Mieke Ankersmid

Verlaat

verdriet

bij mensen die als kind een ouder

hebben verloren

Witsand Uitgevers

Ik draag dit boek op aan ‘mijn’ mannen:

mijn vader Evert, die – net als ik – zijn moeder al jong heeft verloren;

mijn man Marcel, die mij steunt en stimuleert

in het gaan van mijn eigen weg;

mijn oudste zoon Wouter, die mij letterlijk en figuurlijk

tot moeder heeft gemaakt;

en mijn jongste, Tim, die ons allemaal verbindt.

Een boek van Witsand Uitgevers

www.witsand-uitgevers.com

Volledig herziene uitgave

Zevende druk, elfde duizendtal

© Witsand Uitgevers en Mieke Ankersmid

D/2015/12.051/1 - NUR 749 - ISBN 978-94-9201-120-6

ISBN e-book 978-94-9293-445-1

Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag, door

middel van fotokopie of met elektronische of andere middelen, met inbegrip van automatische informatiesystemen, worden

gereproduceerd en/of openbaar gemaakt zonder voorafgaande

schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

bij de nieuwe editie van dit boek

Het leven niet buitensluiten, Marieke de Vrij Inleiding Leeswijzer

Mamma, Marja van der Vegt

Hoofdstuk 1. Als een ouder sterft

Mother/Father

Hoofdstuk 2. Wat er overblijft

Zo, Herman van Veen

Hoofdstuk 3. Het verhaal van toen

Ik mis je, Herman van Veen

Hoofdstuk 4. Geen plek voor rouw

Bericht aan zijn vader, Willem Broens

Hoofdstuk 5. Alsnog rouwen

Afscheid nemen, Jan Vijn

Hoofdstuk 6. Geen afscheid kunnen nemen

Wie in de gedachten…, Joseph Christian Von Zedlitz

Hoofdstuk 7. Helende rituelen en symbolen

Kijken, Saskia van der Lyke

Hoofdstuk 8. Waar hoor je nog bij?

Het grote verlangen, Jolanda & Monique

Hoofdstuk 9. Je overleeft en gaat verder

Pijn, Toon Tellegen

Hoofdstuk 10. De pijn breekt door

Heb geduld, Rainer Maria Rilke

Hoofdstuk 11. Op zoek naar hulp

Ja, ik hou van mijzelf, Marieke de Vrij

Hoofdstuk 12. De positieve erfenis

Zomer 1985, Marjon Jens

Hoofdstuk 13. Relaties en ouderschap

De levenskracht, Paul Bourget

Hoofdstuk 14. Beschrijving van twee cases

Papa, Mieke Ankersmid

Hoofdstuk 15. Mijn eigen verhaal

Bijlagen

Dankwoord

Bronnen

Om verder te lezen

Relevante adressen

Evert Ankersmid

Bij de nieuwe editie van dit boek

Aan het herschrijven van de eerste versies van dit boek begin ik in een heftige periode waarin de dood weer heel nabij is in mijn leven. Op de dag dat het akkoord met uitgever Dirk Demuynck beklonken is, rijd ik door naar het ziekenhuis waar mijn vader opgenomen is vanwege een herseninfarct.

Het is goed bij mijn vader te zijn, maar ook confronterend om hem kwetsbaar in een ziekenhuisbed te zien liggen. Mijn sterke, stoere vader, die altijd zei dat hij honderd zou worden. Daar leefden wij als kinderen helemaal mee: we hoefden ons voorlopig geen zorgen te maken; papa werd immers honderd. Helaas heeft hij dat niet gehaald. Bovenop het infarct kreeg hij een longontsteking en een week later stierf hij, 89 jaar oud.

Die week waren we als familie bijna dagelijks samen rond papa’s bed. We hebben veel warmte, liefde en verbondenheid kunnen voelen met elkaar. We hebben hem ontslagen van zijn belofte honderd te worden en hebben hem moeten laten gaan, met pijn in ons hart.

Hij heeft zijn leven ten volle geleefd. Ik voel zijn aanwezigheid nu nog sterker in mijn leven omdat ik een paar keer per dag naar deze foto kijk, waar hij stralend op staat. Hij verstond de kunst om ondanks vele moeilijkheden te genieten van alle goeds in zijn leven. Via deze foto inspireert hij me nu elke dag.

