Blijven of gaan?

In de voetsporen van Syrische vrijheidsstrijders

Saskia Harkema

‘Je bent als een engel,’ zegt Ahmad, terwijl tranen uit mijn ogen glijden omdat hij verteld heeft dat hij een aanval met het zenuwgas sarin heeft overleefd in Damascus. ‘Je vindt het echt erg wat ons overkomt, dat voel ik.’

Ik draag dit boek op aan alle mensen die ik de afgelopen vier jaar heb ontmoet in hun reis en verlangen naar vrede en vrijheid. Mensen die mij tot het diepste toe hebben geroerd en hebben geleerd dat wie wij zijn oneindig veel belangrijker is dan wat wij bezitten.

Voorwoord

Oorlog is niet abstract. Achter de onvoorstelbare en macabere getallen van doden, vluchtelingen en gevangenen, gaan mensenlevens schuil. Over een paar van die mensen wil ik vertellen in dit boek. Het zijn Syrische vrijheidsstrijders die ik begin 2014 voor het eerst heb ontmoet. Maar eerst een rekensom van wat de media ons vertelt over Syrië.

8,6 miljoen kinderen leven als vluchteling binnen Syrië, vaak zonder voldoende voedsel, zonder onderwijs, zonder onderdak.

Ongeveer drie miljoen kinderen onder de vijf jaar kennen alleen oorlog.

80.000 kinderen hebben polio, terwijl deze ziekte al in 1995 was uitgebannen.

Door aanvallen op ziekenhuizen zijn slechts 43% ervan overgebleven die nog functioneel zijn.

500.000 mensen worden vermist of zijn dood, of worden gemarteld.

Volgens recente schattingen leven 13,5 miljoen mensen in diaspora.

De geschatte kosten van de heropbouw als gevolg van oorlog en destructie zijn bijna € 223 biljoen.

De optelsom gaat maar door, als een onafzienbare rij treinwagons. De oorlog in Syrië wordt het moreel failliet van ons tijdperk genoemd. Het klinkt groots, niet te bevatten. Het wekt woede en razernij op bij mensen, maar ook onbegrip. ‘Nooit meer, is toch de belofte die gemaakt is na de Tweede Wereldoorlog?’ hoor ik Syriërs vertwijfeld en soms radeloos zeggen. ‘Waarom kijkt de wereld weg en grijpt niemand in?’

De stilte is oorverdovend als het om Syrië gaat. Het maakt ons boos, maar vooral ook machteloos. De oorlog duurt immers al zeven jaar. We kijken weg omdat we niet weten wat te doen en we sussen onszelf met de gedachte dat het wel over zal gaan.

Wat kan ík doen? heb ik me afgevraagd. De verhalen opschrijven van de Syrische vrijheidsstrijders die ik de afgelopen vier jaar heb ontmoet, is mijn antwoord. Syrië is niet alleen de oorlog. Het is vooral een aaneenschakeling van getuigenissen van mensen die de goede dingen levend willen houden zoals zij zich die herinneren. Hun geloof in een vrij Syrië, omdat ze maar al te goed beseffen dat ze onder het regime van vader en zoon Assad geen vrijheid kenden. De tweestrijd die ze leveren of ze zullen blijven of toch kiezen om te vertrekken. Ze laten ons ook een vergezicht zien van een nieuw Syrië, dat stapje voor stapje wordt opgebouwd.

Ik wil laten zien hoe universeel hun verhalen zijn, zodat mensen zich kunnen verbinden met Syrië en Syrische mensen, in plaats van zich afwenden door de totale uitzichtloosheid van het conflict. De vragen die deze verhalen oproepen gaan over de betekenis van vrijheid, rechtvaardigheid, solidariteit – kernwaarden en pilaren van onze Nederlandse samenleving. De woorden van Samira Khalil, een van de belangrijkste Syrische mensenrechtenactivistes, troffen mij toen ik ze las: ‘De wereld is als een dorp en Syrië is een van de buurten in dat dorp. Hoe kunnen we toestaan dat onze buren worden afgeslacht, van hun vrijheid beroofd?’

