Inleiding

Waar gaat het voor jou om in dit leven, en wat vind je belangrijk? Laten we eens een tekening van jouw leven maken. Je wordt geboren, groeit op, leeft je leven en dan, zoals voor ons allen geldt, overlijd je.

Figuur 1 Tekening van je leven

In de periode tussen geboorte en overlijden ben je op allerlei manieren actief. Je gaat naar school, je droomt, je fietst. Je bedenkt dat je op vakantie wilt, dat je een andere baan wilt, dat je een hekel hebt aan je baas, je vrouw, de buurman, of de kinderen van je zus. Je praat, piekert, rijdt auto, sport, wast af, klaagt, verwijt anderen dat ze niet doen wat je zegt. Tijdens al die activiteiten, al dat denken en doen, ervaar je gevoelens als blijdschap, opluchting, onzekerheid, verdriet, euforie, angst, wanhoop, boosheid, spanning, genegenheid, frustratie, jaloezie. Maar vul je die activiteiten ook zodanig in dat ze de meeste tevredenheid opleveren? Dit boek helpt je om in de tijd die jou nog rest het meeste uit het leven te halen.

De vraag waar het voor jou om gaat in dit leven is essentieel. Misschien is het wel de belangrijkste vraag die je jezelf kunt stellen. Toch merk ik dat er maar weinig mensen zijn die er bewust over nadenken. Wanneer cliënten in mijn praktijk langskomen omdat ze niet goed in hun vel zitten of omdat ze om de een of andere reden vast zijn gelopen, vraag ik hun als eerste wat zij belangrijk vinden in het leven. Wat maakt hen gelukkig? Waar doen zij het allemaal voor?

Het antwoord dat ik op die vragen krijg, varieert per persoon. De één zegt dat hij graag succesvol in zijn carrière wil zijn. De ander wil graag een harmonieus gezinsleven. En weer een ander wil graag voor de maatschappij van betekenis zijn. Maar wanneer ik hun vervolgens vraag waaróm ze dat zo graag willen, krijg ik wel steeds hetzelfde te horen: het geeft hun een prettig gevoel. Een gevoel van voldoening. Een gevoel van geluk en tevredenheid. Kennelijk is dat iets waar we allemaal naar streven. Wellicht is het zelfs wel ons ultieme doel.

Onderzoek heeft uitgewezen dat mensen die tevreden zijn langer leven. Tevreden mensen blijken daarbij socialer, succesvoller en actiever te zijn en meer zelfwaardering te hebben, waardoor ze langer gezond blijven. Hierdoor hebben ze een grotere kans om te overleven. Het is dus niet zo vreemd dat we allemaal een gevoel van tevredenheid nastreven, maar blijkbaar is het ook iets wat wij mensen maar moeilijk voor elkaar kunnen krijgen. In mijn psychologenpraktijk kom ik aldoor mensen tegen die mij vertellen dat zij gelukkiger willen zijn, maar dat ze niet weten hoe dat moet. Alle inspanningen die ze daarvoor hebben geleverd, hebben tot dan toe tot niets geleid. Soms lijkt het wel of ze iedere keer het verkeerde pad kiezen of dat er hun steeds iets in de weg staat. Ze hebben niet het vermogen om de juiste keuzes te maken, of met problemen of lastige situaties om te gaan. Of ze hebben nooit geleerd hoe ze dat kunnen doen.

Wanneer ik met ze in gesprek ga en samen met hen analyseer wat er tot dan toe in hun leven is gebeurd, dan blijkt dat ze vaak tegen dezelfde obstakels aanlopen. Ze willen graag een liefdesrelatie aangaan, maar kunnen de juiste partner niet vinden. Of ze treffen steeds de verkeerde persoon. Ze willen graag een leuke, uitdagende baan, maar botsen steeds met hun baas of hun collega’s. Ze willen graag een liefdevolle ouder zijn, maar het lukt hen niet om goed met hun kinderen om te gaan. Ze willen graag een gezond lijf, maar krijgen hun eetpatroon maar niet onder controle. Ze vinden hun werk erg leuk, maar zijn al een paar keer overspannen geraakt. De cliënten zeggen dat ze te veel aan hun hoofd hebben, in een sleur zitten of het gevoel hebben dat de dingen niet gaan zoals zij dat willen en dat leidt vaak tot een hoop gepieker. Ze ervaren een gevoel van onbehagen en wijten dit vaak aan de omstandigheden. Ze zijn net ontslagen, hebben pech met hun kinderen of collega’s, kampen met een ernstige ziekte, hebben een trage stofwisseling, een familie die vervelend doet of ze hebben net een scheiding doorgemaakt.

En natuurlijk: deze gebeurtenissen zijn zo ingrijpend dat ze een grote invloed hebben op je gevoel van welzijn. Ontslag, een scheiding, het verlies van een dierbaar persoon, lichamelijke klachten en pijn of een ernstige diagnose kunnen je behoorlijk boos, verdrietig, angstig of onzeker maken. Toch denk ik niet dat alléén deze gebeurtenissen er de oorzaak van zijn dat mensen ontevreden zijn over hun leven. Anderen die hetzelfde hebben meegemaakt, geven aan dat ze zich weliswaar onprettig voelden, maar dat dat gevoel na verloop van tijd weer verdween en dat ze daarna weer content werden met hun leven.

Wat ik je wil laten zien, is dat de mate waarin je tevreden bent over je leven niet alleen maar afhangt van de omstandigheden. Je hebt er zelf ook invloed op. Meer dan je denkt! En dat is de fijne boodschap van dit boek. Kijk maar eens naar het volgende voorbeeld.

Voorbeeld BV

Een bedrijf, laten we het Voorbeeld BV noemen, kondigt aan dat het gaat reorganiseren. De tegenvallende winstcijfers dwingen het bedrijf om honderden medewerkers te ontslaan. Op de afdeling waar Kim, Arnold, Dennis, Tanja en Paul werken, moeten er zes mensen uit. Dat is één op de tien werknemers. Tijdens een personeelsbijeenkomst in de kantine wordt hun verteld wat er verder staat te gebeuren. Iedereen reageert weer anders op deze ingrijpende boodschap.

Kim

Kim gaat, als ze terug is op de afdeling, achter haar bureau zitten en staart naar het scherm. Ze denkt aan de gevolgen die de reorganisatie voor haar zou kunnen hebben: straks word ik ontslagen en moet ik op zoek naar een andere baan. Dat gaat natuurlijk nooit meer lukken. Ik ben al 43. Niemand neemt mij meer aan. Dan moet ik van een bijstandsuitkering rondkomen. Hoe moet ik dan mijn hypotheek betalen? Dat kan er ook nog wel bij na mijn scheiding. Haar gedachten en zorgen houden haar zo bezig, dat ze zich niet meer op haar werk kan concentreren. Ook thuis komt ze nergens meer aan toe. Omdat ze ’s avonds in bed ligt te piekeren, kan ze niet slapen. Na drie weken meldt ze zich ziek.

Arnold

Arnold gaat na de personeelsbijeenkomst meteen aan het werk. Ik kan het me niet veroorloven om de boel te laten versloffen, denkt hij. Juist nu moet ik laten zien wat ik kan. Alleen dan maak ik kans dat ik mag blijven. Bovendien wil ik mijn collega’s niet in de steek laten. Zij kunnen er niets aan doen dat er een reorganisatie op stapel staat. In de weken daarna zet Arnold een extra tandje bij. Hij neemt het werk van collega’s die het niet meer kunnen bolwerken over en komt ’s avonds vaak pas laat thuis. Zijn vrouw zegt dat hij rust moet nemen en dat hij tegen zijn baas moet zeggen dat het zo niet langer kan. Maar Arnold is bang dat zijn baas dan ontevreden is en dat maakt de kans dat hij ontslagen wordt alleen maar groter. Dus gaat hij door, hoewel hij merkt dat hij steeds vermoeider wordt.

Dennis

Ook Dennis gaat na de personeelsbijeenkomst meteen achter zijn computer zitten en doet net alsof hij heel hard werkt. Laat ze allemaal maar in de stront zakken, denkt hij. Ik heb me jarenlang voor dit bedrijf uit de naad gewerkt. En nu doen ze dit. Als ze maar niet denken dat ik nog één poot voor ze uitsteek. Zakkenvullers zijn het. Het komt ook allemaal door onze baas. Die heeft geen ruggengraat en komt niet voor onze afdeling op. Vind je het gek dat er juist bij ons zo veel uitmoeten? De dagen daarna verschijnt Dennis iedere dag op het werk, zodat men denkt dat hij zich nog altijd inzet. Maar hij doet niet meer dan nodig is om de schijn op te houden. Bekijk het maar, denkt hij. Voor jullie span ik me niet meer in.