Drie weken na zijn dood overleed ook zijn tweede vrouw, mijn stiefmoeder. Het bizarre was dat dit ongeveer op dezelfde manier verliep: eerst een herseninfarct en vervolgens een longontsteking, die ook haar fataal werd. Weer zijn we als familie heel erg samen. Ik merk dat dit emotioneel voor mij een ander verhaal is; mijn hart is niet zo geraakt als door het verlies van mijn vader. En dat mag, dat verschil mag er zijn. Het verdriet komt nu meer doordat ik meeleef met haar kinderen: mijn zusje en twee broers, die in zo korte tijd hun beide ouders kwijt zijn. En ook wordt de oude wond van het verlies van mijn eigen moeder (al zo lang geleden), opnieuw geraakt door dit verse verlies.

Ik ben heel dankbaar dat mijn vader wel lang in mijn leven is geweest.

Dirk Demuynck van uitgeverij Witsand ontmoette ik bij de presentatie van het Handboek Rouw, Rouwbegeleiding, Rouwtherapie (samengesteld door Johan Maes en Harriëtte Modderman) in Gent. Blij verrast was ik door zijn complimenten over mijn boek Verlaat verdriet, dat al jaren bij hem in de kast bleek te staan. Toen hij hoorde dat ik geen boeken meer op voorraad had, zei Dirk meteen dat hij het boek graag opnieuw uit wilde geven. Geweldig nieuws vond ik dat.

Omdat het boek gewaardeerd wordt zoals het is, en blijkbaar aan zijn doel beantwoordt, heb ik besloten niet al te veel veranderingen aan te brengen. Het blijft een eenvoudig geschreven boek, dat vooral inzicht in de beleving biedt.

De citaten blijken zeer aansprekend te zijn voor jou als lezer. De leeftijden onder de citaten zijn van het moment waarop de uitspraak gedaan is.

Ik neem wel de nieuwe ontwikkelingen met betrekking tot rouwbegeleiding en -therapie mee. Deze zijn de afgelopen jaren wat veranderd. Steeds meer wordt erkend dat een rouwproces een zeer individuele zaak is, waar geen blauwdruk voor klaarligt. En zeker bij een verlies dat al tientallen jaren geleden plaats heeft gehad, is de rouw daarover verschillend voor ieder persoon.

Natuurlijk zijn er raakvlakken en kan herkenning bij elkaar goed doen. Die herkenning en erkenning van de problematiek zijn zeker in dit boek te vinden.

In 2002 heb ik Verlaat verdriet in eigen beheer uitgegeven.

Op 24 april 2002 heb ik het boek voor het eerst gepresenteerd. Een bijzondere dag: de sterfdag van mijn moeder, destijds 36 jaar geleden.

Het boek werd vervolgens erg goed ontvangen. Er volgden interviews in de bladen en op tv. De eerste druk was daardoor snel uitverkocht. Inmiddels zijn er 9000 exemplaren verschenen en verspreid over de hele wereld. Hartverwarmend waren – en zijn nog steeds – de reacties van lezers. Sommigen melden het in één nacht uitgelezen te hebben; anderen doen er, stukje bij beetje, jaren over omdat het zoveel emoties oproept. Soms belt iemand alleen om te zeggen: ‘Dank je wel dat je dit boek geschreven hebt.’ Dat is voor mij een schitterende beloning.

Mieke Ankersmid

Het leven niet buitensluiten

Het leven kun je niet buitensluiten

Onherroepelijk zal verlies van wat je minde

eens aan je deur kloppen.

Daar waar liefde werkelijk diepte heeft gekend

is de beloning

hoe vreemd dit ook moge klinken

verlies.

De herinnering verzachting

en het open hart

het teken geluk gekend te hebben

lief te mogen hebben

zonder te verharden om dat wat je verloor.

Verlies is daarom een niet mindere staat van zijn.

Alleen de gelukkigen weten

wat het is dierbaren te verliezen

en het hart open in herinnering te dragen.

Uit: Een leven lang in liefde, Marieke de Vrij

Inleiding

Niets is blijvend, verlies hoort bij het leven.