We kunnen veel meer doen dan we denken. Het is als een druppel in de oceaan – ieder van ons kan een druppel zijn. Want wat is de oceaan anders dan één miljoen druppels?

Mei 2018, Saskia Harkema

De (echte) namen van enkele mensen zijn wel bekend bij de auteur, maar zijn uit privacyredenen gefingeerd.

1
Persoonlijke reis

‘De oorlog zal eindigen, en de leiders zullen handen schudden en de oude vrouw zal wachten op haar overleden zoon, het meisje op haar dode geliefde en de kinderen op hun vermiste vader. Het zijn de gewone mensen die de prijs hebben betaald.’ – Marwan

‘Wat betekent Saskia? Het is zo’n bijzondere naam.’

Syriërs die ik in de afgelopen jaren heb ontmoet, vragen dat steeds. Toen heb ik het opgezocht. Mijn naam is Slavisch van origine lees ik op internet en betekent ‘beschermer van de mensheid’. Dat heb ik nooit geweten. Ben ik een beschermer van de mensheid? Nee, dat zeker niet. Wel iemand die als kind al begaan is met mensen.

Hoewel ik in Nederland ben geboren, ben ik in verschillende landen van Zuid-Amerika opgegroeid. Als kind van een welgesteld gezin, in de dictatuur die Argentinië in de jaren zeventig in haar greep hield, heb ik met eigen ogen de betekenis van geweld en de gevolgen van bittere armoede gezien. Ontvoeringen, moorden en bommeldingen waren toen aan de orde van de dag. In een interview met de Syrische schrijver Yassin Al Haj Saleh lees ik dat de brute moorddadigheid van de Assad-clan, die al meer dan veertig jaar aan de macht is in Syrië, te vergelijken is met het brute geweld van Latijns-Amerikaanse junta’s.

Mijn dochter komt uit Colombia. Ik adopteerde haar in 2002. Dat zij uit Colombia komt, is geen toeval: ik heb daar zelf ook gewoond als klein kind, van mijn eerste tot mijn zesde jaar. Esperanza is haar naam – het betekent ‘hoop’. In zekere zin is ze een vluchteling. Ze is slachtoffer van de bloedige burgeroorlog die er jarenlang woedde. Haar moeder moest haar afstaan vanwege de armoede en de oorlog. Ze kwam in mijn leven toen ze vierenhalf was.

Esperanza is zwart. Donker. Gekleurd. Geen idee hoe ik het moet noemen. Ze is mijn dochter; haar kleur interesseert mij niet. Maar anderen wel. We worden bijna altijd aangestaard als we samen lopen. Veel mensen blijken er behoefte aan te hebben om in hun hoofd alles kloppend te maken. Zwart en wit klopt niet, en vluchteling zijn in zekere zin ook niet.

Vluchtelingen confronteren mensen met vragen die ingewikkeld zijn en aan hun fundament morrelen. Wie ben je als je niets meer bezit? Hoe verhoud je je tot iemand die niets bezit? Welke betekenis heb je als mens als het gaat om wie je bent, niet om wat je bent of wat je hebt? Wat doet het met je als je alles wat je lief is, moet achterlaten? Ben je dan helemaal ontworteld en voel je je dan nooit meer ergens thuis? Je huis, de plek waar je geboren bent, de straten, de geuren, de kleuren – allemaal verwoest door de oorlog. Dit leeft alleen nog in je herinneringen. Het is ongemakkelijk en hoopvol. Ja, ook hoopvol, om te zien hoe veerkrachtig mensen zijn, hoe sterk de wil om te leven is en het vermogen om er iets van te maken, zelfs als alles je afgenomen is.

De vraag wat het betekent om ontworteld te zijn, loopt als een rode draad door mijn leven. Misschien is dat de reden dat ik met vluchtelingen ben gaan werken. Omdat ik zoveel herken. Als ik naar hen kijk en naar hen luister, kan ik bijna voelen hoe ontheemd ze zich voelen. Ze willen helemaal geen vluchteling zijn en hun land verlaten. Blijven of gaan is een steeds terugkerende vraag die ze zichzelf in stilte stellen, terwijl ze proberen te overleven. Het is een onmogelijke keuze die ze moeten maken. Ze willen in elk geval niet dood, en hun hoop op vrijheid en een beter leven levend houden. Hun levenskracht wint het van de weemoed om hun land, en van de pijn van het verlies van alles wat ze liefhebben achter zich te moeten laten.