Tanja

Tanja is de enige die na de personeelsbijeenkomst direct naar de hoogste baas stapt. ‘Ik begrijp niet hoe jullie dit ons kunnen flikken,’ roept ze. ‘Een bedrijf dat miljarden winst maakt. En nu laten jullie ons sappelen!’ Ze is woedend en gaat niet meer terug naar de afdeling. In plaats daarvan loopt ze naar het koffieapparaat en roept de collega’s die daar staan op om in verzet te komen. ‘We moeten naar de ondernemingsraad,’ zegt ze. ‘We moeten in actie komen.’ Want één ding weet ze zeker. Met ontslag zal ze zeker niet akkoord gaan.

Paul

Ook Paul gaat niet meteen terug naar de afdeling. In plaats daarvan blijft hij nog even in de kantine staan en praat hij met collega’s na over dat wat ze hebben gehoord. Ergens raakt het hem wel dat het bedrijf, waar hij al meer dan vijftien jaar werkt, zulke drastische maatregelen moet nemen. Straks moet hij misschien afscheid nemen van collega’s met wie hij zo goed heeft gewerkt en de omgeving waarmee hij zo vertrouwd is geraakt. Het zou betekenen dat hij een nieuwe baan moet gaan zoeken en misschien wel in inkomen achteruitgaat. Maar het is nog niet gezegd dat hij geen werk meer zal gaan vinden. Hij is weliswaar wat ouder, 48 jaar, maar hij heeft ook veel IT-ervaring en daar is op dit moment veel vraag naar. Het is een kwestie van je netwerk aanspreken en op de juiste manier solliciteren. Het is lang geleden dat hij dat heeft gedaan. Misschien kan hij daarvoor een cursus volgen. En mochten ze toch in inkomen achteruitgaan, dan kan zijn vrouw wat meer gaan werken. Ze heeft al een paar keer aangegeven dat zij dat graag zou willen. Dan zorgt hij voor de kinderen. Hij moet het er vanavond maar met haar over hebben.

Herkenbaarheid

Even voor de duidelijkheid: Kim, Arnold, Dennis, Tanja en Paul bestaan niet echt. Het zijn fictieve personen. De reden dat ik ze hier heb geïntroduceerd, is omdat vrijwel iedereen zich wel in iets van één of meerderen van hen herkent. Misschien ben jij iemand die net als Kim gemakkelijk piekert, werk je net als Arnold vaak veel te lang door of bots je net als Tanja regelmatig met je omgeving. In dit boek zal ik je laten zien hoe dit gedrag is ontstaan en hoe het je in de weg kan zitten bij het realiseren van meer tevredenheid in je leven. Maar eerst ga ik nog even terug naar Kim, Arnold, Dennis, Tanja en Paul.

Een paar maanden later

Stel je eens voor dat we een paar maanden na de reorganisatie achtereenvolgens bij Kim, Arnold, Dennis, Tanja en Paul op bezoek zouden gaan. Stel je voor dat we samen naar hun huis rijden, de auto in hun straat parkeren en aanbellen bij hun voordeur. Wat denk je dat er zou gebeuren? Wordt er opengedaan? Zo ja, hoe staan Kim, Arnold, Dennis, Tanja en Paul er dan bij? Wat voor gezichtsuitdrukking zouden ze hebben? Zouden ze ons binnen uitnodigen? Hoe zouden ze zich voelen? Wat zouden ze denken? Hoe zouden ze de periode na de reorganisatie hebben doorgebracht? De belangrijkste vraag is misschien wel: wie denk je dat de meeste tevredenheid ervaart over zijn of haar leven?

In de afgelopen jaren dat ik als psycholoog heb gewerkt, heb ik gemerkt hoe mensen verschillend op bepaalde omstandigheden kunnen reageren. Wat mij nog meer opviel, is dat de manier waarop mensen op een bepaalde situatie reageren niet altijd even functioneel is. Daarmee bedoel ik dat hun manier van denken en handelen niet altijd bijdraagt aan een leven dat naar hun eigen maatstaven meer tevredenheid oplevert. Is dat eigenlijk niet heel vreemd? Aan het begin van dit hoofdstuk schreef ik immers dat ieder mens tevreden wil zijn. Waarom handelen we daar dan zo vaak niet naar?

Wat ik in dit boek zal laten zien, is dat dat veel te maken heeft met opbrengsten. Elk gedrag dat wij vertonen, levert ons iets op en er is een verband tussen de mate van tevredenheid die we ervaren en de opbrengsten van ons gedrag. Wanneer we bijvoorbeeld regelmatig naar de sportschool gaan (gedrag), bouwen we conditie op (consequentie). Dat kan ons een gevoel van tevredenheid (opbrengst) geven. Wanneer we echter regelmatig chocolade eten (gedrag), wordt ons lichaam steeds zwaarder (consequentie) en dat kan ons gevoel van tevredenheid juist verminderen (opbrengst).

Voor mensen die meer geluk en tevredenheid in hun leven willen ervaren, lijkt in dit voorbeeld de oplossing simpel: meer sporten en minder chocolade eten! In veel situaties die we in het dagelijks leven tegenkomen is het echter allemaal wat minder eenvoudig. Vaak realiseren we ons niet wat de negatieve gevolgen of opbrengsten zijn van ons gedrag, weten we niet hoe we ons gedrag kunnen veranderen of zijn we niet in staat zijn om dat te doen.

Wat het extra lastig maakt is dat het niet-functioneel gedrag (zoals chocolade eten) ons vaak heel even een goed gevoel geeft. Hetzelfde geldt voor onbruikbare, negatieve of destructieve gedachtes, gedragingen en overtuigingen. Vaak zijn deze ontstaan omdat ze ons in het verleden iets hebben opgeleverd. Ze worden in stand gehouden omdat ze ons op de korte termijn nog altijd een goed gevoel geven, ook al zijn de opbrengsten op de langere termijn slecht.

Dat klinkt ingewikkeld. Laat ik het toelichten aan de hand van een voorbeeld. In mijn praktijk krijg ik vaak cliënten te zien met een burn-out. Mensen met een burn-out hebben zichzelf psychisch en lichamelijk uitgeput, bijvoorbeeld doordat ze in hun privéleven en op het werk veel te veel hooi op hun vork hebben genomen. Uit de gesprekken die ik met deze cliënten voer, blijkt heel vaak dat zij zelf allerlei taken naar zich toe hebben getrokken. Ze hebben zelf aangeboden om over te werken, de kinderen naar voetbaltraining te brengen, het familiefeest te organiseren, vrijwilligerswerk te gaan doen of overblijfmoeder te worden op school.

Wanneer ik hun vraag waarom ze dat hebben gedaan, antwoorden ze dat het hun een goed gevoel geeft; omdat ze van huis uit hebben meegekregen dat het waardevol is om je nuttig te maken of iets voor een ander te doen. De volgende vraag die ik hun dan meestal stel is: ‘Word je er gelukkiger van?’ Meestal is het antwoord: ‘Nee.’

De reden dat deze mensen zo hard zijn gaan werken, is omdat het hun in het verleden iets heeft opgeleverd: goedkeuring en waardering van hun ouders, hun vrienden of leraren op school. En ze gaan ermee door omdat hun baas, hun familie, de kinderen of de school waar ze vrijwilligerswerk doen hun inzet appreciëren. Inmiddels hebben ze wel ervaren dat de opbrengsten van dit gedrag op de lange termijn helemaal niet zo positief zijn. Toch vinden ze het lastig om hun manier van handelen te veranderen. Eén van de redenen daarvoor is dat hun gedrag op de korte termijn ook nog iets oplevert, namelijk een prettig gevoel.

Hamsterwiel of cirkel van opbrengsten

Soms lijkt het wel alsof we met zijn allen vastzitten in een reusachtig hamsterwiel waarin we alleen nog maar rondjes kunnen draaien. Zonder dat we dat zelf onderkennen, kan ons leven worden bepaald door onbruikbare of negatieve gedachten en niet-constructief gedrag, wat leidt tot bepaalde opbrengsten die ons aanzetten tot nog meer onbruikbare gedachten en niet-constructief gedrag.

Figuur 2 Cirkel van opbrengsten Overbelasting

Vaak hebben we niet eens door dat we in deze vicieuze cirkel gevangenzitten. We beseffen niet dat onze gedachten onbruikbaar zijn en dat het gedrag dat we vertonen op lange termijn niet zal leiden tot meer tevredenheid. Dat komt doordat we ons onbewust laten leiden door de opbrengsten die ons niet-constructief gedrag ons op korte of langere termijn oplevert.