Het liefst zouden we natuurlijk willen dat alle goede dingen in ons leven blijvend zijn. ‘Onherroepelijk zal verlies van wat je minde eens aan je deur kloppen’ staat in het gedicht op de vorige bladzijde. Als je mensen verliest aan wie je sterk gehecht bent, is dat erg pijnlijk en moet je een weg vinden om met die verwonding verder te leven.

Verlies je op jonge leeftijd je ouder(s), dan word je al heel vroeg geconfronteerd met een pijnlijke ingrijpende verlieservaring, die diepe sporen in jouw leven na zal laten. Het onbewuste vertrouwen dat het leven goed zal gaan is dan niet meer zo vanzelfsprekend. Het ondenkbare is gebeurd.

‘De dag waarop je moeder sterft… de dag waarna je nooit meer kind zult zijn…’ zingt Karin Bloemen in haar prachtige lied ‘Geen kind meer’. Karin verloor haar zus en nam de zorg voor haar neefje op zich.

Acteur Jeroen Willems zegt in een documentaire over zijn leven: ‘Ik ben er later wel achter gekomen dat de daverende klap van mijn vaders dood mij behoorlijk verwond heeft, ja.’ Jeroen was vijftien toen zijn vader plots overleed aan een hartaanval.

Dit boek gaat over de gevolgen op latere leeftijd wanneer je als kind één of beide ouders door overlijden hebt verloren. Het is geschreven voor allen die dit in hun leven mee hebben gemaakt en voor mensen die hier als naasten of beroepshalve mee te maken hebben.

Zelf was ik twaalf jaar toen mijn moeder overleed aan de gevolgen van borstkanker.

Wanneer je nog een kind bent als je moeder of vader sterft, heeft deze gebeurtenis een enorme impact op je leven. Er verandert veel in één klap. De manier waarop je hier als kind zelf mee om bent gegaan en de wijze waarop de omgeving je al dan niet hierin geholpen en ondersteund heeft, zijn bepalend voor de invloed die dit verlies op je verdere leven heeft.

Niet iedereen draagt hiervan een negatieve last met zich mee.

Bij velen zijn er echter verstoringen in de ontwikkeling opgetreden door de gebeurtenissen rondom en na het sterven van een ouder. Veel kinderen/jongeren hebben deze ervaringen moeten wegstoppen, omdat ze te pijnlijk waren om toe te laten. Het kind in onszelf, dat zo verwond is, sluit zijn gevoelens af voor de buitenwereld en vaak ook voor zichzelf. Als er geen veilige plek is om kwetsbaar te durven zijn, als er geen geduldige aandacht en steun is, wordt het een kwestie van aanpassen en overleven. Dat vraagt veel energie; energie die dan niet beschikbaar is voor andere zaken in het leven.

Ongeveer tien procent van de mensen die nu tussen de twintig en zeventig jaar oud zijn, hebben vóór hun twintigste jaar één of beide ouders door overlijden verloren*. Zij hebben allen met deze gebeurtenis moeten leren leven. Vaak hebben zij dit alleen uit moeten zoeken; er was decennia geleden nog weinig bekend over ‘kinderen en rouw’. De laatste jaren is hier veel over gepubliceerd. Er is überhaupt meer aandacht voor rouw, op tv, in boeken, in films en songs.

Over de gevolgen op latere leeftijd is nog weinig wetenschappelijk bekend. Het is moeilijk vast te stellen wat die gevolgen precies zijn. Zoveel factoren kunnen een rol spelen en de loop van het verdere leven bepalen. Dat het een ingrijpende en levensbepalende gebeurtenis is, is evident.

De afgelopen twintig jaar heb ik met honderden mensen gewerkt die als kind het verlies van een ouder hebben meegemaakt. Ik word regelmatig geroerd door hun verhalen, die ook vaak een stukje van mijn eigen verhaal raken.

In 2002 heb ik de ervaringen van al deze mensen in de eerste versie van dit boek beschreven.

Naast het materiaal dat er al was vanuit de workshops, individuele therapiesessies, telefoongesprekken, mails, heb ik een aantal diepte-interviews gehouden met mannen en vrouwen die vroeg een ouder hebben verloren. Zij waren divers in de leeftijd die ze hadden op het moment van overlijden van hun ouder (van voor de geboorte tot 21 jaar) en ook divers in de leeftijd waarop zij geïnterviewd werden (van begin twintig tot in de zeventig).

