Halverwege het einde

Mascha Gesthuizen

Hoofdstuk 1, 2013

Eigenlijk is ze er al niet meer.

Ze trekt haar jas aan. De hond komt nieuwsgierig naar haar toe, plichtmatig aait ze het dier over haar hoofd.

‘Ga je mee, Nina?’ De leren riem voelt stug van de regen die de afgelopen dagen gevallen is, waardoor ze moeite heeft het pinnetje goed in het gaatje te krijgen. Als het gelukt is, graait ze het sliptouw uit de mand met hondenspullen en propt het in haar jaszak.

‘Ik ben de hond uitlaten,’ roept ze tegen de dichte deuren in het huis en ze stapt de voordeur uit.

Buiten is het donker en er valt wat fijne sneeuw. De serene rust van al dat wit staat in schril contrast met de chaos in haar hoofd. Haar oren suizen en haar benen voelen zwaar. De labrador loopt dicht naast haar en kijkt af en toe op.

Ze stapt door de sneeuw en overdenkt haar besluit. Het is in feite geen besluit, het is de enige overgebleven optie. Haar leven is niet langer nuttig en bijdragend.

Het gezwoeg dicht bij haar trekt haar aandacht. Ze ziet Nina naast zich rennen, met grote sprongen. Ongemerkt is haar tempo fors omhooggegaan. Hijgend stopt ze, op het donkerste stuk van het fietspad door het bos. Nina staat met de poten wijd uit elkaar, de kop iets omlaag, de tong uit de bek, de flanken gejaagd op en neer bewegend.

Ze voelt in haar jaszak. Het sliptouw zit er nog in. Natuurlijk zit het er nog in. Ze pakt het eruit, laat het door haar handen glijden en haalt ten slotte het touw door de ring aan het uiteinde. Onwennig doet ze de lus over haar hoofd, om haar nek. Trekt het zachtjes aan tot het haar hals omsluit. Het voelt zachter dan ze had verwacht. Zo blijft ze een tijdje staan, haar ogen dicht. Dan doet ze het touw weer af en stopt het terug in haar jaszak.

Bijna.

Ze loopt verder naar de fietsbrug, rustiger nu. Fluisterend herhaalt ze haar gedachten: ‘Niet nuttig, niet bijdragend, ik kan hier niet meer zijn.’ De regelmaat van het zinnetje houdt de andere gedachten op afstand.

Als ze bij de brug komt, maakt ze de riem van de hond los die blij naar het grasveldje rent en haar neus in de sneeuw steekt, op zoek naar een spoor.

Als in een vertraging haalt ze nogmaals het sliptouw uit haar jaszak. Ze knoopt het uiteinde om een van de pijlers van de brug en laat de lus weer om haar nek glijden. Ze voelt de koude van de brugreling niet echt, ondanks het weer. Met haar ogen half gesloten is het alsof Ubele naar zichzelf staat te kijken. Ze plaatst haar voeten op de onderste dwarsligger van de reling.

Niet nuttig, niet bijdragend, ik hoef hier niet te zijn.

Haar voeten verplaatsen zich naar de tweede dwarsligger, ze ziet zichzelf klimmen, het gaat goed, haar handen losjes om de leuning. Ze kan zo meteen een voet op de derde dwarsligger plaatsen en dan haar benen een voor een over de reling zwaaien.

Opeens is daar Jasmijns geur, de heel eigen geur van haar dochter. Ze begint de mantra nu op te zeggen. Toch dringt de geur opnieuw haar neus binnen en in een flits ziet ze het vragend kijkende gezichtje van Jasmijn voor zich, aan de andere kant van de reling. Verstoord kijkt ze op.

‘Ga weg,’ zegt ze, ‘ga weg.’

Het beeld van Jasmijns broer Tim, samen stoeiend met haar man Max, licht op naast Jasmijns gezicht. Het vrolijke gelach van haar gezin overstemt haar gedachten en familiekiekjes flitsen voorbij. Ze kan de juiste woorden niet meer vinden om haar mantra op te zeggen.

‘Laat me met rust. Laat me gaan, laat me alsjeblieft gaan.’ Haar hoofd is als een pan te gaar gekookte spaghetti die aan elkaar geplakt zit en zich niet meer netjes over de borden laat verdelen.

Ze smeekt: ‘Geef me de ruimte om te gaan.’ Haar handen knijpen in de reling van de brug, die nu wel ijskoud aanvoelt. Ze ontwaart een hondenneus tegen haar enkel; Nina is op haar geschreeuw afgekomen.

De mantra is nu helemaal niet meer te horen. Ze probeert de woorden in de goede volgorde op te roepen, maar steeds als ze haar naderen, ontglippen ze haar weer. Een vermoeide verslagenheid neemt bezit van haar en ze heeft niet langer de kracht zich aan de leuning vast te houden. Huilend laat ze zich in de sneeuw zakken. Als ze de lus over haar hoofd trekt en loslaat, slingert het sliptouw heen en weer aan de reling.

Ze huilt met lange uithalen.

‘Alsjeblieft, alsjeblieft, alsjeblieft…’ Met haar vuisten slaat ze tegen haar hoofd en op haar benen, haar handen grijpen haar haren. ‘Ik wil niet meer en ik kan ook niet meer.’ Dan laat ze haar armen naast zich in de sneeuw vallen. Het huilen gaat over in snikken. Snot vermengt zich met haar tranen. Ze likt onbewust langs haar lippen, proeft het zoute mengsel. Met de rug van haar hand veegt ze langs haar neus en ze wordt stil.

‘Ik kan ook niks.’

De vroege ochtend dringt zich aan Ubele op. Haalt haar uit haar slaap naar het nu. Pijn. Intense pijn door haar hele lichaam. Langzaam wordt ze zich bewust van de gordijnen die op een kier na gesloten zijn, daarachter het door jaloezieën gefilterde licht van de straatlantaarn buiten. De stijfheid in haar onderrug herinnert haar aan de ouderdom van het matras. Dan komt ze los van het ellendige gevoel en is in staat afstand te nemen; haar emotie achter het pantser te plaatsen waar ze hoort. Ze wil niet denken aan gisteravond, op de brug.