Dit gebeurt overigens niet alleen in ons persoonlijke leven. Ook als maatschappij vertonen we gedrag dat op de lange termijn niet altijd functioneel is. Het meest duidelijke voorbeeld daarvan is milieuvervuiling. We weten allemaal wel dat autorijden, vliegreizen maken of in december aardbeien eten de aarde aantast en dat de opbrengsten van dit gedrag op de lange termijn negatief zijn. Toch vinden de meesten van ons het moeilijk om verre vakanties te vermijden of de auto te laten staan. Eén van de redenen hiervoor is dat ons gedrag op de korte termijn ook iets oplevert, namelijk een boeiende ervaring of rijgemak. Ook hier lijkt het wel alsof we gevangenzitten in een reusachtig hamsterwiel.

Figuur 3 Cirkel van opbrengsten Milieuvervuiling

De weg naar tevredenheid

Wij mensen hebben de neiging om ons niet bewust te zijn van de manier waarop we denken en ons gedragen. Uit onderzoek blijkt dat maar liefst 95% van ons gedrag onbewust plaatsvindt! Wanneer we een baby in een kinderwagen zien, produceren we onbewust een glimlach. Wanneer we een stoplicht op rood zien springen, trappen we automatisch op de rem. Van dit gedrag zijn we ons niet bewust. Soms gebeurt het pas later dat we ons realiseren wat we hebben gedaan: ‘Het is maar goed dat ik op tijd op de rem trapte, anders had ik een ongeluk gehad.’

In deze voorbeelden is het wel prettig dat je onbewust op een situatie reageert. Maar je kunt je voorstellen dat er ook omstandigheden zijn waarin dat wat minder prettig is. Wanneer je uitvalt tegen je kinderen terwijl je je eigenlijk had voorgenomen om rustig te blijven, óók als ze vervelend zijn. Wanneer je ja zegt tegen je baas als hij je vraagt om over te werken, terwijl je van plan was om je kinderen die avond zelf naar bed te brengen. Of wanneer je nee zegt tegen je vriendin die je uitnodigt voor een feest, terwijl je tot de conclusie bent gekomen dat je wat vaker onder de mensen zou willen zijn.

Het goede nieuws is dat er een manier is om aan het hamsterwiel te ontsnappen. Je kunt je eigen onbruikbare gedachten en niet-helpende gedrag leren herkennen en vervangen door een manier van handelen die je op de lange termijn meer opbrengsten op zal leveren. Er is dus een weg naar tevredenheid. De eerste stap daarbij is bewustwording. Wanneer ik die weg zou moeten tekenen in een schema, dan ziet die er ongeveer zo uit als de figuur hieronder.

Figuur 4 De weg naar tevredenheid in schema

De begrippen die in dit schema staan, zeggen je nu waarschijnlijk nog niets. Dat geeft niet. In de loop van dit boek zal duidelijk worden waarom ik het op deze manier heb weergegeven.

Over dit boek

Dit boek is geschreven om je te laten zien hoe je betere opbrengsten kunt realiseren. Daarbij maak ik gebruik van een methode die ik in de afgelopen jaren zelf heb ontwikkeld. Zij bevat elementen uit bestaande therapieën die ik heb gecombineerd en heb aangevuld met ervaringen die ik met mijn cliënten heb opgedaan. Het is een praktische methode die je niet alleen aanzet om nieuwe inzichten te verwerven, maar vooral om er ook actief mee aan de slag te gaan. Veel cliënten hebben het programma dat aan deze methode is gekoppeld inmiddels gevolgd en het is gebleken dat het verbazingwekkend effectief is. De meeste deelnemers geven aan dat hun klachten verminderd zijn en dat ze bovendien in hun leven meer geluk en tevredenheid ervaren.

Het programma dat in dit boek beschreven staat, bestaat uit vijf delen. Deel I gaat over de vraag waar het in dit leven, of meer specifiek in jouw leven, nu eigenlijk om draait. Waar streven we met zijn allen naar? Wat geeft jou een prettig gevoel? Wat geeft jou voldoening?

In deel II leg ik uit waarom het ons zo vaak niet lukt om het maximale gevoel van tevredenheid te bereiken en laat ik zien welke mechanismen daarbij een rol spelen. Ik laat zien hoe je je bewust kunt worden van je eigen onbruikbare gedrags- en denkpatronen en kunt ontdekken waar ze precies vandaan komen.

Deel III gaat over de vijf verschillende strategieën die we gebruiken om problemen het hoofd te bieden of om met ongemakkelijke situaties om te gaan. Ik laat zien welke strategieën in welke situaties bruikbaar zijn en welke strategieën juist leiden tot een gevoel van ontevredenheid.

In deel IV worden de onderdelen van de cirkel van opbrengsten besproken. Daarnaast gaat dit hoofdstuk in op de weg naar constructiviteit: op welke wijze leveren de afzonderlijke componenten gevoel, denken, strategie, uitvoeren, consequenties een bijdrage aan je opbrengsten? Conclusies en overtuigingen zijn cognitieve processen en daarmee gedachten. Gedachten, gedrag en gevoelens hebben effect op elkaar. In de cirkels van opbrengsten kunnen de componenten dan ook invloed onderling op elkaar hebben. Ten behoeve van de leesbaarheid zijn de processen evenwel sequentieel in de cirkels van opbrengsten geplaatst. Uiteindelijk is de insteek om inzicht te krijgen in de componenten van de cirkels van opbrengsten, en om je bewust te worden van de bijdrage die ze leveren.

In deel V ga je met al je nieuwe kennis en inzichten daadwerkelijk aan de slag.

Oefeningen

Stel je een professionele tennisser voor die erg veel van zijn sport houdt. Een aantal jaar gaat het heel goed met zijn carrière. Hij wint belangrijke wedstrijden en het publiek draagt hem op handen. En dan, van de een op de andere dag, ontwikkelt hij een intense faalangst. Hij is zo bang om te verliezen, dat hij weigert het veld nog op te gaan.

Gesprekken met een psycholoog kunnen deze tennisser inzicht geven in de oorzaak van zijn angsten. Ook kan de psycholoog hem vertellen wat hij kan doen om beter met de druk om te gaan. Al deze kennis en inzichten zullen echter tot niets leiden als de tennisser zijn gedrag niet aanpast. Hij moet het veld op! Alleen dan zal hij zijn faalangst kunnen overwinnen.

Met dit boek wil ik je de kennis aanreiken die je nodig hebt om de vicieuze cirkel van onbruikbare denk- en gedragspatronen te doorbreken. Aan al die kennis zal je echter niets hebben als je haar niet in de praktijk toepast. Vergelijk het maar met fietsen. Ik kan je vertellen dat je op de fiets moet klimmen en dan heel hard moet trappen om overeind te blijven. Maar de vaardigheid van het fietsen kun je alleen onder de knie krijgen wanneer je ook daadwerkelijk op de fiets stapt en oefent.

Om je daarbij te helpen, heb ik oefeningen in dit boek opgenomen. De oefeningen helpen je om inzicht te krijgen in je denk- en gedragspatronen en laten je zien waar deze vandaan komen. Ze stimuleren je om wat je hebt geleerd in de praktijk toe te passen. Maar denk erom: aan die oefeningen heb je niets als je ze alleen maar leest. Om iets te veranderen aan je situatie is het echt nodig dat je ze ook uitvoert!

Deel I
Waar we naar streven in het leven

1. Welbevinden

Wat doe jij het liefst als je op een feest bent? Sta jij graag aan de bar om een biertje te drinken? Praat je bij met je vrienden en vriendinnen? Of ben jij zo iemand die uit zijn dak gaat? Zo iemand die de hele avond op de dansvloer staat?

Wat mij altijd opvalt als ik op een feest ben, is dat iedereen op zijn eigen manier plezier maakt. De één geniet het meest wanneer hij in zijn eentje aan de bar een biertje kan drinken, de ander voelt zich juist prettig in een groot gezelschap. De één gaat het liefst helemaal op in het feestgedruis, de ander bekijkt het liever van een afstand. Zoveel mensen, zoveel voorkeuren.

Al die mensen hebben echter één ding gemeen. Ze willen allemaal plezier ervaren. Zelfs degenen die niet van feestjes houden en eigenlijk alleen maar aanwezig zijn omdat ze denken dat het moet (misschien willen ze de gastheer niet teleurstellen), willen diep in hun hart maar één ding en dat is plezier of geluk ervaren.