Een uitgebreide aanvulling bood destijds de afstudeerscriptie van Jolanda Blokhuis, Marion Groothuis en Carmen Zwaga (2001). Zij hebben hiervoor een enquête gehouden onder 160 mannen en vrouwen die als kind één of beide ouders verloren. De uitkomsten waren een bevestiging van mijn eigen bevindingen.

Ik pretendeer niet een wetenschappelijk verantwoord boek te schrijven. Ik baseer me voor dit boek op de contacten die ik de afgelopen twintig jaar gehad heb met honderden lotgenoten en op mijn eigen ervaringen, aangevuld met relevante informatie over rouwprocessen.

Mijn contacten zijn voornamelijk met mensen die op latere leeftijd problemen kregen en die een verband vermoedden met dit grote verlies op jonge leeftijd.

Met al dit materiaal heb ik een paar keer de rust, structuur en inspirerende omgeving van een klooster opgezocht. Daar is een groot deel van het boek op papier gekomen.

De grootste klus voor mijzelf tijdens het schrijven was: mezelf, mijn ervaringen en die van de mensen met wie ik de afgelopen jaren heb gewerkt, bloedserieus te durven nemen. Dit hield in dat ik zelf allereerst erkenning moest geven aan de impact die zo’n vroeg verlies kan hebben en er publiekelijk voor uit moest komen dat ook ik, schijnbaar sterke vrouw, daar behoorlijk veel last van gehad heb en hiermee soms nog worstel. Ik ben blij dat ik voor die worsteling op verschillende plekken hulp heb gezocht en gevonden.

Dit boek kan een bijdrage zijn in het herkennen van de problematiek van mensen die van jongs af aan geleerd hebben hun verlies te bagatelliseren: ‘Dat is al zo lang geleden, daar moet ik toch allang overheen zijn…’ Het kan wellicht een ‘eye-opener’ zijn voor mensen die hun recente problematiek (nog) niet koppelen aan deze verlieservaring.

Mijn bedoeling is niet alleen een beschrijving van de problematiek te geven. Ik wil ook zicht bieden op hoe je hier alsnog mee om kunt gaan en hoe je de wonden die je in je kinderjaren hebt opgelopen, alsnog zou kunnen helen.

Je hoeft geen slachtoffer te blijven van wat jou in het verleden is overkomen; je kunt daarvan vrij worden. Dit gaat niet door te ontkennen of te verdringen wat vroeger gebeurd is, maar door dit onder ogen te zien en werkelijk te aanvaarden als deel van jouw leven.

Je hoeft ook niet gepantserd door het leven te gaan. Kracht en kwetsbaarheid kunnen heel goed samengaan en zo je leven verrijken. Erkenning van het ‘gewond zijn’ is hierbij een eerste stap.

Ik zou je willen stimuleren zelf verantwoordelijkheid te nemen voor jouw genezing, groei en ontwikkeling; als volwassene op te pakken wat vroeger is blijven liggen, een goede vader of moeder voor jezelf te worden en zelf te gaan voorzien in jouw essentiële levensbehoeften. Dit vraagt zeker een investering van jou: emotioneel, in tijd en wellicht financieel.

Voor wie na het lezen van dit boek verder wil werken aan deze problematiek heb ik achterin aanbevelingen opgenomen om verder te lezen. Ik noem daar ook een aantal relevante adressen.

Tussen de hoofdstukken in dit boek staan gedichten en stukjes proza, die vanuit verschillende invalshoeken de kracht en kwetsbaarheid in het omgaan met verlies en verdriet belichten.

Ook mensen die door andere oorzaken dan het verlies van een ouder verwondingen hebben opgelopen in hun kinderjaren, zullen wellicht veel herkennen in dit boek.

Berg en Dal, april 2015

*bron: Graaf, N.D. de, P.M. de Graaf, G. Kraaykamp, W.C. Ultee (1998). Familie- enquête Nederlandse Bevolking 1998, Katholieke Universiteit Nijmegen.

