Pa …’

‘Maria! Hou je mond!’

Siem, die Roelofjes hand vast blijft houden, beseft dat ze nog even bits kan klinken als jaren geleden.

‘Ik had iederiene, behalve oe hier verwacht,’ merkt hij voorzichtig op. ‘Waorumme lopen jullie niet over ’t pad? Daor is ’t minder glad, dat mui-j toch nog weten?’

‘Het pad’, antwoordt Roelofje peinzend, ‘et pad waor wi’j ooit zo veur e-streden emm’n.’ Ondertussen helpt ze haar dochter opstaan. ‘Da-s op een dag as disse een ömmeweg.’

Siem knikt. Ja, het is een omweg en hij voelt instinctief aan dat ze niet alleen vandaag bedoelt. Zijn gedachten gaan terug naar die winterse dag vijfentwintig jaar geleden. Aanvoerders waren ze geweest, Roelofje en hij. Aanvoerders van burgerlijke ongehoorzaamheid. Nog geen twee maanden later was ze plotseling verdwenen. Volgens geruchten naar Zwolle.

Uit het oog, uit het hart, waren de woorden van haar streng gereformeerde vader geweest. Voor hem gold dat niet. Na haar vertrek was ze nog vaak in zijn gedachten. Stiekem, want hij kon daar met niemand over praten. Niet veel later leek het alsof iedereen haar was vergeten. Hij kijkt naar Roelofjes dochter. De verbazing op haar gezicht is groot.

‘Is de geruchtenmachine nog niet op gang gekomen? Is nog niemand ervan op de hoogte dat ik in aantocht ben?’, onderbreekt Roelofje, niet meer in het dialect, zijn gedachten en weet als vanouds zijn wrevel op te wekken.

‘Ik in ieder geval niet’, antwoordt hij narrig. Ze moet niet denken dat hij de Nederlandse taal niet machtig is. ‘Dus je gaat eindelijk eens bij je ouwe kijken.’

‘Ouwe? Je bedoelt mijn grootvader zeker. Mama, mijn voeten zijn ijsklompen geworden. Kunnen we nu eindelijk verdergaan?’

Om Siems lippen verschijnt een flauwe glimlach. Grootvader noemt ze hem. Roelofjes vader kennende zal die tieren als hij die naam hoort. Als hij de betekenis ervan nog beseft. Misschien is haar vaders gezondheid de reden waarom Roelofje naar huis terugkomt.

‘Ik kan jullie een lift geven,’ biedt hij aan. ‘Jullie zijn er niet op gekleed om in de kou te lopen en met de slee zijn jullie sneller thuis.’

Geen protest. De vrouwen nemen zijn aanbod zwijgend aan.

Door het stilstaan is Siem stijf geworden en komt slecht in een comfortabel ritme. Zijn rechtervoet glijdt uit. Hij verliest bijna zijn evenwicht en kan zich nog net staande houden aan de handgreep van de slee. Maar dan hervindt hij z’n slag en schaatst in een gestaag tempo verder. Ondertussen observeert hij de achterhoofden van de vrouwen in de slee voor hem. Beide dragen een hoed. Een kleine, die amper bescherming biedt tegen de kou. De grote sjaals, die ze om hun halzen gedrapeerd hebben zijn ongetwijfeld van goede kwaliteit, maar een gebreide sjaal zou meer warmte geven. Ze is chique geworden, die Roelofje. Ze lijkt in niets meer op de jonge vrouw zoals hij haar in herinnering heeft. Herinneringen die hij liever wil verdringen. Om zichzelf af te leiden, zet hij een lied in:

Stap in niet langer dralen

Want we steken van wal!

In het licht der manestralen

Wat de vangst wezen zal!

Trek stevig aan het touwtje,

Haal mee de netten in

Dra ben je visschersvrouwtje.

Is dat wel naar je zin.

Mijn visschersmeisje,

Kom waag het reisje!

Zing van mijn wijsje

Het blij refrein!

Het visschersleven

Kan vreugde geven.

Kom wendt de steven

’t Zal heerlijk zijn.

‘Jij zingt?’

Siem leest het ongeloof in Roelofjes ogen als ze haar hoofd naar hem omdraait. Hij laat de vraag onbeantwoord, vervolgt met een lach op zijn gezicht het tweede couplet.