Zo’n feest lijkt ook wel wat op het leven. Iedereen wil in het leven gelukkig worden en iedereen geeft daar zijn eigen invulling aan. Wanneer ik als psycholoog aan mijn cliënten vraag wat zij met de therapie hopen te bereiken, dan krijg ik antwoorden als: ik wil minder spanning in mijn leven, ik wil een beter huwelijk, ik wil anders omgaan met mijn kinderen, ik wil niet meer zo veel piekeren, ik zou willen dat ik me niet altijd zo boos/angstig/eenzaam zou voelen, mijn leven is een sleur geworden en daar wil ik vanaf. Maar als ik hun vervolgens vraag waarom ze dat dan willen, dan komt het antwoord altijd op hetzelfde neer. Iedereen wil gelukkig zijn of het meer naar zijn zin hebben in dit leven.

Waar streven we nu precies naar?

Het doel van dit boek is om jou te laten zien hoe je meer tevredenheid in je leven kunt ervaren. Voordat we samen dat traject ingaan, is het denk ik goed om te bepalen waar we nu precies naar streven. Wat is geluk eigenlijk precies? Wanneer voelen we ons tevreden? Zijn we pas tevreden als we 24 uur per dag en 7 dagen per week een gevoel van geluk ervaren? Is dat eigenlijk wel mogelijk? En zo niet: kunnen we dan nog wel een gevoel van plezier, geluk of tevredenheid ervaren?

Maatschappelijke context: Bhutan

Wat heeft een mens nodig om gelukkig te worden? Wat biedt een mens levenskwaliteit?

Dat is een vraag die koning Jigme Singye Wangchuk van Bhutan zich ook stelde toen hij onder vuur lag omdat het zo slecht ging met de economie in zijn land.

Traditioneel wordt de levenskwaliteit van mensen die in een bepaald land wonen door economen afgemeten aan de hand hun Bruto Nationaal Inkomen (BNI). Op dat gebied scoort Bhutan slecht: de inwoners zijn arm, het land is onderontwikkeld en de levensverwachting is er slecht. Koning Jigme Singye Wangchuk besloot in 1972 echter dat het nationale geluk belangrijker is dan het nationale inkomen. Sindsdien is het beleid van de Bhutaanse regering gericht op het zo gelukkig mogelijk maken van de bevolking.

De maatstaf die daarbij wordt gebruikt is het Bruto Nationaal Geluk (het BNG). De vier pijlers van het BNG zijn:

bevordering van billijke en duurzame sociaal-economische ontwikkeling;

behoud en bevordering van culturele waarden;

behoud van het natuurlijk milieu;

goed bestuur van ondernemingen.

Het nadeel van de maatstaf die economen hanteren, het BNI, is dat de geschatte waarde van activiteiten zoals vrijwilligerswerk en huishoudelijke arbeid niet wordt opgenomen. Activiteiten die afbreuk doen aan welvaart, zoals criminaliteit, milieuvervuiling en echtscheidingen, worden er bovendien niet van afgetrokken.

Voor het antwoord op deze vraag wil ik even teruggaan naar het feest dat ik hiervoor heb beschreven. Eerder heb ik al aangegeven dat zo’n feest wel wat op het leven lijkt. De manier waarop jij je op een fuif gedraagt, zegt veel over de manier waarop jij graag plezier maakt en hoe jij in het leven staat.

Het bedrijfsfeest

Herinner je je Kim, Arnold, Dennis, Tanja en Paul nog? Stel je eens voor dat zij worden uitgenodigd voor een feest. Hoe zouden zij zich gedragen? Hoe zouden zij plezier maken? Hoe ziet plezier en geluk er voor hen uit? Laten we hen als voorbeeld nemen om te kijken wat tevredenheid en geluk nu eigenlijk precies zijn en welke strategieën zij gebruiken om deze gevoelens te kunnen ervaren. Daarvoor wil ik je even meenemen naar het feest waarbij zij allemaal aanwezig zijn.

Kim

Het feest vindt plaats in een discotheek. Er wordt muziek gedraaid, mensen staan op de dansvloer en aan de bar kunnen cocktails en bier worden besteld. Rond de dansvloer staat een aantal tafeltjes met stoelen. De meeste zijn leeg. Mensen staan liever om met elkaar te praten.

Alleen Kim zit helemaal achterin, half in het donker. Ze kijkt naar de mensen om haar heen die zich allemaal goed lijken te vermaken. Het lijkt wel of de muziek en de stemmen van de mensen tegen haar schedel bonken. Kim voelt zich niet lekker en had eigenlijk niet naar het feest willen gaan. Het is dat haar collega’s haar overgehaald hebben, anders was ze thuisgebleven. Na de personeelsbijeenkomst waarbij ze hoorde dat ze waarschijnlijk zal worden ontslagen, heeft ze nachten niet geslapen. Waarschijnlijk ziet ze er ook brak uit, want af en toe komt er een collega naar haar tafeltje om te vragen of alles wel goed met haar is. Nee, Kim voelt zich niet goed. Die steen in haar maag gaat niet weg. En als ze naar de mensen op de dansvloer kijkt, wordt die steen alleen maar zwaarder. Na een uur besluit ze om naar huis te gaan. Daar voelt ze zich tenminste wat minder ongelukkig dan hier.

Arnold

Op hetzelfde moment dat Kim de deur van de discotheek uitstapt, komt Arnold in zijn auto aanrijden. Eigenlijk had hij eerder op het feest aanwezig willen zijn, maar er lag nog zo veel werk op zijn bureau dat hij een tijdje heeft doorgewerkt. Oké, eigenlijk had hij helemaal geen zin om te gaan, maar toen zijn baas hem vroeg of hij ook naar het feest kwam, vond hij dat hij niet kon weigeren en was hij toch maar in de auto gestapt om ernaartoe te gaan.

Zijn collega’s juichen als ze hem binnen zien komen. Dennis slaat hem op zijn rug en Tanja duwt hem een biertje in zijn hand. Arnold probeert langzaam te drinken, want hij weet dat zijn glas, zodra het leeg is, weer door deze of gene zal worden bijgevuld. Daartegen protesteren heeft geen zin, dus dat doet hij dan ook maar niet meer. In plaats daarvan zorgt hij ervoor dat zijn glas niet leeg raakt, want hij moet de volgende dag immers weer vroeg op. Zijn vrouw heeft haar vrije dag, dus is het zijn beurt om de kinderen naar school te brengen. En daarna moet hij weer aan het werk. Hij geniet van de muziek en de gesprekken met zijn collega’s, maar merkt dat hij veel aan zijn hoofd heeft en dat hij moe is. Als een collega hem overhaalt om naar de dansvloer te gaan, dan gaat hij los en vergeet hij een paar uur lang zijn vermoeidheid en zijn problemen.

Dennis

Dennis ziet Arnold en een aantal andere collega’s naar de dansvloer gaan en vraagt zich af wat hen in hemelsnaam bezielt. Je moet wel gek zijn om je zo ontzettend uit te sloven op die idiote jarenzeventigmuziek. Hadden ze geen ander thema kunnen kiezen? Of een andere dj? Eentje die rock- of punkmuziek draait. Dan was het hier niet zo’n dooie boel geweest. Alles aan dit feest is sowieso al slecht georganiseerd. Aan de bar kun je alleen maar van die mierzoete cocktails of goedkoop bier krijgen. En op hapjes moest blijkbaar ook al worden bezuinigd. Het enige goede aan dit feest is dat hij nog even met zijn collega’s kan ouwehoeren. Tenminste, met degenen die net als hij helemaal klaar zijn met de ziekelijke toestand op hun werk en dan vooral met die nepmanagers die denken dat zij de baas zijn. Het is een verschijnsel van deze maatschappij. Iedereen is alleen maar met zichzelf bezig. Niemand houdt meer rekening met de ander. Zelfs in de politiek houdt men zich niet meer aan de afspraken.

Dennis geniet als hij ziet dat zijn collega’s knikken en het met hem eens zijn. Ondertussen heeft hij al een aardig groepje om zich heen kunnen verzamelen. Het is misschien een waardeloos feest, maar hier aan de bar met een aantal gelijkgestemden om hem heen, is het nog wel uit te houden.

Tanja

Tanja ziet dat Dennis weer eens volop in de belangstelling staat. Door de harde muziek kan ze niet goed horen wat hij zegt, maar de grote armgebaren die hij maakt vertellen haar dat hij op zijn preekstoel zit. Ze is dat wel van hem gewend. De mensen pikken dat ook van hem. Zelf vindt ze dat onvoorstelbaar. Zij zou zich nooit zo de les laten lezen of als een mak schaap met alles instemmen wat een ander zegt. Zij houdt van discussie en dat is dan ook wat ze leuk vindt aan zo’n feest. Niet de muziek, niet de hapjes of de drankjes, maar de mogelijkheid om het gesprek met de collega’s aan te gaan en daarmee de boel even flink wakker te schudden. Eén van hen vertelt dat haar zoontje van acht zo moeilijk doet met eten. Hij lust bijna niets waardoor ze altijd apart een potje voor hem moet koken.