Leeswijzer

In dit boek worden hoofdstukken waarin de problematiek beschreven wordt afgewisseld met stukken over wat hier alsnog jaren later aan te doen is.

In hoofdstuk 1 en 2 worden de factoren behandeld die van invloed zijn op het effect dat het verlies van een ouder op het leven van een kind heeft.

Hoofdstuk 3 vertelt over het belang van het onder ogen zien van het eigen verhaal van verlies en het vertellen daarover.

In hoofdstuk 4 komt aan de orde waarom er destijds geen aandacht voor de rouw van het kind kon zijn en welke gevolgen dit kan hebben.

In hoofdstuk 5 wordt beschreven hoe je een uitgesteld rouwproces aan kunt gaan.

Hoofdstuk 6 beschrijft waarom er geen afscheid genomen kon worden en hoofdstuk 7 handelt over rituelen en symbolen, die helpend zijn in het proces.

In hoofdstuk 8 komt aan de orde dat een kind niet alleen zijn ouder verliest, maar ook uit de groep valt waartoe hij daarvoor vanzelf behoorde. Het hoofdstuk vertelt over de kracht van lotgenotencontact.

In hoofdstuk 9 worden de belangrijkste overlevingsstrategieën genoemd die een kind na zo’n zwaar verlies gaat ontwikkelen om zich in het leven te kunnen handhaven en om te veel pijn te vermijden.

Hoofdstuk 10 gaat over de gebeurtenissen in het leven die de oude pijn naar boven kunnen halen. Hoe je bij de verwerking daarvan hulp kunt krijgen wordt behandeld in hoofdstuk 11.

In hoofdstuk 12 wordt beschreven welke positieve kanten mensen ervaren aan het meemaken en doorleefd hebben van dit vroegere verlies.

Hoofdstuk 13 gaat nog wat dieper in op de impact die een vroeg verlies op latere relaties en het ouderschap kan hebben.

In hoofdstuk 14 beschrijf ik twee cases over het proces van verlaat verdriet.

En in hoofdstuk 15 vertel ik in grote lijnen mijn eigen verhaal.

Mamma

Ik zou je zo graag willen zien

Ik zou je zo graag willen omhelzen

Ik zou je willen ruiken

Ik zou je willen zien lachen

Ik wil zo graag met je praten

Ik wil zo graag met je knuffelen

Ik wil je zo graag in de ogen zien

Ik zou willen zijn

Gewoon zijn

Gewoon samen zijn

Maar dat kan niet meer

Want ze is er niet meer

Ze is dood.

Marja van der Vegt

Hoofdstuk 1.

Als een ouder sterft

Toen mijn vader op een avond terugkwam uit het ziekenhuis en vertelde dat mijn moeder was overleden, was mijn eerste reactie: ‘Hoe kunnen we nu in hemelsnaam zonder mama verder leven?’ De wanhoop van mij en mijn zusje op dat moment werd verzacht (gedoofd, onderdrukt) door kalmeringsdruppeltjes, zodat we konden slapen.

Elke keer als er in die dagen iemand langskwam om zijn leedwezen te betuigen, moest ik enorm huilen. Tot de dag van de begrafenis heb ik miljoenen tranen vergoten.

Tijdens de uitvaartmis zaten mijn zusje en ik samen met een paar nichtjes bijna achter in de kerk; vele lege kerkbanken tussen ons en de rest... Na de dienst gingen we niet mee naar het kerkhof. En ‘s avonds werden we meegenomen door familie die honderd kilometer verderop woonde. Drie dagen om ‘leuke dingen’ te doen.

Toen we thuiskwamen, voelde het koud en kaal zonder mijn moeder. Ze was echt WEG. Er hing geen foto, er werd niet meer over haar gepraat; we bezochten haar graf niet. Alle gevoelens die ik had rond het wegsnijden van mijn moeder uit mijn leven gingen onderhuids. Af en toe staken ze de kop op in de vorm van weerstand tegen de vrouw waar mijn vader binnen een jaar mee trouwde en die mijn tweede moeder werd. Maar ik wilde geen andere moeder. Ruimte om te rouwen om mijn eigen moeder was er in die tijd niet.