O, hoor de golfjes kabb’len

Tegen slagzijde aan …’

‘Zo gaat ook door jouw babb’len

Vol gloed …

Maar hij stopt midden in de zin en zijn lach verdwijnt. Dit is geen gepaste tekst. Hoe komt hij erbij dit liedje te zingen. Woorden als deze krijgen snel een dubbele betekenis. Vooral de woorden van het derde couplet.

Gelukkig maakt Roelofje geen opmerking meer en Siem schaatst verder in een steeds stiller wordende wereld. De natuur maakt zich op voor een koude nacht. Nevelslierten verhullen deels de maan. Als kind intrigeerde het hemellichaam hem al. Aangewakkerd door verhalen van Gies-ome is hij ontvankelijk geworden voor de bijbehorende mythes.

Ping! Helder en hard knalt een nieuwe scheur in een lange lijn door het ijs en Roelofjes dochter gilt. Ze schuift met driftige gebaren de deken van haar benen.

‘Stop! We gaan wel verder over dat vermaledijde pad! Ik vind dit doodeng.’

‘Niets aan de hand! Zitten blijven!’ Roelofjes rustgevende stem heeft het gewenst effect. ‘’t Is een stadskind. Ze moet de geluiden van het buitenleven nog leren kennen’, zegt ze, zich weer naar Siem omdraaiend.

En het is ook een verwend nest, denkt Siem, zonder deze gedachte uit te spreken.

Tien minuten later stoppen ze voor het kleine huis van Roelofjes vader. Terwijl Maria aanstalten maakt om uit de slee te stappen, blijft Roelofje zitten.

‘Sinds wanneer zing jij?’, vraagt ze. ‘Was jij op school niet degene die z’n lippen stijf op elkaar kneep als er gezongen moest worden?’

‘Niemand miste toen mijn valse stemgeluid. Bovendien … jij, Mensje en Aaltje kwamen overal bovenuit.’

‘Tja, wij drieën. Ze is jong overleden, jouw Mensje, heb ik gehoord. Wat zal je haar missen.’

Opeens vullen Siems ogen zich met tranen. Het duurt even voordat hij zich voldoende hersteld heeft en een bevestigend antwoord geeft. Hij zou Roelofje willen vertellen over zijn huwelijk. Over de lange en eenzame winteravonden na Mensjes overlijden, na Gies’ huwelijk. Avonden die hem de laatste jaren steeds meer benauwen. Hij zou willen vertellen over het pas opgerichte zangkoor waarvan hij uit pure wanhoop lid geworden is. Dat hij er daardoor achter kwam dat zingen toch wel iets had en iets was wat hij kon. Dat hij volgens meester Dijkstra, de oprichter van het koor, een bas-bariton is. Termen waarin hij zich voorheen nooit verdiepte. Hij zou haar zoveel willen zeggen. En vragen.

‘Sodemieter op!’

Geschrokken kijken ze alle drie op. Op kousenvoeten en met gebalde vuist staat hij in het gras, oude Klaas, Roelofjes vader. Zijn versleten broek hangt aan de bretels en benadrukt zijn magere lijf.

‘Is dat …? Be- bedoelt hij ons?’, stamelt Maria.

‘Ja, dat is mijn vader’, zegt Roelofje zacht. ‘En nee, ik hoop niet dat hij ons bedoelt’, zegt ze erachter aan.

Met intens medelijden kijkt Siem van Roelofje naar haar dochter.

‘Ik vraag me af of hij je herkent, Roelofje. Je vader is de laatste tijd erg argwanend, jaagt bijna iedereen van zijn erf af. Kom, laat me je helpen.’ Hij steekt zijn hand uit.

‘Doe niet zo verschrikkelijk je best’, reageert Roelofje met overslaande stem. ‘Je hoeft me niet te helpen.’

‘Roelofje? Kiend, bin ie dat? Waor bleef ie nou toch? Wi’j wachten al zo lange op oe.’ De oude man blijft voor Maria staan en wijst naar Roelofje. ‘Zeg teeg’n oen moe, dat ze uut die slee möt komen.’

Nog onder de indruk van de hernieuwde kennismaking met Roelofje, schaatst Siem, nadat de vrouwen bij oude Klaas naar binnen zijn gegaan, over de Schutsloot in de richting van z’n huis.

‘Hé Bolle! Wacht op mij!’

Dat kan alleen maar z’n buurjongen zijn die hem roept. Franke, het nakomertje. Tot in de grond verwend door zijn oudere zussen. Toch mag Siem het ventje graag.