Tanja gaat daar meteen tegen in: ‘Je moet je kind niet zo pamperen. Daar wordt hij echt niet beter van. Je moet hem gewoon laten eten wat de pot schaft. En als hij dat niet wil, dan blijft hij maar net zo lang aan tafel zitten totdat zijn bord echt leeg is.’

Als ze uitgepraat is, valt het even stil. Blijkbaar hebben de anderen geen tegenargumenten meer. Of zijn ze geschrokken van haar felle reactie. Dat is altijd wat ze van anderen hoort: dat zij zo pittig is en fel kan reageren. Nou en? Ze mag toch wel zeggen wat ze denkt? Ze houdt nu eenmaal van discussie en gaat zich echt niet inhouden omdat iemand anders er niet tegen kan dat zij de waarheid zegt.

Paul

Paul loopt naar de bar en bestelt een biertje voor zichzelf en voor zijn collega’s. Naast hem staat een jonge gozer die hij nog niet kent. Hij vraagt aan hem op welke afdeling hij werkt en ze raken in gesprek. Paul geniet van het enthousiasme dat de jongen uitstraalt. Leuk om zo nieuwe collega’s te leren kennen. De muziek die wordt gedraaid is niet helemaal zijn smaak, maar in ieder geval beter dan die rock of punk (of hoe die takkeherrie ook heet) die zijn zoon altijd op zijn kamer draait. En als hij in de feestcommissie had gezeten, dan zou hij waarschijnlijk andere hapjes hebben besteld. Maar het is fijn om de collega’s eens buiten het werk om te ontmoeten. Het geeft hem en de anderen ook wat afleiding. Er spelen al genoeg nare dingen in zijn leven. Waarom zou hij vanavond dan niet gewoon plezier maken?

Zes conclusies over plezier, tevredenheid en geluk

Wat valt je op in deze vijf verhalen? Inderdaad: dat ieder zich op het feestje op een andere manier gedraagt. We gaan er even van uit dat Kim, Arnold, Dennis, Tanja en Paul er net als wij naar streven om in het leven plezier en geluk te ervaren. Als we de metafoor van het feest verder doortrekken en het beschouwen als een symbool voor de manier waarop we in het leven staan, dan zou je kunnen zeggen dat Kim, Arnold, Dennis, Tanja en Paul ieder een eigen invulling geven aan het begrip ‘geluk’ of ‘plezier’. Dat is dan meteen de eerste conclusie die we aan de hand van hun verhalen kunnen trekken. Laten we die conclusies eens een voor een doornemen.

Conclusie 1: Plezier, geluk of tevredenheid zijn persoonlijke ervaringen

Deze conclusie sluit aan bij wat ik aan het begin van dit hoofdstuk al heb verteld. Iedereen ervaart geluk of plezier op zijn eigen manier. Paul geniet ervan om met zijn collega’s een praatje te kunnen maken. Arnold wordt blij als hij op de dansvloer staat. Waar de één op een feestje (of in het leven) van geniet, dat vindt de ander vervelend. Tanja houdt van discussie, Kim ergert zich daaraan. Dennis is gek op rock- en punkmuziek, Paul noemt dat takkeherrie.

Op de vraag wat geluk of tevredenheid precies is, kunnen we daarom geen eenduidig antwoord geven. Jij zal dat zelf moeten bepalen. Vaak is het helemaal niet zo helder wat geluk of tevredenheid betekenen. Je zult een zoektocht moeten maken. De vraag die je je daarbij kunt stellen is: wat maakt mij tevreden en gelukkig? De volgende oefening kan je daarbij helpen.

Lijn

OEFENING: Wat geeft jou een gevoel van tevredenheid of geluk?

Een goede manier om erachter te komen wat tevredenheid of geluk voor jou betekent, is door in gedachten terug te gaan naar het verleden. Waar werd je blij van als kind? Waar had je een hekel aan toen je nog op de middelbare school zat? Om je geheugen te stimuleren, kun je gebruikmaken van oude fotoalbums. Haal die albums uit de kast, leg ze op chronologische volgorde en blader ze langzaam door. Welke herinneringen komen dan naar boven? Welke herinneringen vind je prettig? En welke vind je minder prettig? Maak een overzicht van de momenten waarop je je goed voelde in het leven en de momenten waarop je je juist minder goed voelde. Beschrijf ze hieronder.

Wanneer voelde je je goed in het leven? Beschrijf een van die momenten of situaties zo gedetailleerd mogelijk. Waar was je op dat moment? Wat gebeurde er precies? Wat deed je? Wie waren er bij jou aanwezig? Welke gedachten en gevoelens kwamen er in je op?

Wanneer voelde je je slecht in het leven? Beschrijf een van die momenten of situaties zo gedetailleerd mogelijk. Waar was je op dat moment? Wat gebeurde er precies? Wat deed je? Wie waren er bij jou aanwezig? Welke gedachten en gevoelens kwamen er in je op?

Conclusie 2: Ook als je problemen of negatieve gevoelens hebt, kun je plezier, geluk of tevredenheid ervaren

Op 22 september 2016 kondigde Mark Zuckerberg, de CEO van Facebook, aan dat hij en zijn vrouw drie miljard dollar hadden vrijgemaakt om alle ziektes uit de wereld te helpen. Stel je eens voor dat hun dat lukt! Een wereld zonder ziekte. Hoe zou dat eruitzien? Waarschijnlijk zullen er dan geen dokters meer zijn. En ook geen ziekenhuizen. Niemand hoeft dan meer pijn te lijden, in ieder geval niet door een lichamelijke kwaal. En niemand sterft dan meer voortijdig, tenzij hij of zij een ongeluk krijgt. Hoe zouden wij als mensen dat ervaren? Zouden we dan meer gelukkig of tevreden zijn? En daarbij, zou Mark Zuckerberg dan voor altijd gelukkig zijn?

Ik stel die vraag niet voor niets. Bij veel mensen heerst namelijk het hardnekkige misverstand dat tevredenheid en geluk gelijkstaan aan de afwezigheid van problemen. Als ze geen lichamelijke klachten zouden hebben, als hun puberende kinderen niet zo veel problemen zouden geven, als ze niet werkloos of gescheiden zouden zijn, als hun collega’s wat meer naar hen zouden luisteren, als ze zich niet zo gespannen, onzeker of angstig zouden voelen, dan zouden ze gelukkig kunnen zijn. Ze werken er dan ook hard aan om problemen en nare gevoelens te verminderen.

De afwezigheid van problemen en nare gevoelens is echter geen voorwaarde om geluk en tevredenheid te kunnen ervaren. Dat is ook wat Kim, Arnold, Dennis, Tanja en Paul laten zien. Zij hebben net te horen gekregen dat zij mogelijk hun baan zullen verliezen. Bij ieder van hen brengt dat gevoelens van spanning en onzekerheid teweeg. Toch lukt het een aantal van hen om plezier op het feest te ervaren. Paul geniet, ondanks de zorgen die hij heeft, van de gesprekken met zijn collega’s. En als Arnold op de dansvloer staat, vergeet hij alles wat er om hem heen gebeurt.

Lijn

OEFENING: Genieten ondanks je problemen

Met deze oefening wil ik je laten zien dat ook jij kunt genieten, ondanks je problemen. Ook voor deze oefening gaan we weer even terug naar het verleden. Hierbij kan het prettig zijn om de fotoalbums en de lijstjes die je bij de vorige oefening hebt gemaakt weer even tevoorschijn te halen.

Kun je je een moment herinneren waarop je, ondanks dat er veel problemen waren, toch kon genieten in het leven? Let op: we zijn hier niet op zoek naar momenten van uitzinnige vreugde of grote euforie, maar de kleine ogenblikken waarop je, al was het maar voor heel even, iets van plezier of tevredenheid hebt ervaren. Denk bijvoorbeeld aan die mooie film, dat ene fijne gesprek met een collega…

Beschrijf dat moment of die gebeurtenis zo gedetailleerd mogelijk. Waar was je op dat moment? Wat gebeurde er precies? Wat deed je? Wie waren er bij jou aanwezig? Welke gedachten en gevoelens kwamen er in je op?

Kun je je een periode of een moment herinneren waarop alles goed leek te gaan en er geen problemen waren in je leven en je desondanks toch geen plezier of tevredenheid kon ervaren?