Tientallen jaren later stak deze onderdrukte pijn de kop weer op. Veel mensen blijken, net als ik, na jaren problemen te kunnen krijgen als gevolg van een ingrijpend verlies waarom zij niet (voldoende) hebben kunnen rouwen en dat zij niet op een gezonde manier mee hebben kunnen nemen in hun verdere leven.

Het is moeilijk precies aan te geven welke problemen op latere leeftijd toe te schrijven zijn aan zo’n vroeg verlies. Niet alleen het wegvallen van een vader of moeder uit het leven van een kind is zeer ingrijpend, ook en juist de manier waarop ermee werd omgegaan – door het kind zelf en door de omgeving – is cruciaal voor de verdere ontwikkeling.

Ingeborg Bosch schrijft in haar boek De onschuldige gevangene (2007) over het basisprincipe ARE, dat voor een gezonde ontwikkeling van kinderen nodig is:

Aanwezigheid: voldoende aanwezig zijn als ouder om een gezonde hechting tot stand te laten komen;

Responsiviteit; reageren op de signalen van het kind;

Empathie: reageren op een afgestemde manier, vanuit een invoelen van de beleving van het kind.

Ouders hoeven niet perfect te zijn; het gaat om ‘goed genoeg’ ouderschap.

Het basisvertrouwen in het leven en in zichzelf ontwikkelt een kind idealiter in een liefdevolle relatie met zijn ouders, in een omgeving die door hen veilig en vertrouwd voor hun kind wordt gemaakt. Ouders horen er gewoon te zijn als je hen nodig hebt. Kinderen leren hun eigen emoties en die van anderen te begrijpen en er woorden aan te geven doordat volwassenen die emoties spiegelen en benoemen.

Als kind moet je je kunnen hechten aan ouders of verzorgers die veilig voelen. Dan kun je een gezond hechtingspatroon ontwikkelen dat je helpt om moeilijke tijden door te komen.

Het ouderschap is door de jaren heen van uitingsvorm veranderd. Plaatjes van vroeger tekenen vaak grote gezinnen af waarin de vader hard werkte voor het inkomen en de moeder thuis bleef om te zorgen voor de kinderen. De keuze voor kinderen was in die tijd voor velen nauwelijks een bewuste keuze: als je vruchtbaar was, kwamen er gewoon kinderen. In het huidige beeld zien we dat de komst van kinderen meer gepland wordt en zien we zowel zorgende vaders als werkende moeders. Naast het traditionele model zijn er nu allerlei varianten. Ook in het delen van gevoelens is er de afgelopen decennia veel veranderd. Over het algemeen gaan ouders en kinderen opener met elkaar om en kan er meer ruimte zijn voor gevoelens. Maar toch…

De dood van een vader of moeder kan het basisvertrouwen in het leven wreed verstoren. Iemand schijnbaar ‘zomaar’ verliezen, iemand die veel van jou als kind hield en van wie jij veel hield en van wie je misschien nog erg afhankelijk was, is een behoorlijke schok. Het leven verliest zijn basale vanzelfsprekendheid.

De onvoorwaardelijke liefde, die bijna alleen maar tussen ouder en kind gekend kan worden, moet daarna grotendeels worden ontbeerd. Zo’n onvoorwaardelijke liefdesrelatie is misschien wel nooit meer haalbaar in het leven. Dit heeft invloed op het gevoelsleven van een kind en op latere relaties in het leven.

Mijn dochtertje schreeuwde vaak om vastgehouden en geknuffeld te worden. Ik deed dat niet. Een buurvrouw deed dat soms wel met haar. Ik zag dan dat m’n dochtertje stil werd en opleefde. Waarom kon ik dat niet? Ik had het zelf zo weinig gehad… Het geworstel hiermee was erg pijnlijk voor mij.

Toen ben ik haar, geheel tegen mijn gevoel in, toch gaan knuffelen. Het was net een bloemetje dat openging. Dat was zo prachtig om te zien en het gaf mij de kracht: zie, ik kan het toch wel!

– Pauline, 44 jaar; 16 toen zij haar vader verloor en haar moeder opgenomen werd.