‘Buurman voor jou, hè?’, reageert hij gemaakt ernstig terwijl hij zich omdraait. ‘Je bent nog laat op het ijs, knul. Weet je moe dat wel?’

‘Natuurlijk joh. Ik heb va in de kragge* geholpen en mocht nog een rondje over de Schutsloot doen. Oefenen voor de wedstrijd van zaterdag.’

Franke legt zijn hand op de andere kant van de handgreep en schaatst in hetzelfde tempo met Siem mee. Nieuwsgierig vraagt hij wie die twee vrouwen waren die bij oude Klaas uit de slee stapten.

‘Voor jou een vraag en voor mij een weet’, antwoordt Siem.

Dit nieuws zal zich snel genoeg verspreiden, daar hoeft deze kleine snotneus niet voor te zorgen.

Siems reactie schijnt Franke niet te deren. Vol vuur vertelt hij over de komende schaatswedstrijden van aanstaande zaterdag.

‘Ik ga vast winnen want ik ben één van de snelsten van mijn leeftijdsgroep.’

Zonder de jongen iets te laten merken, geniet Siem van zijn jeugdige bravoure. Zelf won hij in het verleden ook verschillende schaatswedstrijden.

‘Dat moet je eerst bewijzen. Als wij samen nou eens gaan oefenen?’, moedigt hij hem aan. ‘Wie het eerst thuis is.’

Franke laat de slee los en schaatst snel vooruit. Opzettelijk blijft Siem een eind achter. Schaatswedstrijden. Nostalgie. In zijn glorietijd won hij regelmatig. Dan versnelt hij. Zijn conditie is nog uitstekend. Wie weet.

‘Zie je wel, Bolle’, glundert Franke, ‘ik win met gemak van oude mannen zoals jij.’

‘Pardon?’

‘Zie je wel, buurman. Ik kan heel snel. Wanneer gaan we weer een keertje kaarten?’

‘Volgende week’, belooft Siem. ‘Nu vlug naar binnen, anders wordt je moe ongerust.’

Het laatste is niet de enige reden van Siems aandringen. Hij wil voorkomen dat buurvrouw naar buiten komt en vragen stelt die hij niet wil beantwoorden.

De kou van de bevroren sneeuw trekt door zijn broek heen en met stijve vingers peutert Siem aan de hard geworden veters van zijn houtjes. Wanneer na de zoveelste poging één van de veters knapt, kan hij een vloek niet langer onderdrukken. Chagrijnig rukt hij aan de andere veter en hoopt dat er nog ergens reserves in een laatje liggen.

‘En jij bent blij mij te zien’, begroet Siem zijn trouwe viervoeter als hij de deur van het hondenhok opendoet.

Op een dag was de hond er ineens. Niemand wist waar het dier vandaan kwam. Niemand scheen hem te missen. Hij bleef en Siem doopte hem, met de bijbehorende dooprituelen van een paar druppels water, plechtig met de naam Hond. Spijt van zijn keuze heeft Siem nooit gehad. Hond is aangenaam gezelschap.

‘We gaan zo naar de warme kachel. Eerst de slee de wal ophijsen.’

Deze krachtsinspanning kost hem minder moeite dan het gepriegel met de veters. In de schuur verwisselt Siem z’n laarzen voor klompen. Hond wijkt, nu Siem eindelijk thuis is, geen moment van zijn zijde. Blijft kwispelend wachten totdat hij de sleutel onder de deurmat vandaan pakt en wurmt zich als eerste naar binnen. Bij de buren klinkt het geluid van een opengaande deur. Siem veinst buurvrouws geroep niet te horen, doet snel de deur achter zich dicht.

‘Ziezo, Hond. Gelukt. Ze moeten hun nieuwsgierigheid nog maar een poosje bedwingen. Nu eerst een lampje aansteken, de kachel opstoken en onze prak opwarmen. Wat jij?’

Vanaf zijn kleedje volgt Hond Siems verrichtingen bij de petroleumstellen, die na het aansteken een zachtgele gloed verspreiden. Hij piept zachtjes.

‘Geduld Hond, geduld is een schone zaak. Dat moet je ondertussen toch wel weten?’