Beschrijf dat moment of die gebeurtenis zo gedetailleerd mogelijk. Waar was je op dat moment? Wat gebeurde er precies? Wat deed je? Wie waren er bij jou aanwezig? Welke gedachten en gevoelens kwamen er in je op?

Conclusie 3: Het streven naar 100% plezier, geluk of tevredenheid maakt ons juist ongelukkig

Stel je voor dat je baas tijdens een functioneringsgesprek tegen je zegt: ‘We zijn zo tevreden over jou, dat we besloten hebben om je 10% loonsverhoging te geven.’ Wat zou jij dan doen? Zou je dat accepteren? Of zou jij tegen je baas zeggen: ‘10% loonsverhoging is veel te weinig. Ik wil 100% meer! Als dat niet mogelijk is, dan wil ik helemaal niets.’

De kans is groot dat je de 10% loonsverhoging zou accepteren. Sterker nog: de kans is groot dat je daar erg blij mee zou zijn. Maar als het gaat om gevoelens van geluk stellen we ons vaak heel anders op. Vaak lukt het ons pas om blij te zijn als we 100% geluk ervaren. Waar we ons niet bewust van zijn, is dat 100% geluk niet bestaat en dat juist het streven daarnaar ons ongelukkig maakt.

Dat klinkt tegenstrijdig. Toch is het zo. Stel je maar eens voor dat je altijd, 24 uur per dag en 7 dagen per week, gelukkig zou moeten zijn. Hoe zouden je dagen er dan uitzien? Zou je dan nog naar je werk gaan? De meesten van ons (en dan bedoel ik óók degenen die een heel leuke baan hebben) gaan weleens met tegenzin naar kantoor. Moet je je baan dan opzeggen? Maar dan heb je geen inkomen meer. Zou dat je gelukkiger maken?

Welke keuzes zou je moeten maken om continu gelukkig te kunnen zijn? Zou je er dan bijvoorbeeld nog wel voor kiezen om een relatie met een partner aan te gaan of kinderen te krijgen? Met een partner zul je vroeg of laat een keer ruzie krijgen en kinderen brengen niet alleen verantwoordelijkheden maar ook zorgen met zich mee. Maar stel je nu eens voor dat je ze niet zou hebben. Zou je leven er dan beter uitzien?

Johan Cruijff zei: ‘Elk nadeel heb zijn voordeel.’ Ik zou dit om willen draaien naar: alles wat je gelukkig maakt, maakt dat je je onvermijdelijk soms ook minder gelukkig voelt. Het hebben van een baan kan je op vele manieren een prettig gevoel geven. Het is bijvoorbeeld prettig om een inkomen te hebben en een dak boven je hoofd, en ook om leuke collega’s te hebben, uitgedaagd te worden en te weten dat je nuttig bezig bent in deze maatschappij. Het betekent echter ook dat je iedere dag op tijd je bed uit moet komen en in de file moet staan, dat je niet meer zomaar op vakantie kunt gaan, dat je soms vervelende klussen moet klaren of dat je moet samenwerken met iemand die je helemaal niet mag.

Dat is de tegenstrijdigheid waarmee we zullen moeten leren leven. Alles wat ons gelukkig maakt, heeft consequenties. Die consequenties zorgen ervoor dat we ons soms ook minder gelukkig of prettig voelen. Bijvoorbeeld wanneer we in de file staan als we naar het werk gaan, als onze kinderen luidruchtig en vervelend zijn, als we ruzie met onze partner hebben of als we naar de voetbaltraining moeten terwijl het regent.

Toch zijn we vaak pas tevreden als alles wat we doen alleen maar prettig of leuk is. Als dat niet het geval is, dan zijn we niet gelukkig met ons leven. Dat gevoel van ontevredenheid wordt nog eens versterkt doordat geluk door de maatschappij en de media wordt geromantiseerd. In tijdschriften, op tv en in de sociale media zien we continu beelden van mannen, vrouwen en kinderen die succesvol, slim, aantrekkelijk zijn en vooral heel erg blij zijn met hun probleemloze leven. Hierdoor is bij ons het beeld ontstaan dat 100% plezier, geluk of tevredenheid de norm is en dat er iets niet goed met je is als je dit niet zo ervaart.

Dit is ook terug te zien op het feest bij Dennis en Kim. Voor Dennis is het feest pas leuk als er de juiste hapjes zijn, als er juiste muziek wordt gedraaid en als de juiste mensen aanwezig zijn. Kim kan pas van het feest genieten als haar zorgen over haar inkomen voorbij zijn. Paul daarentegen heeft het naar zijn zin, ook al is de muziek niet helemaal naar zijn smaak en vindt hij de hapjes wat minder lekker. Ook zijn baan staat op de tocht en ook hij is niet voor 100% tevreden met zijn leven. Maar hij weet ook dat geluk er niet altijd kan zijn en dat je daar dan ook niet naar moet streven. En juist dat zorgt ervoor dat hij zich beter voelt.

Lijn

OEFENING: Wanneer ben jij tevreden?

Ben jij iemand die streeft naar 100% plezier, geluk of tevredenheid? Dan is de kans groot dat je niet tevreden of gelukkig bent met je leven. Alles wat ons plezier geeft of gelukkig maakt, maakt dat we ons onvermijdelijk soms ook minder prettig of gelukkig voelen. Deze oefening is bedoeld om je daarvan bewust te maken.

Wat zijn de dingen die jou een gevoel van plezier, geluk of tevredenheid zouden kunnen geven? Maak daar eens een lijstje van. Je kunt denken aan een goede relatie, een fijne baan, een gezond lichaam of de hechte band met je vrienden.

Wat zou je moeten doen om dit bereiken? En welke dingen zou je moeten opgeven? Wat zou je bijvoorbeeld moeten doen en laten om een goede relatie, een fijne baan of een gezond lichaam te krijgen? Het hebben van een fijne baan betekent bijvoorbeeld dat je iedere dag vroeg op moet staan, dat je in de file moet staan of dat je naar je kantoor moet, óók als het heel mooi weer is.

Conclusie 4: Leven in het hier en nu helpt

Ondanks hun zorgen lukt het Arnold en Paul om te genieten van het feest. Maar Kim voelt zich er helemaal niet prettig. Er gaan allerlei gedachten door haar heen: straks ben ik mijn baan kwijt. Hoe moet ik dan mijn hypotheek betalen? Solliciteren heeft geen zin. Ik ben al zou oud, niemand wil mij hebben. Ze heeft een naar gevoel in haar maag en hoe meer ze dat gevoel probeert weg te drukken, hoe groter het wordt.

Doordat Kim zo met haar gedachten bezig is, dringt het niet goed tot haar door wat er om haar heen gebeurt. Ze vangt nauwelijks iets op van de muziek, proeft weinig van de cocktails die ze drinkt en ziet niet dat een collega naar haar glimlacht. Je zou kunnen zeggen dat ze niet écht op het feest aanwezig is. En dan is het ook niet gemakkelijk om van het feest te genieten.

Dit is iets wat ons allemaal weleens overkomt. We worden zo in beslag genomen door dagelijkse beslommeringen, de problemen die we daarbij ervaren en de negatieve gevoelens die daarmee gepaard gaan, dat we geen oog meer hebben voor dat wat er in het hier en nu gebeurt. Daarmee ontnemen wij onszelf de mogelijkheid om te genieten van de kleine, goede dingen die er nog wèl zijn. Een lekker glas wijn bijvoorbeeld. Muziek die je raakt of je vrolijk maakt. Een fijn gesprek met een collega.

De kracht van het nu

Eckhart Tolle is auteur van spirituele boeken. Hij maakt gebruik van inzichten uit de gestaltpsychologie en verschillende wereldreligies als het boeddhisme, het christendom en het soefisme. Zijn eerste boek De Kracht van het Nu was bestseller op de New York Times-bestsellerlijst. Dit werk werd vertaald in meer dan dertig talen. In dit boek stelt hij dat het leven een aaneenschakeling is van momenten in het Nu. Alles gebeurt in het Nu en alles vinden we in het Nu. Als we ons hier bewust van worden, vinden we schoonheid, liefde, geluk, creativiteit, innerlijke vrede en bovenal ons ware zelf.

Lijn

OEFENING: Waar zit jij met je gedachten?

Waar zit jij doorgaans met je gedachten? Ben jij aanwezig in het hier en nu? Of wordt je aandacht vaak in beslag genomen door datgene wat er in je hoofd omgaat?