Het dochtertje van Pauline schreeuwde om nabijheid, zoals alle baby’s en jonge kinderen daar behoefte aan hebben. Als deze nabijheid, veiligheid, geborgenheid geboden wordt door ouders/primaire verzorgers, kan een kind een gezond hechtingspatroon ontwikkelen. Je leert er zo op te vertrouwen dat er steun zal zijn in moeilijke tijden.

Reageren ouders angstig of afwijzend op de behoeften van hun kind, dan ontwikkelt het kind onveilige hechtingsstrategieën die niet bijdragen aan een gevoel van vertrouwen in zichzelf en anderen. Dit kan het omgaan met ingrijpende gebeurtenissen in het leven sterk bemoeilijken.

Het vroege verlies van een ouder kan een verstoring in een gezond hechtingspatroon betekenen en leiden tot de angst om je opnieuw te hechten. Het vertrouwen dat de ander beschikbaar is en zal blijven is beschadigd.

Wat ik moeilijk vond later met m’n eigen kinderen is het hechten, dat vond ik best wel eng. Daar voelde ik me zo onhandig in. Zorgen kon ik wel; ik was de oudste van elf geweest. Maar ik hecht niet zo, ook niet naar mijn man.

– Tineke, 49 jaar; 7 toen zij haar moeder verloor.

Er kan een knik komen in de ontwikkeling van het kind dat achterblijft, een breuk in het gevoelsleven.

Het effect is afhankelijk van:

de leeftijd waarop het kind een ouder verliest;

de kwaliteit van de relatie tussen deze ouder en dit kind;

de doodsoorzaak;

het karakter van het kind, de veerkracht die het kind heeft ontwikkeld;

de kwaliteit van de omgeving waarin het kind achterblijft;

de veranderingen die dit verlies teweegbrengt.

De eerste vier factoren zal ik in dit hoofdstuk behandelen, de overige worden beschreven in hoofdstuk 2.

De leeftijd waarop je als kind een ouder verliest

Om een goed inzicht te krijgen is het van belang enige kennis te hebben van leeftijdsgebonden reacties. Een rouwproces is echter zeer individueel en mede afhankelijk van een aantal andere factoren: het is dus noodzakelijk altijd in eerste instantie naar de persoon zelf en zijn/haar specifieke situatie te kijken.

Kinderen willen graag begrijpen wat er gebeurt, maar soms is hun brein nog niet zo ver ontwikkeld en kan er nog geen goed begrip gevormd worden. Dat bepaalt mede hoe kinderen een verlies kunnen beleven.

0 tot 3 jaar:

Wanneer al vóór de geboorte de vader van het ongeboren kind overlijdt, of rond de geboorte de moeder, kan iemand later het gevoel hebben: ‘ik weet niet wat ik mis’. Het leven is altijd zonder die ouder geweest. Toch kan er een diep, vooral ook fysiek, gevoel van gemis zijn.

Ik heb contact gehad met een vrouw die ook bij de geboorte haar moeder is verloren. Wat bijzonder was om te delen is dat we allebei dat ‘gat-in-de-rug-gevoel’ hadden: er is geen rugdekking. Een moeder brengt een nieuw kind het gezin in en staat dan achter je. Ze geeft je geborgenheid en je plaats in het gezin. Dat heb ik gemist en dat werkt diep door. Letterlijk voel ik ook vaak kou in mijn rug.

Bij anderen is er een leven ‘ervoor’ en ‘erna’; bij ons is het leven zonder moeder begonnen. Daarom krijg je het gevoel geen recht van spreken te hebben over wat je mist; men denkt dat jij immers niet weet wat je mist. Maar dat weet je donders goed; dat vóélde ik in al mijn vezels.

– Agnes, 47 jaar; bij de geboorte haar moeder verloren.

Heel kleine kinderen, tot ongeveer 3 jaar, hebben geen echt besef van de dood. Ze zijn wel zeer gevoelig voor sfeer en emoties. Ze reageren sterk vanuit hun primaire behoeften en voelen of daar goed in wordt voorzien. De nabijheid van de moeder, ritme in voeding en slapen geven vertrouwen in het leven. Wanneer ze gescheiden worden van de persoon die hun liefde, warmte en geborgenheid biedt, voelen zij dat zeker. Als kinderen nog zo klein zijn, heeft het verlies van de moeder (die dan meestal het grootste deel van de zorg op zich neemt) een grote invloed, zeker als er geen ‘tweede hechtingsfiguur’ beschikbaar is om zich langdurig over het kind te ontfermen. De ouder die overblijft wordt soms sterk in beslag genomen door zijn eigen rouw en is daardoor emotioneel minder beschikbaar voor het kind.