De afgelopen weken had Ubele orde op zaken gesteld. Op haar laptop waren alle overbodige bestanden verwijderd. Alle mails waren gewist voor zover ze geen informatie bevatten waar Max, haar man, nog iets mee zou moeten. De bestanden die ze het eerste nodig zouden hebben, stonden met een snelkoppeling op het bureaublad. In huis konden ze even vooruit. De voorraadkast was gevuld. Alle was lag gewassen en gestreken in de kast. Ondergoed en sokken voor de kinderen waren aangevuld zodat ze twee weken de kast konden plunderen zonder de wasmachine te laten draaien. Van haar eigen kleding had ze een deel naar het Reumafonds gebracht.

Met een zucht gooit ze de dekens van zich af. Ondanks de weerzin komt ze uit bed en sloft naar de wc. Het is kerstvakantie, haar kinderen slapen nog. Ze schiet haar broek en grijze lange vest aan en loopt naar beneden waar Nina op haar wacht. Ze neemt haar mee naar buiten, de sneeuw in, en laat de ochtendfrisheid haar werk doen. Terwijl Nina zit te plassen, vangt haar gezicht een straal zon en een moment sluit ze haar ogen. Ze neemt het oranje licht in zich op.

Nina trekt aan de riem. Ubele geeft haar een aai over haar bruine kop en sloft huiswaarts. Ze zucht diep en probeert de lamlendigheid van zich af te schudden.

Eenmaal thuis begint ze aan de voorbereidingen van een uitgebreid ontbijt met jus d’orange, eitjes en broodjes. Gewekt door de keukengeluiden, springt Jasmijn in pyjama en badjas de trap af. Op de onderste trede blijft ze staan en Ubele loopt naar haar toe voor een knuffel. Ze snuift de zoet-kruidige geur van haar dochter op en voelt een warmte door haar lichaam verspreiden. Terwijl de broodjes langzaam bruin worden, gaat ze Tim wakker maken. Haar zoon ligt weer eens ondersteboven in zijn bed. Ze ontbijten met zijn drieën. Tegen de tijd dat Max thuiskomt na drie uur mountainbiken voelt ze zich weer wat rustiger.

Hoofdstuk 2, 1969

Ubele ligt in haar wiegje en een kamerdeur verder ligt haar twee jaar oudere broer Niels. Beiden zijn in diepe slaap als Stefan thuiskomt van een gemeenteraadsvergadering. Onder aan de trap hoort hij de ademhaling van zijn twee kinderen. Hij schopt zijn schoenen uit en laat zijn jas van zijn schouders glijden. Dan loopt hij naar de keuken, wast zijn handen en pakt twee biertjes en een opener. Als Stefan de kamerdeur opendoet, ziet hij dat de oppas op de bank in slaap is gevallen. Door het geluid van de flesjes die op de glazen tafel worden gezet, wordt Sabine wakker. Ze rekt zich uit en kijkt Stefan peilend aan.

‘Hoe was de vergadering?’ Ze vraagt het wat plichtmatig.

‘Prima,’ antwoordt Stefan. ‘Lekker kort vandaag. Lust jij ook een biertje?’

Sabine knikt en draait haar benen van de bank. Stefan komt naast haar zitten, opent de flesjes en neemt een slok. Dan kijkt hij Sabine aan.

‘Ik zou je nog vertellen over Eline en de geboorte van Ubele.’

‘Ja,’ antwoordt Sabine, ‘opeens was ze…’

Stefan kijkt nadenkend voor zich uit. Hij schraapt zijn keel en kijkt Sabine aan. ‘Het blijft moeilijk erover te praten. Maar je hebt er recht op er iets van te weten.’

‘Stefan…’

‘Ubele is onder een deken geboren.’ Stefan laat een stilte vallen. Hij zucht en vervolgt: ‘Eline lag boven in bed en de vroedvrouw en ik dronken hier samen koffie. Eline kreeg boven een stortbevalling en ze heeft Ubele zonder hulp gebaard. Ze heeft nog geroepen… Daarna heeft ze heel veel bloedverlies gehad, het was…’ Stefan stokt, houdt zijn ogen dicht. Dan draait hij zich naar Sabine. ‘Al dat bloed. Het hield niet op. De ambulance kwam nog, maar te laat.’

Stefan slaat zijn handen voor zijn ogen en zijn hoofd schudt nee. Hij staat op en gaat voor het raam staan. Doordat het donker is, buiten, ziet hij zichzelf als een verwrongen spiegelbeeld.

Monotoon vervolgt hij: ‘De vroedvrouw was vergeten haar de injectie te geven, die moet zorgen dat de baarmoeder samentrekt waardoor het bloeden stopt. Kutwijf. Sorry. Maar ze had het helemaal verkeerd ingeschat. Omdat de baby er al was, vergat ze de injectie…’

Hij steekt zijn handen in zijn zakken en laat zijn hoofd hangen. Sabine staat voorzichtig op, loopt naar Stefan toe en gaat achter hem staan. Ze kijkt naar zijn gezicht in de ruit, laat haar armen hangen, stopt dan haar handen in haar zakken en haalt ze er weer uit. Uiteindelijk legt ze haar hand op zijn schouder. Stefan draait zich om en slaat zijn armen om haar heen. Onbeholpen legt Sabine haar handen op zijn rug. Ze voelt de schokbewegingen zachtjes ontstaan. Ze wrijft over zijn rug. Dan kijkt hij op en omvat haar gezicht met zijn handen.

‘Wat moet ik zonder haar? Ik hield zo veel van Eline.’

Sabine kijkt hem aan. Ze tuit haar lippen en drukt ze voorzichtig op die van Stefan. Hij trekt niet terug. Nogmaals kust ze hem, nu met haar lippen iets van elkaar.

Deze keer kust hij terug en ze kussen elkaar, gretig nu.

Hoofdstuk 3, 1969

‘Ubele schone luier?’ Niels kijkt Sabine vragend aan, pakt de deksel van de luieremmer en gooit die in een hoek van de kamer. Sabine pakt Ubele net uit bed, houdt haar op een afstand en loopt naar de commode. Ze legt haar voorzichtig neer en denkt ondertussen na over de vraag van Niels.