Ik moest lang geleden ook mijn huis achterlaten in het kielzog van mijn ouders. Het was geen oorlog, nee, maar het was niet mijn keus. Ik voelde mij ook verweesd en daardoor niet thuis. Mensen vragen mij vaak: ‘Waar kom je vandaan?’ Die vraag vind ik confronterend. Ja, wat is mijn thuis, heb ik mij lange tijd afgevraagd.

Het voelt daarom niet als toeval dat mijn pad dat van Syrische vrijheidsstrijders kruiste.

Syrische vrijheidsstrijders ontmoeten

Het is een druilerige grijze novemberdag in 2013 als ik een e-mail krijg met een uitnodiging om les te geven aan Syriërs. Mijn nieuwsgierigheid is gewekt. De e-mail komt van een Nederlandse non-gouvernementele organisatie (NGO) die samenwerkt met een Syrische organisatie. De Nederlandse NGO ken ik van een eerdere missie in Kosovo, waar ik ook les heb gegeven. Hun werkgebied beslaat conflictgebieden waar zij via ondernemerschap werken aan de opbouw van wat ‘civil society’ wordt genoemd. Ze willen ook in Syrië via onderwijs beginnen aan de opbouw van het land.

De Syrische organisatie ken ik niet, maar ik leer via Google dat het een NGO is met een zetel in Zoetermeer die werkt vanuit Nederland, Turkije en Syrië, via een netwerk van mensen die vooral in Syrië actief zijn met onderwijs in steden, dorpen en op het platteland. Het lijkt mij gevaarlijk maar noodzakelijk werk. De oprichter van deze organisatie heet Khaled, zie ik op de website. Ik zal later ontdekken dat hij een scharnierfunctie vervult in de Syrische gemeenschap in Nederland en daarbuiten. Hij is al in de jaren negentig naar Nederland gevlucht, lees ik in een interview, nadat zijn uitgesproken politieke opvattingen in de jaren tachtig hadden geleid tot jarenlange opsluiting in een van de vele gevangenissen van Assad.

Of ik als professor wil meewerken aan een ‘Winter University’, is de vraag in de e-mail. Ik werk als academicus voor verschillende universiteiten en hogescholen, maar ook voor humanitaire organisaties. Ik vermoed dat ze mijn naam in een database gevonden hebben.

Geen idee wat ze bedoelen met een winteruniversiteit. Ik open de bijlage bij het bericht en lees dat het gaat om een onderwijsprogramma dat in de winter zal plaatsvinden in het zuiden van Turkije in samenwerking met een lokale universiteit. Het is een programma voor Syrische vrijheidsstrijders die in Syrië verspreid leven in verschillende steden. Ondanks de oorlog blijven mensen scholen opzetten in huiskamers, mobiele ziekenhuizen in de lucht houden en activiteiten ontwikkelen voor kinderen, lees ik in de bijlage. Een begin van democratisering wordt gemaakt met lokale comités die in wijken de fundamenten leggen voor het nieuwe Syrië, lees ik verder.

De vrijheidsstrijders zullen met bussen uit het hele land opgehaald worden en naar de Zuid-Turkse stad Gaziantep worden gebracht, dat op dertig kilometer van de Syrische grens ligt. Daar zullen ze les krijgen in onderwerpen die hen kunnen helpen met hun werk om hun kapotte steden op te bouwen.

Wat heftig, denk ik. In mijn verbeelding zie ik ze al kriskras door het Syrische landschap rijden, terwijl ze waarschijnlijk beschoten worden en voortrazen over kapotgeschoten wegen om hinderlagen te voorkomen. Via Google Maps zoek ik op waar Gaziantep ligt en zie dat het op een steenworp afstand van Syrië ligt, ongeveer honderd kilometer van Aleppo.