Op het aanrecht wacht de kliek die Siem gisteren van zijn schoondochters moeder heeft gekregen. Aaltje schuift hem al jaren regelmatig iets te eten toe. Het is begonnen toen Mensje ziekelijk werd. Na haar overlijden is ze ermee doorgegaan. Siem probeert er dankbaar voor te zijn, maar het is een ingesleten gewoonte geworden. Vanzelfsprekend. Hij is erop gaan rekenen, als mag het van hem soms wel iets minder. Haar aanwezigheid en, voor zijn gevoel overdreven, zorgzaamheid beklemmen hem de laatste jaren steeds meer.

Naast de pan met boerenkool staat een kommetje waarin een speklapje ligt, ondergedompeld in jus. Met een houten lepel smijt Siem een flinke kwak van het eten in Honds voerbak.

‘Koud voor jou en warm voor mij. Begin maar vast. Bij mij duurt het nog even.’

Hij heeft de woorden nog niet uitgesproken of Hond schrokt de stamppot uit de emaillen bak.

‘Smaakt het nog een beetje?’

Al pratend zet Siem de pannetjes op de petroleumstellen en verwarmt ondertussen de bedsteen in de kachel die hij heeft opgestookt. Langzaam verspreidt de warmte zich in het kleine vertrek dat keuken en kamer ineen voorstelt. Het doet hem nog steeds deugd, dat de juffrouw het kleine gebaar zo waardeerde.

Hopeloos ouderwets vinden zijn zoon en schoondochter het gebruik van een steen. Trui spoort hem regelmatig aan een warmwaterkruik uit te proberen, maar dat blijft hij weigeren. Te veel gedoe om eerst water te moeten koken. De kachel brandt toch. Het kost hem wat dat betreft geen extra tijd.

Wachtend op het eten schuift Siem een stoel onder de tafel vandaan en schopt z’n klompen uit. De vermoeidheid van de dag zakt als een zware deken over hem heen. De emotie misschien nog meer. In geen jaren heeft hij zo veel wisselende gevoelens ervaren. Ook niet toe willen laten. Afschermen is veiliger, vertrouwder. Maar de komst van kleine Siem maakt iets in hem los. De kleine is zo kwetsbaar. Beschermen wil hij dit kindje. Deze sterke emoties verbazen hem enigszins. Na de geboorte van Gies heeft hij, bij zijn weten, nooit zoiets gevoeld. De voorbijgegane jaren, het ouder worden, zullen hem hierin veranderd hebben.

Bij de herinnering aan vroeger tijden realiseert Siem zich dat hij Roelofje eigenlijk nooit vergeten is. Niet dat hij dagelijks aan haar dacht. Hij had zich aangepast aan het leven dat hij leidde. Geprobeerd er het beste van te maken.

Onrustig dwalen zijn handen naar het halfvolle pakje pruimtabak dat midden op tafel ligt. Veel voorraad heeft hij niet meer. Naast het pakje staat een volle kwispedoor. Daar kon hij Mensje altijd boos mee krijgen. Ze deed veel voor hem, maar die uitgekauwde troep moest hij zelf opruimen. De trek in pruimen is ineens over.

Mensje en Roelofje. Twee heel verschillende vrouwen. Al is de vergelijking momenteel niet gelijkwaardig, want zijn Mensje is al vijftien jaar niet meer op deze aardbodem. Zachtjes pruttelt de jus en boven de boerenkool stijgen dampen omhoog. Siem staat op, keert het speklapje om.

‘Ik zal een stukje voor je bewaren’, zegt hij tegen Hond die hem met lodderige ogen aankijkt.

Roerend in de stamppot keren zijn gedachten weer terug naar Aaltje. Er zijn momenten geweest dat hij meende dat ze meer in hem zag dan hij wenselijk vond. Ze is per slot van rekening alweer jaren weduwe. Niet dat ze zich op die manier opdrong. Ze was en is er gewoon altijd. Zorgzaam. Begripvol. Al moet hij eerlijk bekennen dat ze dat ook voor anderen is. Aaltje is het moederlijke type dat vindt dat ze iedereen altijd helpen moet.

Die avond zit Siem met Hond aan zijn voeten nog lang in het donker voor zich uit te staren. Tot zijn opluchting is de buurvrouw niet meer langsgekomen. Ze zal het nieuws, of de roddels, wellicht uit andere bronnen hebben vernomen.