‘Weet je Niels, die poep is nogal vies. Ik doe zelf even de poepluier uit en de schone aan. Een andere keer, oké?’ Niels kijkt teleurgesteld naar zijn zusje en sjokt de kamer uit. Sabine begint druk aan haar kleertjes te trekken tot Ubele alleen nog in haar luier voor haar ligt. Sabine probeert alleen door haar mond te ademen als ze de luier afdoet. Met een plopje laat ze de luier in de emmer naast de commode vallen. Ze begint de poepbillen af te vegen en wast ze daarna met het lauwwarme water dat ze al heeft klaargezet.

Naarmate Ubele schoner wordt, wordt Sabine rustiger in haar bewegingen en haar ademhaling normaliseert zich. Snel doet ze een schone luier om en ze draait zich om naar de deksel van de luieremmer. In de hoek van de kamer pakt ze hem op en doet hem gauw op de stinkende emmer. Vanuit haar ooghoek ziet ze de graaiende armpjes van Ubele die zachte geluiden maakt. De kast met babykleertjes is akelig leeg, vandaag moet er beslist een was gedraaid worden. Sabine ruikt aan de kleertjes van vannacht en oordeelt dat het nog wel kan. Ze wurmt de armpjes door de mouwen en draait haar op haar buik zodat ze de veter van het vestje op haar rug kan strikken. Sabine trekt haar het broekje aan, pakt haar onder de oksels op en legt haar in de wieg. Ubele protesteert, maar Sabine trekt het beddengoed recht en stopt de randen van de deken en het laken tussen het matras en de wieg.

Beneden is Niels in de weer met boterhammen, hagelslag en jam. Behalve een boterham heeft hij ook de tafel en de vloer kwistig bestrooid met hagelslag. Bovendien is hij nu de andere boterham met jam aan het besmeren. Het mes landt met een dikke klodder jam op het tafelkleed.

Sabine verstijft als ze de puinhoop ziet. Na een diepe zucht zegt ze tegen Niels: ‘Nu ik er ben, hoef je niet zelf te smeren, dat weet je toch? Ik doe het voor je. Wel zo schoon, wel zo handig. Laat het mes maar liggen en eet de boterhammen maar op. Ik ruim ondertussen de smeerboel wel op.’

Niels kijkt haar beteuterd aan. Sabine pakt het plakkerige mes en de jampot van tafel en brengt deze naar het aanrecht. Ze pakt de stofzuiger en zuigt de hagel van tafel. De hagel tikt een liedje als het door de stofzuigerbuis verdwijnt.

Sabine zit aan de keukentafel met haar handen om een koffiemok geklemd. De buurvrouw, José, nipt tegenover haar aan de thee. In de asbak tussen hen in liggen twee sigaretten te smeulen. Ubele kruipt over de grond, gaat in de hoek van de keuken zitten en pakt de rubberlaars van Niels. Met haar knuisjes stevig om de hak, brengt ze de neus van de laars naar haar openstaande mondje. Kwijl drupt op haar truitje. José slaat haar een tijdje gade en richt haar blik dan op Sabine.

‘Ik zie jou eigenlijk nooit met Ubele in de wandelwagen buiten,’ zegt ze voorzichtig.

‘O God nee,’ reageert Sabine terwijl ze haar sigaret oppakt. ‘Daar heb ik mijn meisjes voor.’ Ze neemt een trek en laat de rook door haar neus naar buiten stromen.

‘Hoe bedoel je?’

‘Die meiden van De Bruin, je weet wel. De oudste twee passen weleens op. Ze wandelen bijna elke dag even met Ubele. Niks voor mij, achter zo’n wandelwagen.’

José staart naar haar sigaret die in de asbak ligt op te branden. Haar voorhoofd heeft een rimpel.

Hoofdstuk 4, 1977

Er staat een huis te koop in het dorp. Stefan en Sabine hebben geen oog voor de vochtplekken op de muren, de verrotte windveren en de tochtige ramen. Het huis is bijna een eeuw oud, maar het is gelegen aan het eind van een onverharde weg, naast een weitje en er staat een prachtige oude kastanjeboom. Aan de achterkant ligt de dijk die het dorp beschermt tegen de rivier.

Op de dag van de verhuizing is het schitterend weer. Het is nog niet tot Ubele doorgedrongen dat ze afgelopen nacht voor het laatst in haar slaapkamertje bovenaan de trap heeft geslapen. Met verbazing kijkt ze hoe Stefan, oom Tonnie en opa dozen en meubels op de aanhanger tillen en ermee wegrijden. Ze krijgt een raar gevoel in haar buik. De geluiden uit de keuken vertellen haar dat ze daar Sabine kan vinden en ze zoekt haar op. Alle keukenkastjes staan open en op de vloer staan een paar dozen. Sabine gaat door met het leeghalen van de keukenkastjes terwijl ze Ubele vraagt wat er is.

‘Waar gaan onze spullen naartoe?’ Ubele onderdrukt de neiging om te gaan huilen.

‘We verhuizen naar een huis een paar straten verderop. Het is groter dan dit. En dat huis is tenminste van onszelf.’

‘Waarom moeten we hier weg? Ik wil niet verhuizen.’

‘Je went er wel aan. Je krijgt een mooie kamer. Met een klepkast.’

‘Wat is een klepkast? Mag ik gaan kijken?’

‘Nee, je moet nou buiten gaan spelen en niet meer zeuren. Als de mannen klaar zijn, roep ik je en dan mag je mee.’

Ze loopt naar buiten naar de voortuin. Op het stenen randje dat het gras afgrenst van het trottoir, blijft ze staan. Met haar voet wiebelt ze heen en weer over het randje, haar vuisten gebald voor haar mond. Ze drukt met haar vuisten tot het pijn doet aan de binnenkant van haar lippen.

Hoofdstuk 5, 1999

Voor de derde keer check ik de ampullen in mijn dokterstas. Vandaag mijn eerste dienst als huisarts in opleiding. De tas klik ik dicht en ik zet hem met een plofje op de vloer naast de zware poot van het eikenhouten bureau. De telefoon zwijgt nog. Voor de derde keer controleer ik mijn autosleutels. Voetstappen in de gang kondigen de komst van mijn opleider aan. Hij komt zo dicht naast me staan, dat ik me nog nietiger voel. Ik kijk naar hem op.