Ik aarzel. Dertig kilometer van de Syrische grens. Dat is wel heel dicht bij het oorlogsgeweld, mijmer ik in stilte. In de e-mail wordt een sterk beroep gedaan op internationale professoren om te komen, die dan samen met een Syrische collega les zullen geven. Tien professoren die over uiteenlopende onderwerpen zullen doceren en honderd activisten samengepakt op één locatie, werkend aan het fundament van een opbouwproces.

Hmmm, het klinkt wel heroïsch, zegt een stem in mijn hoofd. Maar ook wel heel spannend, een beetje eng zelfs, corrigeer ik mijzelf.

Ik lees alles wat er te lezen valt en verdiep me in de situatie in Syrië en de oorlog. Lezen over oorlog is vervreemdend, het komt niet helemaal binnen als het ware. Je leest over iets waar je je eigenlijk geen voorstelling van kunt maken. Het staat in elk geval mijlenver af van mijn leven in Nederland en dat maakt mij tegelijkertijd nieuwsgierig, moet ik bekennen.

Hoe kan het dat op een relatief kleine afstand van waar ik woon, de wereld er zo totaal anders uitziet? Terwijl ik op mijn fiets stap naar de Jumbo, valt op vier uur vliegen een bom te pletter op een huis met al haar bewoners. Het zijn verwarrende en lugubere gedachtes. YouTube-filmpjes die ik bekijk tarten mijn verbeelding met de gevolgen van massadestructie. Bijna beschaamd kijk ik naar documentaires over de oorlog en moet ik bekennen dat veel mij is ontgaan. Ik zie gebroken mensen liggend tussen stenen en resten van huizen met ledematen die in een onmogelijke positie uit het puin steken. Ook zie ik spartelende en uitgelaten kinderen zwemmend in de krater die een bom heeft veroorzaakt en is ondergelopen met water.

Het is de tegenstelling die mij uit het lood slaat. Het leven gaat door, besef ik, ook als het oorlog is. De gedachte dat het als een lotto voelt of je wel of niet zult overleven, laat mij niet los. In mijn verbeelding zie ik Leven en Dood als twee personages naast elkaar zitten op een steen, wikkend en wegend wie nog een kans krijgt en wie zijn laatste adem zal uitblazen.

Mijn vader heeft in de jaren negentig, net na de oorlog tussen Irak en Koeweit, veel in het Syrische gebied gereisd. Ik vraag hem ernaar. Hij vertelt over de Assad-clan die al meer dan veertig jaar aan de macht is. ‘Meedogenloos en zonder scrupules,’ zegt hij, terwijl hij een land beschrijft dat ontzag inboezemt vanwege haar schoonheid en angst vanwege het repressieve systeem. Wij weten uit eigen ervaring en ons leven in Zuid-Amerika wat dat betekent. Oppositie wordt niet gedoogd en dissidenten worden zonder pardon opgesloten en gemarteld.

Feiten en informatie helpen me om de situatie te begrijpen, maar hoe zit het met mijn gevoel? Die zegt dat ik wil gaan, me niet wil afwenden. Nogmaals lees ik de bijlage in het bericht dat ik heb ontvangen. Ik realiseer me dat de meesten van hen waarschijnlijk al drie jaar niet naar school gaan, terwijl dat zo noodzakelijk is voor heropbouw. Aarzelend vinden mijn handen hun weg naar het toetsenbord van mijn computer en op het beeldscherm verschijnt: ‘Ja, ik kom, ik doe dit graag’, en ik druk snel op ‘Verzend’.

Meteen krijg ik koudwatervrees. Met de andere professoren en studenten zal ik op een geheime plek buiten de stad logeren, staat in de bijlage. Geheim betekent toch veilig? Dan weet toch niemand dat wij daar zijn? Militante groeperingen zullen toch niet zomaar de grens over kunnen? bedenk ik hoopvol, terwijl ik weet dat grenzen betekenisloos zijn voor fanatici.