Hij kan zich voorstellen dat de gemeenschap wil weten waarom Roelofje teruggekomen is. Dat wil hij ook. Die vraag blijft door zijn hoofd spelen. Ze zag er zo deftig uit. Zo stads. Haar dochter lijkt een verwaand nest te zijn en als ze hier blijven zal die het ongetwijfeld moeilijk krijgen. Tenzij ze zich aanpast. Maar hoe haalt hij het in zijn hoofd te verwachten dat ze blijven? Vanwege de twee koffers die ze bij zich hadden?

Niet meer aan denken. Siems gedachten gaan terug naar eerder die dag. Dat een naamgenoot zo veel kan losmaken. Zou het daarom zijn dat de band vanaf het begin anders lijkt? De band tussen hem en Gies is in Gies’ kinderjaren niet sterk geweest. Als kind huilde Gies veel en Siem merkte vaak gekscherend op dat juist hij, de vader, de gebruiksaanwijzing niet wist te vinden. En telkens was daar Mensje die haar beschermende handen om de jongen heen sloeg en hem, achteraf gezien, weinig kans gaf. Na Mensjes overlijden veranderde de verhouding tussen hen beiden langzaam maar zeker. Met het ouder worden zijn ze elkaar meer gaan waarderen. Nu vraagt hij zich steeds vaker af of Mensje Gies bewust bij hem vandaan probeerde te houden. Maar waarom? Siem schraapt zijn keel en gaat rechtop zitten. Deze gedachten voelen als verraad aan Mensje. Bovendien … terugkijken levert, behalve vragen, niets op. Zachtjes strelen Siems handen de kop van Hond.

‘Tijd om onder de manufacturen te gaan. Wat jij, jongen?’, zegt hij met een geeuw. ‘Morgen is het vroeg dag.’

Een beetje overdreven, want zo heel vroeg hoeft hij niet op. Met een vaste groep dorpsbewoners heeft hij afgesproken om morgen te gaan zegenvissen op ’t Boswiede**. Een visavontuur waar hij telkens weer een uitdaging in ziet. Het is namelijk niet zonder gevaar. Het zegen is een vloek is niet voor niets een bekend gezegde in de regio. Maar de drang is niet te stuiten, zelfs al is de visvangst vaak matig. Waarschijnlijk blijft het niet bij deze ene keer. De winter lijkt voorlopig nog van geen wijken te willen weten.

* kragge – rietkraag

** Boswijde – één van de meren

Maria

Mama, ik moet heel nodig plassen’, zegt Maria als ze het grote achterhuis van haar grootvader binnenstappen. ‘Waar is hier het toilet?’

‘Buiten’, antwoordt Roelofje.

‘Buiten?’, herhaalt Maria vol verbazing.

Ze volgt haar moeder naar buiten en kan een kreet van afschuw niet onderdrukken. Achter de deur van een klein houten huisje ziet ze een houten plank met een rond gat in het midden. Daaronder staat een emmer.

‘Bah! Het stinkt hier! U denkt toch niet dat ik daarop ga zitten?!’

‘Jouw keus’, antwoordt Roelofje, ze draait zich bruusk om en gaat naar binnen.

Keus? wil Maria zeggen. Het woord blijft in haar keel steken. Ze heeft geen keus. Ze is niet thuis waar een modern toilet normaal is. Sinds ze uit Zwolle vertrokken, heeft ze nog geen aandrang gehad. Maar nu? Ze kan haar plas niet langer ophouden en met dichtgeknepen neus gaat ze op de plank zitten en leegt haar blaas.

Terug in het achterhuis loopt Maria naar de deur waarachter ze Roelofje hoort praten. De kleine leefruimte die ze betreedt verrast haar. Een rommelige kamer met een tafel, vier stoelen, een dressoir met een fotolijstje en naast de kachel staat een versleten leunstoel. Het aanrecht is een bende. Op het fornuis staan opeengestapelde pannen. Deze kamer is woonkamer en keuken ineen, beseft ze. En waarschijnlijk ook slaapkamer, want achter de openstaande deur van een houten wand ziet ze beddengoed liggen.

‘Doe die deure dichte. Wi’j stookn hier niet veur de mussen’, moppert de oude man. Met grote ogen staart hij van Maria naar Roelofje. ‘Wie is zi’j ook alweer?’

Doordat hij zo binnensmonds en in dialect praat, heeft Maria moeite hem te volgen.

‘Dit is oen kleindochter, Maria.’

‘Wat is dat veur Roomse name.’

‘Het is een Latijnse naam’, antwoordt Maria uit de hoogte, voordat haar moeder kan reageren.