‘Dit is jouw dienst,’ zegt hij, ‘jij bent verantwoordelijk voor wat er gebeurt met de patiënten. Als je weg moet voor een visite, kun je zo doorschakelen naar de Doktersdienst.’ Hij tikt wat toetsen in op de telefoon en vervolgt zijn verhaal, maar ik krijg het nog amper mee. Ik kan reanimeren en een behandelplan maken voor een bejaarde met een delier, maar ik heb geen idee welke tabletten helpen tegen schimmelnagels of hoeveel dagen je mag afwachten bij een oorontsteking van een zevenjarig kind. De stem van mijn opleider haalt me terug: ‘Nou succes, ik zie je morgenochtend.’ Ik kan niet anders dan zuchten om het draaiende gevoel in mijn buik te pareren.

Het is half zes. Rond deze tijd zit het hele dorp achter een bord met eten. In het keukentje boven de praktijk smeer ik een boterham met kaas en ik loop daarmee weer naar beneden. In wat het komend jaar mijn spreekkamer is, blijf ik staan en kijk naar boven. De lichtkoepel, de enige bron van daglicht hier, oogt nu koud en donker. Het kolossale antieke bureau dat de ruimte vult, is niet bepaald mijn stijl. Verder is de ruimte spartaans ingericht. Een schoenlepel balanceert aan het randje van een passpiegel en verder getuigt een enkele spijker naast de deur van het gebrek aan gezelligheid.

Door de smalle gang sluip ik naar de spreekkamer van mijn opleider. Ik duw de deur verder open en ruik een zweem van deodorant. In de kamer is een wand gevuld met boeken. Alles staat door elkaar; geneeskunde, filosofie, Nederlandse literatuur en een tiental Franstalige Maigrets. Op het randje voor de boeken staan ogenschijnlijk willekeurig geplaatste snuisterijen. De eenvoudige patiëntenstoel valt in het niet bij de luxe stoel achter het bureau dat vol ligt met paperassen. De vitrages die voor de openslaande tuindeuren hangen, zijn ongelijk dichtgeschoven. In een hoek staat een kindertafeltje met felgekleurde speeltjes.

Het is mij te rommelig hier.

Ik vervolg mijn route naar de behandelkamer die door de assistentes gebruikt wordt. De typische lucht van alcohol, jodium en chloorhexidine vult de ruimte. Op het aanrecht liggen diverse metalen instrumenten waarvan ik sommige nog nooit gezien heb. Ik trek een willekeurige lade open. Aangebroken doosjes vol pijnstillers waarvan enkele de etiketten met patiëntgegevens nog dragen, liggen naast doosjes met maagmiddelen. Vertwijfeld doe ik de lade weer dicht.

Achter de balie plof ik neer op een stoel, plant mijn ellebogen op het werkblad en leg mijn hoofd in mijn handen. Ik voel me leeg en angstig.

Tegen achten gaat de telefoon. Een kind van een jaar heeft al de hele dag koorts, de temperatuur wil nog steeds niet zakken. De ouders durven zo de nacht niet in. Ik zeg toe te komen en hang op. Traagheid neemt bezit van me. Kinderen van deze leeftijd zijn soms lastig te beoordelen, er zijn veel valkuilen.

Als ik het echt niet meer kan uitstellen, pak ik mijn dokterstas en de kaart van het dorp, schakel de Doktersdienst in en trek de praktijkdeur achter me dicht. De nacht is koud en donker.

Mijn auto start gelukkig in één keer en ik ga op weg. Na een paar keer te zijn afgeslagen, wil ik opnieuw op de kaart kijken maar het lampje bij mijn autospiegel is stuk. In de lichtstraal van een lantaarnpaal zoek ik waar ik ben. De dorpskern moet ik achter me laten, het huis bevindt zich aan een onverharde weg.

Na nog eens tien minuten rijden ben ik er. De voordeur gaat al open als ik uit mijn auto stap. Ik voel me klein worden; hier zijn hooggespannen verwachtingen. De vader gaat me voor door de koude gang en houdt de kamerdeur voor me open. De warmte van twee gaskachels slaat in mijn gezicht. Verstikkend. Het kindje ligt in een campingbedje. De ouders doen hun verhaal en ik tel ondertussen ten minste drie dekentjes. Mijn jas uittrekkend probeer ik de problemen te categoriseren. Vanuit het bedje kijken twee behuilde oogjes in een rood gezichtje me aan. Ik buig me over het bedje en begin het kind onhandig uit te kleden om het na te kijken. Al luisterend door mijn stethoscoop gun ik mezelf wat extra nadenktijd. Behalve de koorts vind ik geen afwijkingen.

Kinderen van deze leeftijd met koorts stuur je in.

Ik twijfel of ik mijn opleider zal bellen voor overleg, maar zijn preek klinkt na in mijn hoofd. Ik leg zo duidelijk mogelijk uit dat je een kind met koorts niet zo dik moet aankleden en onderstoppen, maar ze ruiken mijn onzekerheid. Deze ouders zijn duidelijk maar matig tevreden. Uiteindelijk pak ik mijn spullen bij elkaar en vertrek. Tijdens de terugrit vliegen allerlei alarmerende diagnoses door mijn hoofd.

Hoofdstuk 6, 2000

Zes of zeven kippen belagen me als ik het deurtje van de kippenren opendoe. Ze vliegen tegen me op en pikken me waar ze kunnen. Met een schreeuw smijt ik het deurtje dicht maar door de kracht slaat het net zo hard weer open, tegen mijn neus. Met mijn ene hand grijp ik mijn neus en met mijn andere duw ik tegen het deurtje. Ik blijf staan, de tuin draait om me heen en mijn neus brandt. Als alles weer helder wordt, doe ik de schuif voor het deurtje en laat me op een tuinstoel zakken. Ik kijk naar de kippen en zij kijken naar mij.

Dit moet opgelost worden. De komende twee weken zal ik voor die beesten moeten zorgen. Ik probeer vat te krijgen op een beeld dat me kan helpen, maar ik krijg het niet helder. Als ik opsta en richting de ren loop, komen de kippen alweer naar het deurtje. Besluiteloos drentel ik wat voor de ren heen en weer en slof dan naar de schuur. De ton met kippenvoer staat in een hoek, daarnaast slordig neergekwakt tuingereedschap. Daar is het; de regenjas aan een spijker in het kozijn van het raam. Ik houd hem wat open, hij lijkt in geen jaren gedragen. Ik trek hem aan en rits hem dicht. Muf.