Observeren

De volgende twee oefeningen zijn bedoeld om je ervan bewust te maken hoe vaak je aandacht in beslag wordt genomen door andere zaken dan het hier en nu.

Observeer jezelf terwijl je aan het eten bent. Op welke manier eet jij? Zit jij aan tafel of met je bord op schoot voor de tv? Ben je met je aandacht bij wat je eet, of ben je bij je telefoon die naast je bord ligt? Werk jij je maaltijd zo snel mogelijk en gedachteloos naar binnen? Ruik en proef je wel wat je eet?

Observeer jezelf terwijl je naar je werk of naar een afspraak gaat. Hoe zit jij in de auto of op de fiets? Ben je gehaast en probeer je zo snel mogelijk op de plaats van bestemming te komen? Denk je aan de afspraken die je hebt en de dingen die je nog moet doen? Zie je wat er om je heen gebeurt? Voel je de wind in je haren, hoor je de muziek die uit de autoradio klinkt, zie je de zon die opkomt of juist die mooie donkere regenwolken die boven de daken van de huizen hangen?

Aandacht verleggen naar het hier en nu

Wanneer je merkt dat je vaak ‘in je hoofd’ zit en niet in het hier en nu aanwezig bent, dan kun je jezelf trainen om contact te maken met je omgeving. Zeker wanneer je meer plezier en tevredenheid in je leven wilt ervaren, is het zinvol om dat te doen. Hoe meer contact je maakt met je omgeving, hoe meer oog je krijgt voor de kleine momenten waarop je, ondanks eventuele negatieve gevoelens of problemen, toch wat geluk kunt ervaren. De volgende twee oefeningen helpen je om je aandacht te richten op het hier en nu.

1. Ademen

Ga met je aandacht naar je ademhaling. Observeer wat er in mond, neus en longen gebeurt. Hoe voelt de lucht die via je neus naar binnenstroomt? Is die warm of koud? Volg de luchtstroom die via je neus, je mond en de luchtpijp naar je longen gaat. Wat gebeurt er als de lucht in je longen komt? Voel hoe je borstkas op- en neergaat. Hoe zou je het ritme van je ademhaling omschrijven? Is het diep en ontspannen of snel en gejaagd? Verandert er iets aan je ademhaling of blijft zij steeds hetzelfde?

Je zult merken dat je tijdens deze oefening vaak wordt afgeleid doordat er herinneringen, gedachten en beelden in je opkomen. Ga, als dat gebeurt, met je aandacht terug naar je ademhaling en observeer de stroom van lucht die je longen in- en uitgaat. Deze oefening kun je tien minuten doen. Neem na afloop even de tijd om te omschrijven wat je hebt ervaren.

2. Bodyscan

Voor deze oefening is het belangrijk dat je in een comfortabele houding zit of ligt. Ga rechtop op je stoel zitten en zet je benen op de grond. Of ga op je rug op een zachte ondergrond liggen met je voeten iets uit elkaar.

Ga dan met je aandacht naar je voeten en tenen. Observeer wat daar gebeurt. Hoe voelen je voeten aan? Zijn ze warm of koud? Kun je een beweging in je voeten waarnemen? Kun je de bloedsomloop voelen? Zijn er plekken in je voeten waar spanning of pijn aanwezig is?

Ga dan met je aandacht naar het volgende lichaamsdeel. Stel jezelf daarbij steeds de vragen die ik hierboven heb beschreven. Loop zo je hele lichaam af: de onderbenen, de bovenbenen, de onderrug, de buik, de borstkas, de handen, de armen, de schouders, je hoofd. Neem na afloop even de tijd om te omschrijven wat je hebt ervaren.

Conclusie 5: Het gaat om de balans

Arnold is iemand die de kunst verstaat om in het hier en nu aanwezig te zijn. Als hij op de dansvloer staat, laat hij zich helemaal gaan. Hij geniet van de muziek, de kleuren van de discolampen, de sfeer die op de dansvloer heerst, de mensen die zich om hem heen bewegen. Een paar uur lang lukt het hem om niet aan de reorganisatie te denken en voelt hij zich gelukkig.

Maar als hij even later aan de bar staat en samen met Tanja een colaatje drinkt, komt de werkelijkheid weer in alle hevigheid bij hem binnen. Hij realiseert zich dat hij mogelijk zijn baan kwijtraakt en dat dit gevolgen kan hebben voor zijn inkomen. Zijn gedachten beginnen meteen weer te malen. Hij moet ervoor zorgen dat dat niet gebeurt. Hij moet zijn baas laten zien wat hij waard is. Op zijn bureau ligt nog een enorme stapel werk. Daar moet hij zo snel mogelijk doorheen zien te komen, anders denken ze dat hij het werk niet aankan. Hij zet zijn glas cola, dat nog halfvol is, op de bar en zegt tegen zijn collega’s dat hij naar huis gaat. Het gevoel van tevredenheid dat hij net nog had, is inmiddels helemaal verdwenen.

Vaker aanwezig zijn in het hier en nu helpt om een gevoel van tevredenheid en geluk te ervaren. Zelfs op momenten dat het in je leven niet zo lekker gaat. Het lastige van dit soort ervaringen is echter dat ze ook weer voorbijgaan. Dat komt doordat onze gevoelens, ook die van geluk, per definitie aan verandering onderhevig zijn.

Maak maar eens een overzicht van alle gevoelens die je zoal gedurende een dag ervaart. Laten we Tanja daarbij als voorbeeld nemen. Als Tanja ’s ochtends wakker wordt, is het eerste wat zij ziet het kopje thee dat haar man op het nachtkastje naast haar bed heeft klaargezet. Ze vindt het fijn dat haar man zo zorgzaam is. Een gevoel van blijdschap komt in haar op. Maar even later, als ze haar kinderen naar school probeert te krijgen en daarbij alleen maar tegenwerking ondervindt, raakt ze dat gevoel van blijdschap kwijt. In plaats daarvan is ze boos en geïrriteerd. Die boosheid verdwijnt als ze op het schoolplein staat en ze wordt aangesproken door een andere moeder die haar vertelt hoe fijn hun dochters de vorige middag met elkaar gespeeld hebben. De trots die Tanja op dat moment voelt, maakt weer plaats voor bezorgdheid als de juf haar bij het binnenkomen van de klas vertelt dat haar dochter niet goed mee kan komen en vooral moeite heeft bij het rekenen.

Dit voorbeeld laat zien dat de emoties en gevoelens die wij ervaren nooit lang hetzelfde blijven. Ze bewegen mee met de gebeurtenissen van de dag en die gebeurtenissen kunnen dan weer positief dan weer negatief zijn. Omdat we nu eenmaal verschillen als mensen, zullen we dit niet allemaal in dezelfde mate ervaren. De één schiet bij een kleine schoffering al uit zijn slof, de ander voelt zelfs bij een grove belediging hooguit een kleine irritatie. Maar voor ieder van ons geldt dat we het ene moment blij en op het andere moment weer boos, bang of verdrietig zijn. Dat is inherent aan het leven.

Het probleem is dat we ons daar vaak maar moeilijk bij neer kunnen leggen. Diep in ons hart willen we continu een gevoel van geluk ervaren en als dat niet lukt dan zijn we ontevreden. De realiteit is dat het leven veel verschillende schakeringen heeft en dat brengt met zich mee dat je ook veel verschillende emoties zult ervaren.

Nog wat voorbeelden: wanneer je net een kind hebt gekregen ben je misschien euforisch, maar dat gevoel zal verdwenen zijn als je een paar nachten met je huilende kind op schoot hebt doorgebracht. Wanneer je verliefd bent, een belangrijke wedstrijd hebt gewonnen, een nieuwe baan hebt gekregen of eindelijk een huis met een tuin hebt gekocht, zul je je een tijdlang blij en vrolijk voelen. Maar er komt onvermijdelijk een moment waarop dat gevoel is weggeëbd.

Wanneer je streeft naar continu geluk dan word je vrijwel zeker teleurgesteld. Daarom is het beter om te streven naar een gevoel van welbevinden. Bij welbevinden is er een balans tussen positieve en negatieve ervaringen, tussen blij en verdrietig of boos zijn. Welbevinden houdt in dat er in je leven weliswaar dingen zijn die je minder leuk vindt, maar dat je door de bank genomen best blij en tevreden bent.

Lijn

OEFENING: Welbevinden

Hoe staat het met jouw gevoel van welbevinden? Is er een balans tussen positieve en negatieve ervaringen? Ben je door de bank genomen tevreden of ontevreden met je leven?