Kinderen die zo jong waren toen een ouder stierf, zeggen daar later over:

Mijn overlevingspatroon was: ‘Ik heb m’n vader nooit gekend, dus ik mis hem ook niet.’ Als je zo jong bent, leef je puur in het ‘hier en nu’, je bent vervelende situaties weer snel vergeten. Verstandelijk begrip van de situatie had ik niet, maar ik voelde wel dat er iets niet in orde was.

– Hennie, 40 jaar; 2 toen zij haar vader verloor.

Wat op latere leeftijd te merken is, is dat deze mensen bijna geen woorden hebben om het verlies van toen en het gemis te beschrijven. Als aan hen daarover iets gevraagd wordt, zeggen zij vaak: ‘Ik weet het niet’, of: ‘Ik weet niet hoe ik het uit moet drukken, hoe ik het moet zeggen’. Ze kunnen het soms wel in een geluid of een gebaar tot uitdrukking brengen: het uitreiken naar de ouder, het verlangen opgepakt en vastgehouden te worden, iets wat nog steeds als een onvervulde behoefte voelbaar kan zijn. De verlieservaring zit opgesloten in het lichaam.

Sabine Noten heeft kwalitatief onderzoek gedaan naar heel jong verlies (0 tot 4 jaar) en de gevolgen daarvan op het beleven van later verlies. Ze heeft de resultaten hiervan beschreven in haar boek Stapeltjesverdriet (2008).

3 tot 6 jaar:

Kinderen in deze leeftijdscategorie hebben weet van de dood, maar ze begrijpen het definitieve karakter ervan nog niet. De dood wordt gezien als iets tijdelijks, een soort slaap. Ze denken dat leven en dood elkaar afwisselen, dat de overledene weer levend kan worden; daar wachten ze soms ook op, ze wachten tot de ander terugkomt. Ze hebben een veilige basis nodig waarop ze kunnen terugvallen als er nare dingen gebeuren. Het is een schok als deze veiligheid plotseling in gevaar blijkt te kunnen komen.

Ik kan mezelf zien staan als vierjarig kind, met m’n handen vooruit omhoog, gillend naar mama, huilend om mama. Het verdriet is verpletterend, allesoverheersend. Niets is ooit meer hetzelfde en niemand kan jou dat uitleggen. Je eigen kleine veilige wereldje verandert volledig. Je overleeft, maar de geslagen wond blijft en doet zeer. En de pijn blijft en doet zeer. En het gemis blijft en doet heel zeer.

– Marja, 35 jaar; 4 toen zij haar moeder verloor.

Dit is een leeftijd waarop kinderen erg veel, vooral praktische en soms (voor volwassenen) pijnlijke, directe vragen kunnen stellen. Hun vermogen om gevoelens te benoemen en daarover te praten is nog niet zo goed ontwikkeld. Ze voelen gemis, verdriet, maar kunnen even later vrolijk aan het spelen zijn. Zo reguleren ze heftige emoties.

6 tot 9 jaar:

Nu begint het besef te komen dat de dood onomkeerbaar, onherroepelijk en definitief is. Wat dat precies betekent kunnen ze nog moeilijk echt bevatten.

Kinderen op deze leeftijd zijn zeer kwetsbaar, omdat ze beginnen te begrijpen dat mensen van wie zij houden ook dood kunnen gaan. Ze weten hier nog niet goed mee om te gaan. Ontkenning is vaak de eerste verdediging.

Ik heb het nog één jaar vol kunnen houden dat papa niet dood was, dat hij weggelopen was en dat alles rond zijn dood een grote-mensen-toneelstuk was om zijn weglopen te verbloemen. Maar dat was niet waar en na een jaar moest ik die illusie opgeven. Toen was het kind in mij dood.

– Juliette, 28 jaar; 8 toen zij haar vader verloor.

De hoop dat de overledene toch nog terugkomt in het leven kan een tijdlang blijven.