De beker met kippenvoer ligt voor de ren, door het tumult is de helft eruit gevallen. Zo goed als het gaat, veeg ik het er weer in en blijf daarna voor de ren staan. De kippen houden me in de gaten, het geluid van hun getok gaat omhoog. Onrustig drentelen ze langs het deurtje. Een klein handje voer gooi ik door het gaas. Ze vliegen er massaal op af, tokkend als een valsgespeelde finale van de Bolero. Dit is de oplossing; ik gooi nog drie handjes voer door het gaas en sluip dan voorzichtig naar het deurtje. De kippen rennen allemaal rond, onderwijl naar het voer pikkend met hun snaveltjes. Ze hebben het te druk om mij in de gaten te houden. De rest van het voer gooi ik in de bak. De waterbak neem ik mee naar buiten, ik gooi hem leeg en vul hem met vers water bij het fonteintje. Ik zet de waterbak in de ren, doe het deurtje achter me dicht en de schuif ervoor. Straaltjes zweet lopen langs mijn rug en mijn benen. Ik laat de regenjas van mijn schouders glijden en landen op de laatste kruimeltjes kippenvoer.

Max komt uit de praktijk. We nemen twee weken waar voor mijn opleider die met zijn voeten omhoog aan een Curaçaos strand zit. De waarnemer die hij had geregeld zegde op het laatste moment af. Ik zwichtte onder zijn appel op mij en Max. Dat Max nog aan de huisartsenopleiding moest beginnen en wij dus beiden niet gediplomeerd waren, nam hij voor lief.

Naast de praktijk met alle patiënten hebben we nu de zorg over vijftien kippen, twee schapen en elkaar. Of we in deze constructie verzekerd zijn voor fouten of missers weten we niet; er was geen tijd geweest om dat uit te zoeken.

‘Max, hoeveel voer moesten die kippen krijgen?’

‘Een bekertje. Hoezo?’

‘Die kippen zijn woest. Ze vallen me aan als ik het hok in ga.’

Max komt naast me staan, zijn handen in zijn zakken.

‘Daar ligt een dooie.’ Max wijst.

Het duurt even voor ik de kip zie liggen met een geknakt nekje. Slachtoffer van hun eigen geweld? Zo zacht als ik kan, open ik de ren weer en sluip naar de kip, pak haar bij de poten en laat mijn blik rondgaan. Achter in het hok ligt er nog een. Ik slik, voel het zweet alweer langs mijn rug stromen, maar zet toch koers naar dode nummer twee. Naast haar ligt nog een kip die wel leeft, maar zeer verzwakt lijkt. Ik leg de dode kip neer en neem eerst het verzwakte dier mee.

‘Pak jij die andere twee?’ vraag ik Max als ik voorzichtig het deurtje met mijn elleboog openhoud om de zieke kip naar buiten te dragen. Voorzichtig leg ik haar in het gras. Het lijkt er niet op dat ze in staat is de benen te nemen. Ze hijgt, maar verroert geen vin. Max haalt de twee andere op en legt ze naast de zieke. Een van de twee dode kippen maakt een beweging.

‘Wat is dat? Zag je dat?’ Ik stoot Max aan.

‘Wat?’ Hij gaat op zijn knieën bij de kippen zitten en bestudeert ze nauwlettend. Er gebeurt niks. Ik draai me om en ga een schop halen. Als ik twee stappen heb gezet, klinkt Max’ kreet: ‘Ja. Eentje leeft nog. Wat zielig. Ze redt het nooit.’

Kibbelend over wie de bijna dode kip uit haar lijden moet verlossen, graven we een massagraf op kippenformaat. Max gooit de dode kip in het gat en legt de nog net levende ernaast. Ik wend me af en hoor de doffe klap waarmee zij het leven laat. Met zijn voet duwt Max haar het graf in en hij schept een deel van de aarde over ze heen. Nummer drie kan er zo bij, als het nodig is.

Naast elkaar staan we bij het grafje. Max slaat een arm om me heen. Opeens voel ik hoe moe ik ben en ik leg mijn hoofd tegen zijn schouder. Een tijdje blijven we zo staan.

In de schuur zoeken we een kartonnen doos en stoppen de zieke kip erin. Er is een dierenartsenpraktijk verderop in de straat en met de doos in zijn armen loopt Max achter mij aan ernaartoe. De dierenarts zelf is er niet, maar van zijn vrouw mogen we best even wachten op het houten bankje in de wachtkamer. Ze gaat ons voor. De wachtkamer is licht en ruim en dierbestendig. Er kan niks kapot hier. Ik staar naar de vrouw terwijl ze wat folders op de tafel recht legt. Haar lange blonde haar zit in een knot. Onder haar lange rok een paar degelijke veterschoenen; een vestje waarvan de onderste drie knopen zijn dichtgeknoopt.

Zij verveelt zich niet op zondag.

Ik zit naast de doos waar de kip in zit en Max zit aan de andere kant. Elke minuut wachten neemt een beetje leven van de kip. We zwijgen.

Dan arriveert de dierenarts. Resoluut tilt hij de kip uit de doos en zet haar op de onderzoeksbank. Hij kijkt haar na, en als hij haar beluistert, vang ik zijn strenge blik. Ik wend mijn ogen af, beschaamd om iets waar ik part noch deel aan heb. We praten even over de kippen van de huisarts, maar wat weten wij daarvan? De dierenarts voelt nog eens onder de vleugels bij de kip die inmiddels aan haar laatste ademhaling toe is.

‘Ik breng haar morgen voor sectie naar Utrecht. Dan weten we wat ze heeft en dan weet je ook wat je met de andere kippen moet.’

‘Goh.’ Het is eruit voor ik er erg in heb. Er valt een pijnlijke stilte waarin de dierenarts een wenkbrauw optrekt. Ik voel vlekken in mijn hals ontstaan.

‘Sectie dus. Ik denk dat ze ondervoed zijn. Eén bekertje op vijftien kippen lijkt me wat weinig. Per dag geef je een half bekertje meer, tot je op drie bekers zit. Ik heb de uitslag over twee dagen, denk ik.’

Ik knik met mijn blik op de vloer gericht, ik durf nog niet op te kijken.

Na een groet loopt Max richting de buitendeur. Ik loop met gebogen hoofd achter hem aan.