Voor deze oefening wil ik je vragen om een week lang een dagboek bij te houden. Hierin noteer je iedere dag wat je positieve en negatieve ervaringen zijn geweest. Aan het eind van die week maak je daar twee lijsten van die je naast elkaar legt. Wat is het resultaat? Ben je vaker tevreden of ontevreden met je leven?

Conclusie 6: Geluk is bewegen naar een leven dat passend voor je is

Stel, je bent een beer en je woont in het bos. Hoe zouden jouw dagen er dan uitzien? Waarschijnlijk struin je de hele dag tussen de bomen op zoek naar honing of ander eten. Of sta je met je poten in de snelstromende rivier te vissen naar zalm. Als je je buik hebt volgegeten loop je terug naar je hol om even een tukje te doen. Onderweg schuur je je harige vacht even lekker tegen de stam van een boom. Hoe zou zo’n leven op jou overkomen? Zou je tevreden zijn denk je?

Stel je nu eens voor dat je op een ochtend wakker wordt, je hol uitstapt en daar vlak voor de opening een vreemd wezen ziet. Je weet niet precies wat het is. Het is geen eekhoorn, geen konijn, geen muis. Als je het beestje aanspreekt vertelt hij dat hij verdwaald is en dat hij op zoek is naar de woestijn. Dat is waar hij oorspronkelijk vandaan komt. Hij wil graag terug want hij voelt zich niet prettig in het bos. De grond is altijd nat, het stinkt er naar verrotte bladeren en de zon komt nauwelijks tussen de bladeren van de bomen door. Hij mist de zinderende hitte, het hete zand onder zijn voeten, de felle kleuren van de woestijn. In de woestijn kan hij door het droge zand wroeten, insecten eten en ondergrondse gangenstelsels graven. In de woestijn ziet hij ’s ochtends vroeg de zon al opkomen en kan hij ’s nachts de maan en de sterren zien. In het bos kan hij dat allemaal niet.

Stel nu dat je zo onder indruk bent van dit verhaal dat je besluit om samen met dit vreemde wezen op zoek te gaan naar de woestijn. En stel nu dat je die woestijn ook daadwerkelijk zou vinden. Wat zou er dan gebeuren? Zou jij dan net zoals het vreemde wezen kunnen genieten van de zinderende hitte en de hete zand onder je voeten? Zou jij het, net als hij, heerlijk vinden om door het droge zand te wroeten, insecten te eten en een ondergronds gangenstelsel te graven?

Waarschijnlijk niet. Dat komt doordat jouw lichaam en jouw systeem niet op de woestijn zijn ingesteld. De dikke vacht die jou in het bos tegen de nachtelijke kou beschermt, is veel te dik om van de zinderende hitte te kunnen genieten en je lijf is veel te groot om ondergrondse gangen te kunnen graven. De insecten die je in de woestijn kunt vangen, bieden jou veel te weinig voedsel en je lichaam verdampt zo veel vocht dat je binnen de kortste keren volledig uitgedroogd zou zijn.

Je zou kunnen zeggen dat het dom is van die beer om te denken dat hij zich in de woestijn net zo senang zal voelen als dat vreemde wezen. Toch is dit iets dat wij zelf in het dagelijks leven vaak doen. We kijken naar het leven van anderen, zien hoe prettig zij zich daarin voelen en denken dan: dat wil ik ook!

We zien anderen carrière maken, met een rugzak de wereld rondreizen, een eigen zaak beginnen, een weeshuis in Afrika oprichten, een gezin stichten of een opleiding volgen tot spiritueel therapeut. En we denken dat dit ons ook gelukkig zou kunnen maken. Maar net als de beer in het bos vergeten we ons daarbij af te vragen of dat andere leven wel past bij wie we zijn. Een wereldreis maken klinkt heel aantrekkelijk, maar als je van structuur en orde houdt zul je je er waarschijnlijk niet zo prettig bij voelen. Thuisblijven om voor je kinderen te zorgen is heel waardevol, maar als jij iemand bent die graag zelfstandig wil zijn of het fijn vindt om uitgedaagd te worden, resultaten neer te zetten en op allerlei verschillende fronten te presteren, dan zal de zorg voor je kinderen voor jou niet voldoende zijn.

Een passend midden

Eerder in dit hoofdstuk gaf ik al aan dat geluk verschilt van persoon tot persoon. Iedereen ervaart geluk op zijn eigen manier. Waar de een van geniet, dat vindt de ander vervelend. Maar er is nog iets anders wat van belang is. Geluk kun je pas ervaren als je een leven hebt dat passend voor je is.

Eudemonisme volgens de Griekse filosoof Aristoteles

Eudemonisme of eudaimonisme is een ethische doctrine ontwikkeld door de Griekse filosoof Aristoteles. De term ‘eudemonisme’ bestaat uit twee Griekse termen, namelijk ‘eu’ (goed) en ‘daimon’ (ziel). Eudemonisme wil zoveel zeggen als het streven naar geluk (naar een ‘goede ziel’). In het Nederlands wordt ook wel het begrip ‘geluksleer’ gebruikt.

Het Griekse woord ‘eudaimonia’, dat geluk of gelukzaligheid betekent, is het einddoel van Aristoteles’ deugdethiek. Dit is een bepaald gevoel van gelukzaligheid dat bereikt kan worden door verstandig te kiezen (phronesis) hoe te handelen. Deze verstandige keuze komt volgens Aristoteles overeen met het midden (mesotes) tussen twee uitersten. Deze verstandige keuzes tezamen met een bepaalde fysieke uitmuntendheid kunnen dan leiden tot het gevoel eudaimonia.

In feite stelde Aristoteles dat wij mensen, om gelukzaligheid te kunnen ervaren, ons dienen te bewegen in een richting die passend voor ons is. Aristoteles besefte dat die richting voor de meeste mensen niet duidelijk is. Neem bijvoorbeeld een kind van twaalf dat moet gaan bepalen wat het later wil worden. De kans is groot dat hij nog niet weet welke richting hij in moet slaan.

Dat betekent dus dat de mens moet onderzoeken wie hij is en erachter moet zien te komen wat passend voor hem is. Aristoteles heeft het daarbij over een ‘passend midden’, een evenwicht dus. Een grote sterke kerel eet een os per dag, een dwerg zal zich na het eten van een ons opgeblazen voelen. Met andere woorden: het evenwicht of de balans is er niet. Het vinden van een passende richting én het juiste evenwicht is, verschilt van persoon tot persoon.

Het vinden van het passend midden houdt ook in dat je de balans zoekt tussen het opkomen voor je eigen belangen en rekening houden met de belangen van de ander. Later in dit boek zal ik laten zien dat een grote mate van tevredenheid vooral gerealiseerd kan worden wanneer beide in evenwicht zijn.

Lijn

OEFENING: Passend midden

Wat voor een soort leven past bij jou? Past het bij jou om zelfstandig te zijn en een eigen zaak te beginnen, met een rugzak de wereld rond te trekken, een gezin te stichten, leiding te geven aan een groot bedrijf of verpleegkundige te worden? Om daar achter te komen zou je kunnen kijken naar activiteiten die je graag doet.

Wat doe je in je vrije tijd? Wat zijn je hobby’s? Hoe breng jij je vakanties door? Wat doe je graag als er niets moet? Maak daar eens een lijstje van.

Welke taken heb je op het werk of in het dagelijks leven? Wat zijn de taken die je het leukst vindt? Wat vind je minder leuk? Denk aan dingen als: klanten helpen, webteksten schrijven, de kinderen voorlezen, de schuur schilderen, de tuin opknappen, leidinggeven aan een team, et cetera.

Waar ben je goed in? Je kunt daarbij denken aan heel concrete zaken zoals: fietsen repareren, de administratie bijhouden, brochures ontwerpen. Maar je kunt ook denken aan dingen als: mensen motiveren, creatieve oplossingen voor problemen vinden, leidinggeven, anderen hulp bieden, organiseren, et cetera.

Waar ben je minder goed in? Ook hier kun je weer denken aan heel concrete zaken als: volleyballen, teksten schrijven, schilderen, de administratie doen. Maar je kunt ook denken aan dingen als: met je handen iets maken, gestructureerd werken, mensen telefonisch te woord staan, accuraat zijn.

Hoe zou jouw ideale leven of jouw ideale beroep eruitzien? Gebruik de antwoorden die je bij de vorige vragen hebt genoteerd om hier een omschrijving van te geven.

Welbevinden, geluk en tevredenheid

Waar streven we met zijn allen nu eigenlijk naar? Dat is de vraag die ik aan het begin van dit hoofdstuk stelde. Inmiddels kunnen we concluderen dat er op deze vraag geen eenduidig antwoord te geven is. Geluk is heel persoonlijk. Toch streven we er allemaal naar.