Tergend langzaam sluit ze de deur, doordrongen van het feit dat ontsnappen aan deze situatie voorlopig niet mogelijk is. Ze luistert ongeïnteresseerd naar de conversatie tussen haar moeder en haar grootvader, verlegt haar aandacht naar de ruimte en slentert door de kamer. Bij de eerste bedstee blijft ze staan en opent een deur. Een muffe walm komt haar tegemoet, alsof er in geen jaren gelucht is. Kokhalzend sluit ze de deur weer. Bij de openstaande bedsteedeur is de stank niet zo nadrukkelijk aanwezig. Rechtsachter in de hoek, aan het voeteneinde, ligt een stapel dekens. Oud, zo te zien. Versleten, maar minder sterk geurend.

‘Zo, wat verrekte ni’jsgierig bin ie. Doei-j dat bi’j oe thuus ook?’

Maria kan een rilling niet onderdrukken wanneer grootvader haar aan de kant duwt en de deuren voor haar neus dichtklapt.

‘Sorry’, zegt ze beleefd. ‘Vergeef me mijn nieuwsgierigheid. Ik had het u eerst moeten vragen.’

‘U!, zegt ze. Mens, praot niet zo hooghaarlemmerdieks.’ Dan benadrukt hij zijn ongenoegen met opgeheven vuist. ‘Maria heet ie dus. Ze hadden oe Griet mutten neumen. Naor oen opoe.’

Wat hij nu zei, was voor Maria niet moeilijk te begrijpen.

‘Sorry grootvader, ik heb mijn eigen naam niet uitgekozen. Daarvoor moet u bij mijn ouders zijn. Mijn doopnaam is overigens Margaretha.’

Maria is trots op zichzelf, dat ze de oude man van repliek kan dienen.

‘Waor is oen va. Is die man niet mee-ekomen?’

Door de onverwachte vraag weet Maria even niets te zeggen.

‘Wi’j bint met zien beiden, va’, antwoordt Roelofje.

Maria beaamt het met schorre stem. ‘Alleen wij tweeën zijn hier, grootvader.’

‘Grootvader.’ Het klinkt alsof oude Klaas het woord letterlijk uitspuugt. ‘Die onzin leer ie hier wel of. Ie kunnen mi’j opa neumen.’

‘Als u maar weet dat ik liever Maria heet dan Griet.’

‘Och kiend toch.’ De oude man z’n stem klinkt ineens bijna onverstaanbaar. ‘Kom, gao zitten, Griet.’

‘Ik zeg toch! Ik ben …’ Hulpeloos zoekt ze contact met haar moeder die haar met tranen in de ogen zwijgend toeknikt.

Gelaten neemt Maria tegenover haar grootvader plaats, probeert zijn onsamenhangend gewauwel te begrijpen. Het ene moment ziet hij haar voor zijn vrouw aan en het andere moment lijkt hij niet te bevatten wie ze is.

Ondertussen observeert ze haar moeder die zich snel omdraait en een keukenkastje opent. Haar schouders schokken, alsof ze huilt. Ineens realiseert Maria zich dat haar moeder zelden laat merken hoe ze zich voelt. Zelfs in de afgelopen week niet.

‘Is d’r eten in huus, va? Wi’j hebt een intensieve reis e-had.’

‘Dat weet ik niet, Roelofje. Dat mu’j straks an oen moe vraogen. Ze kan zo thuus komen.’

‘Dan moeten we het hier maar mee doen, vandaag.’ In haar handen houdt Roelofje een zakje met daarin een paar plakken brood. ‘Morgenochtend zal ik vers brood halen.’

‘Ze hebben hier dus wel een bakker? En wat nog meer? Een kapper ook? U spreekt dit vreemde taaltje overigens nog perfect.’ Het lukt Maria niet langer haar sarcasme te bedwingen.

‘Maria!’

Maria beseft dat ze moet stoppen met haar kritische vragen en onaardige opmerkingen. Dit is niet eerlijk. Haar moeder is niet schuldig aan deze situatie. Ondertussen is grootvader in slaap gevallen. Een sliertje kwijl sijpelt uit de scheefgezakte mond via de stoppelige kin op z’n trui. Snurkende geluiden vullen de stille kamer. Of keuken. Hoe ze dat hier ook maar noemen.

‘Is hij altijd zo bot en kortaf geweest?’, vraagt ze en staat op.