De volgende dag om kwart voor acht verdringen de mensen zich al voor de buitendeur van de praktijk. Als ik ooit mijn eigen praktijk krijg, is het inloopspreekuur het eerste dat ik af ga schaffen. Je begint al op een uur achterstand, de rest van de dag blijf je achter jezelf aan hobbelen. Ik draai de praktijkdeur van het slot en de mensen stommelen naar binnen, sommige zwijgend, andere mompelen een groet. Als makke schapen schikken ze zich op de banken in de wachtkamer. Je zou hier iets geks moeten doen, de handstand of zo.

Ik hoor de achterdeur klepperen en weet dat Max achter het grote bureau van mijn opleider plaatsneemt. De assistente komt binnen en samen kijken we wat er al in de agenda staat voor vandaag.

Het moet te doen zijn. Het moet te doen zijn.

In mijn spreekkamer ga ik onder de koepel staan en kijk omhoog. Grijze wolken, geen spoortje blauw.

Nadat ik het beeldscherm en de computer heb aangezet, recht ik mijn rug en loop naar de wachtkamer. ‘Wie was er het eerst?’ Een te zware man, slobberige spijkerbroek en zijn beige overhemd los over zijn broek, krabt zich aan zijn baard, schuift op de rand van de bank en komt steunend met zijn handen op zijn knieën overeind.

Rugklachten, te grote klacht voor het inloopspreekuur. Hij zal moeten terugkomen.

Met de bekende houding van iemand die inderdaad rugpijn heeft, volgt hij me traag de spreekkamer in. Het vraag-en-antwoordspel begint. Ondanks mijn goede voornemen, kijk ik de man uitgebreid na. Met een recept voor pijnstillers en een lading goede adviezen verlaat hij de spreekkamer om kwart over acht. Ik loop nu al uit.

Nadat ik snel mijn bevindingen heb genoteerd, klinkt in mijn hoofd de stem van mijn opleider vermanend: ‘Het is een dossier, geen roman.’ Ik schiet overeind om de volgende patiënt op te halen. In de wachtkamer is het nog voller geworden, er moeten nu zelfs mensen staan.

Max en ik ploegen gestaag door het inloopspreekuur en beginnen allebei te laat aan ons afsprakenspreekuur. Ik denk aan mijn vroegere collega op de cardiologie. Zij zei altijd: ‘Het wordt vanzelf vijf uur, dan komt er niks meer bij.’

Behalve als je dienst hebt.

Uiteindelijk is de wachtkamer leeg. Ik loop naar de assistenteruimte waar Max en de assistente om iets lachen. De geur van koffie. Ik doe een graai in de koektrommel en pak de klaarstaande koffiemok. Bij gebrek aan stoelen drink ik staande mijn beker leeg. In de agenda staan vijf visites genoteerd. Drie voor mij, twee voor Max, beslis ik.

Als de koffie op is, gaan we gewapend met visitetassen en visitebrieven op pad. Mijn auto staat voor die van Max op de oprit. Ik kijk welk adres ik het eerst ga bezoeken en start de auto. Als ik de koppeling op laat komen en de auto zich met een schokje in beweging zet, klinkt opeens een harde knal. De voorkant van de auto lijkt een stuk lager te staan. Ik stap uit en kijk. Ik weet niet precies wat er veranderd is, maar het ziet er niet goed uit.

Max stapt uit zijn auto en komt naast me staan. ‘Dat hoort niet zo.’

‘Nee.’

Samen duwen we de auto een stukje verder zodat Max erlangs kan. Hij gaat de vijf visites in zijn eentje doen. Ik bel de plaatselijke garage.

‘Het leek wel of hij door zijn hoeven zakte,’ zeg ik tegen de garagehouder.

‘Het zal de vering wel zijn. Was jij die dokter die vorige week bij onze zoon kwam toen hij ziek was?’

‘Eh, ja, dat zou wel kunnen.’ Er zit een kraak op de lijn en ik weet niet zeker of ik de goede man voor me heb. Waarom vraagt hij dat? Heb ik iets niet goed gedaan bij zijn zoon? Het kind had de mazelen. In deze regio zijn er veel kinderen niet ingeënt. Omdat er onlangs een jongetje is overleden aan de gevolgen van een mazelen-encefalitis, zit de schrik er goed in bij de mensen. Het zoontje van de garagehouder was flink ziek toen ik kwam, maar er waren geen bedreigende bevindingen. Zou het alsnog misgegaan zijn?

‘… prima. Gaat alweer op de fiets naar school. We halen de auto wel even op. Bij de praktijk staat hij toch?’ Zijn vriendelijke stem klinkt geruststellend.

‘Fijn.’ Ik hoop dat dat het goede antwoord is want ik realiseer me dat ik een deel van het gesprek gemist heb.

Om de tijd toch nuttig te besteden, begin ik met het schrijven van de beloofde verwijsbrieven. Anders dan in andere regio’s van het land dwingen hier weinig mensen een bezoek aan de specialist af. Vanwege hun geloof en de regels van de kerk zijn de meesten niet verzekerd. Er wordt geld afgedragen aan de kerk. Je betaalt zelf je ziekenhuisbezoek en als je het niet kunt betalen, staan de kerk en de gemeenschap je bij. De mensen maken liever geen kosten als het niet per se nodig is. In de periode dat ik hier nu in deze praktijk ben, heb ik al een paar keer gezien dat mensen te laat naar de dokter komen. Ik probeer daar geen oordeel over te vormen maar het heeft toch meerdere kanten.

Het voordeel is wel dat huisarts hier een belangrijk beroep is. Mijn auto is aan het begin van de avond al klaar en ondanks mijn bezwaar hoef ik alleen de materiaalkosten te betalen.

Ik sta een pastamaaltijd in elkaar te draaien als Max terugkomt van zijn middagvisites. De bewolking is weggetrokken en de tuin showt ons met het paars, roze en wit van diverse bloemen uitbundig de zomer. Met de pan, twee borden en bestek op een dienblad begeef ik me naar de tuintafel. Max komt achter me aan met een wijnfles en twee glazen. We eten zwijgend onze pasta, weggezonken in onze eigen overpeinzingen. Als alles op is, kijken we elkaar aan. Ik voel opeens de pijn in mijn nek en schouders. De zeurende hoofdpijn. Mijn bril zet ik af om met mijn handen in mijn ogen te kunnen wrijven. Mijn stoel valt achterover als ik opsta. Zonder bril is de wereld wazig en daardoor soms geruststellend. Ik kruip naast Max op de bank en nestel me stevig tegen hem aan. Hij slaat zijn arm om me heen en ik druk me steviger tegen hem aan om zo veel mogelijk van hem te voelen. Ik zou het liefst in hem kruipen. En toch voelt hij ver weg.

‘Zo doen we het nooit meer.’ De resonantie van zijn stem voel ik met mijn wang die tegen zijn borstkas ligt.

‘Nee. Dit voelt als overleven. Ik voel me misbruikt.’

‘Het is gewoon niet goed geregeld.’

Na vier dagen komt de dierenarts de achtertuin in gelopen. Hij vraagt hoe het met de kippen gaat. We hebben zijn advies nauwkeurig opgevolgd en de kippen zijn een stuk rustiger geworden nu hun rantsoen is uitgebreid. Bij de sectie is ook niks anders gevonden dan ondervoeding, volgens de dierenarts. Van een rekening wil hij niks weten. Artsen van dezelfde kerk betalen elkaar niet volgens hem, en dat wij niet naar die kerk gaan, doet daar niets aan af. Maar een kop koffie lust hij wel.

De dierenarts en Max staan naast het hek van de schapenwei. Een tijdje staar ik door het keukenraam, sla hun handgebaren gade. Dan meet ik het water af in het reservoir van het koffieapparaat en trek een lade open, op zoek naar filterzakjes. De lade klemt, ik geef er een ruk aan en het hele ding dendert uit de kast.

Niet huilen nu.

Dan schiet me te binnen dat ik de filters in het doosje naast de wijnglazen heb zien staan, heel logisch. Ik stap over de rotzooi op de vloer heen en pak het doosje filters uit de kast. Geen idee hoeveel schepjes koffie erin moeten, thuis gebruiken we een koffiekan met percolator. Naar eigen inzicht mik ik wat schepjes in de filter en ik laat het apparaat zijn werk doen. Ik zak op mijn knieën op de vloer naast de lade. Gelukkig is hij niet stuk. De spullen die eruit zijn gevallen leg ik terug, al heb ik geen idee hoe de lade geordend was. Zo traag mogelijk ga ik te werk zodat het zo lang mogelijk duurt voor ik me bij de mannen moet voegen. Voorzichtig plaats ik de lade terug en ik vraag me af waarom er geen remsysteem in zit, dat dit had moeten voorkomen. Als de lade op zijn plaats zit, leun ik tegen het aanrecht, mijn handen op het koude graniet, kijkend hoe de laatste druppels in de glazen kan vallen. Ik zet mokken, melk en suiker op een dienblaadje en vul de mokken met de wel erg zwart ogende koffie. Nu is er geen uitstel meer mogelijk, ik moet ermee naar buiten.

Max zit op de houten tuinbank, zijn voeten op tafel, zijn handen in zijn nek.

‘Waar is de dierenarts?’

‘Weg. We hebben even over de schapen gepraat en toen zei hij dat hij toch maar niet op de koffie wachtte. Had nog meer te doen of zo.’

‘Wat een klotezooi is het hier. Die rotkippen met hun honger, die klotepraktijk die veel te druk is, die rotdiensten allemaal, doe je een lade open, dondert het hele ding eruit en heb je eindelijk die kutkoffie klaar, is meneer vertrokken.’

Max zwijgt een tijdje, gaat dan rechtop zitten en klopt naast zich op de bank. Met een klap zet ik het dienblad neer en plof naast hem. Ik reik hem de te sterke koffie aan, trek mijn voeten op de bank en leun met mijn mok in mijn handen achterover tegen de leuning. De damp beslaat mijn brillenglazen dus ik sluit even mijn ogen en maak mijn wereldje klein.

‘We kunnen aftellen, het zit er bijna op.’ Max’ stem klinkt van ver.

‘Ja, dat is zo.’ Het is niet het werk. Het zijn niet de kippen. Het is de sfeer. De sfeer. Er staat een dikke glazen muur tussen mij en deze mensen, deze patiënten, deze dierenarts. In dit huis hangt ook de sfeer van hier. En, nu we hier waarnemen, is er geen ontkomen aan. Ik wil dit niet. Ik wil dit niet maar ik moet. Ik heb het op me genomen, ik moet het ook afmaken. Kom op, niet zeuren, niet zeuren maar werken, niet zeuren maar werken. Stop!

Ik tover een glimlach op mijn gezicht. ‘Jij nog koffie? Ik ga nieuwe zetten, lekkere deze keer.’

Hoofdstuk 7, 1979

De knoppen van de oude kastanjeboom staan op knappen, slechts een streling van de wind is nodig om ze hun eerste groen prijs te laten geven. In de vroege ochtend is het nog behoorlijk koud, maar al gauw kunnen de handschoenen uit blijven. Later op de dag ruik je soms al een vleugje lente.

Sabine sjouwt met de kruiwagen rond en verzamelt het onkruid dat ze zojuist tussen de stronken van de planten heeft weg geharkt.

Ubele zit met haar harkje op haar knieën op de betonrand tussen de voortuin en de straat. Al harkend en trekkend verzamelt ze het onkruid dat tussen de rozenstruiken groeit. De losgeharkte bodem geeft zijn typische aardegeur vrij. De rozenstruikjes zijn nog helemaal in zichzelf gekeerd; ze hebben nog veel meer zon nodig om hun knoppen naar buiten te lokken. Maar aan de dieprode puntjes op de gesnoeide takken ziet ze dat ze bij een mooie zomer een bloemrijke voortuin zullen krijgen. Dan gaan de zwarte schimmelplekken op het huis, daar waar het stucwerk heeft losgelaten, schuil achter de bloemenpracht. Ze schaamt zich voor die plekken.

Ze voelt de zon warm op haar rug en stopt met harken. Zon. Zon betekent zomer en zomer betekent zwemmen. Peinzend kijkt ze naar de rozenstruikjes voor zich. Ze gooit het harkje van zich af, komt overeind en gaat op zoek naar Sabine. Als ze haar gevonden heeft in de achtertuin, klimt ze op de tuinbank en kijkt een tijdje naar haar stiefmoeder.

‘Ben je klaar, Ubele?’ Sabine recht haar rug en zet haar handen in haar zij.

‘Nee… Ik wil je wat vragen.’

Het blijft even stil.

‘Mag ik zwemles?’

‘Hè?’ Sabine laat haar schoffel los. ‘Hoe kom je daar nou opeens bij? Waarom zou je zwemles willen? Je hebt toch schoolzwemmen gehad?’

‘Maar… ik wil A. Niels heeft ook A. En B en C.’

‘Dat maakt toch niks uit?’

‘Alle kinderen hebben een paar diploma’s. Ik heb niet eens A.’

‘Ik vind het onzin. Het gaat erom dat je een beetje kunt zwemmen. A stelt niks voor. En dan dat op en neer gerij naar het zwembad. Niels heeft zijn diploma’s gehaald toen hij veel jonger was dan jij nu. Je vader ging elke zaterdagochtend met hem naar zwemles.’

‘Maar waarom ben ik dan nooit op zwemles geweest?’

‘Dat weet ik niet, meisje, het is er denk ik nooit van gekomen.’ Sabine trekt haar tuinhandschoenen uit en loopt naar binnen.

Ubele ruimt het tuingereedschap en de tuinhandschoenen van Sabine op en gaat ook naar binnen, om haar te helpen.

Sabine legt de laatste hand aan het eten, Ubele dekt de tafel. Stefan is een uurtje geleden thuisgekomen, heeft zijn tas tegen de kast gezet en is met de krant op de bank geploft. Na tien minuten lezen is hij op de bank gaan liggen en heeft de krant over zijn gezicht neergelegd. Het signaal voor stilte. Zijn ademhaling klinkt zwaar van onder de krant.

Ubele hoort een fiets over het grind van de oprit en als ze zich naar het raam draait, ziet ze Niels aankomen. Hij kwakt zijn fiets tegen de gevel. Nog voor de deur achter hem gesloten is, vraagt hij haar wat ze eten vandaag.

Ze trekt haar schouders op en maakt zich klein als ze met haar rug naar hem toe doorgaat met tafeldekken.

Sabine neemt een hap lucht en zegt: ‘Puree met boontjes en blinde vinken, sla voor de liefhebber. Komkommer op oma’s manier.’

‘Bah! Smerig.’ Niels kijkt uitdagend naar Sabine.

‘Wat wil jij dan eten, Niels? Je lust bijna niks. Ik kook al elke dag twee tot drie groentes zodat er iets lekkers voor je bij zit, maar ik weet niet meer wat ik moet maken.’

‘Smerig. Allemaal smerig. We eten nooit iets lekkers. Altijd hetzelfde gore spul.’

De krant ritselt en Stefan komt overeind. Ubele kijkt angstig naar hem.

‘Houd je mond. Je eet gewoon wat er op tafel komt. Ik wil er niks meer over horen.’ Stefan kijkt Niels boos aan en buigt dreigend zijn richting op, zijn vuisten gebald naast zijn heupen.

‘Kruip jij toch onder de krant!’ Niels beent de kamer uit, de deur naar de gang slaat hard achter hem dicht. Ze hoort de losgelaten stukken witkalk naar beneden vallen.

Ubele krimpt nog meer ineen. Ze pakt zachtjes de melk uit de koelkast en zet die voorzichtig op tafel. Ze zet de pannen op tafel en gaat vast op haar plaats zitten. Ze voelt een riem om haar borstkas snoeren. Met haar blik strak op het melkpak, schenkt ze voor iedereen in.

Sabine en Stefan komen ook aan tafel. Stefan zucht en begint zijn bord vol te scheppen. Ze volgt zijn voorbeeld. Zwijgend begint ze te eten, ondanks het misselijke gevoel in haar buik.

Na een paar happen staat Sabine op en loopt naar de kamer van Niels. Even later volgt het geschreeuw van Niels waarna Sabine met afhangende schouders weer terugkomt. Even is er geen ander geluid dan het tikken van bestek op het servies en malende kaken. Ubele blaast zachtjes wat lucht tussen haar lippen uit, de riem zit nog steeds strak om haar borst.

Ze heeft haar bord al bijna leeg als Niels de kamer in komt. Zwijgend zet hij zich aan tafel en schept demonstratief alleen wat puree en een blinde vink op. Ze kijkt voorzichtig naar zijn bord en voelt de tranen in haar ogen prikken. Ze pakt het melkglas en drinkt het leeg.

Vandaag maar niet aan papa vragen of ik zwemles mag.

Hoofdstuk 8, 1980

Ubele is klaar met de staartdelingen en zit met opgestoken vinger. Ze kijkt naar Stefan, maar die is druk met nakijken. Ze schuift wat heen en weer en met haar stoel om zijn aandacht te trekken. Stefan lijkt onverstoorbaar. De andere kinderen roepen in zo’n geval ‘meester’, maar dat krijgt ze niet uit haar mond. ‘Papa’ door de klas roepen kan natuurlijk ook niet, iedereen zou haar uitlachen.

Ondanks dat ze naar de wc moet, haalt ze haar arm na een tijdje toch maar omlaag. De arm begint helemaal te tintelen.

Ze staart uit het raam. Ziet hoe de postbode de post in de brievenbus doet. Aan het toenemende geschuif en getik van pennen hoort ze dat steeds meer kinderen klaar zijn met de staartdelingen. Stefan staat op, knikt kort naar de leerlingen en zegt hun naar huis te gaan.

Ze gaat als laatste de klas uit. Bij de kapstokken blijft ze dralen, haar jas trekt ze zo langzaam mogelijk aan. En hoewel het helemaal niet koud is, knoopt ze zeer zorgvuldig een voor een alle knoopjes van haar jas dicht. Ze gespt het riempje bij de kraag dicht en controleert nauwgezet of de klepjes van haar jaszakken netjes over de insteekopeningen vallen. Ze recht haar rug, zucht diep en begeeft zich richting de betegelde gang naar buiten.

Het schoolplein is helemaal leeg. Ze slikt. Dit is een slecht voorteken. Met het gevoel of iemand haar met een elastiek naar achteren blijft trekken, steekt ze het plein over. Zorgvuldig mijdt ze de voegen van de tegels, misschien helpt dat. Ze gaat de poort door en zet koers richting huis. Ze kijkt niet om, maar luistert des te beter. Nog vier meter, dan is ze bij de struiken. Nog drie. Ze houdt haar adem in en loopt zo stil mogelijk verder. Nog twee…