Sprong in het diepe

Blijf ik, of ga ik?, is de terugkerende vraag na mijn instemming om te komen. Dezelfde vraag die vluchtelingen zichzelf stellen, realiseer ik mij ineens. Moe gepiekerd onderdruk ik al mijn twijfels en boek een vlucht naar Gaziantep, zonder een vastomlijnd idee te hebben wat ik daar zal aantreffen, noch een plan hoe ik daarmee zal omgaan.

Het is februari 2014, aan de vooravond van de opkomst van Islamitische Staat (IS) en een escalatie in een van de bloedigste oorlogen in de menselijke geschiedenis. Dat kan ik nog niet weten, want in die tijd woedt in Syrië een vergeten oorlog. Mensen spreken over een burgeroorlog. Alsof dat het minder erg maakt. Eigen schuld dikke bult, zoiets, ze moeten het zelf maar oplossen.

Mijn stap om naar Zuid-Turkije af te reizen betekent het begin van een reis, die bestaat uit talloze onvergetelijke ontmoetingen met Syriërs die mij een beeld zullen geven van een Syrië dat ik niet kan terugvinden in de media. Daarin worden ze geportretteerd als karikaturen: het zijn ofwel hopeloze zielen en gelukszoekers, of terroristen en religieuze fanatici. Maar de meesten van hen zijn gewone mensen die een gezin hebben, werk, kinderen, dromen. Die ook graag op vakantie gingen naar zee, of een buurland.

Dit verhaal volgt Syriërs in Syrië, onderweg naar Europa en in Nederland. Het is het verhaal van mensen die tegen de stroom in proberen hun menselijkheid en waardigheid te behouden, een nieuw thuis te vinden in Europa en hopen op een toekomst in vrijheid voor hun geliefde land dat ze schrijnend missen.

Het zijn persoonlijke verhalen die symbool staan voor wat oorlog met mensen doet – oorlog is immers persoonlijk. In hun voetsporen volg ik hun verhalen van moed, van liefde voor het leven, hun land, hun kinderen.

Ik nodig jullie uit om mee te gaan op mijn reis.

2
Vliegen naar oorlogsgebied

‘Ik woonde in Latakia. De enige keer dat ik vrijheid heb ervaren was toen ik een keer ging varen in mijn eentje op zee. Toen ik helemaal alleen was en geen land meer kon zien, schreeuwde ik het uit. Heel hard en heel lang heb ik geschreeuwd. Dat was vrijheid voor mij.’ – Talal

Het is een zaterdag in februari 2014. Als ik mijn ogen opendoe, voel ik meteen dat er iets staat te gebeuren. Mijn brein wordt later wakker dan mijn lijf en ineens realiseer ik mij: vandaag reis ik af naar een plek op een steenworp afstand van oorlogsgebied. Een misselijk gevoel welt op in mijn maag. Waar begin ik aan?

Met lood in mijn schoenen neem ik afscheid van mijn gezin en ik kom pas tot rust als ik in het vliegtuig zit. Na een lange vlucht via Istanbul kom ik aan in het zuiden van Turkije, in Gaziantep; van oudsher een echte handelsplaats waar vóór de oorlog veel Syriërs hun vakantie doorbrachten. Ik heb een Turks-Nederlands woordenboekje gekocht omdat ik weet dat niemand mij komt ophalen.

Een taxi brengt mij naar mijn hotel en nieuwsgierig tuur ik uit het raam. Het is schemerig. Overal zie ik silhouetten van militairen met mitrailleurs langs de weg. Auto’s worden aangehouden en mensen moeten hun papieren laten zien. Het is duidelijk dat ik mij nabij oorlogsgebied bevind.

Ik ben niet bang, merk ik, want dit beeld ken ik. Herinneringen van mijn bezoek aan Colombia in 2002 toen ik mijn geadopteerde dochter ging ophalen, doemen op in mijn gedachten. Toen ik aankwam in Colombia werd ik in de hoofdstad Bogotá op het vliegveld El Dorado verwelkomd door soldaten met geweren. Op weg naar Gaziantep zie ik hetzelfde. Het voelt op een vreemde manier vertrouwd en bekend. Het stelt mij gerust – so far, so good.

De tocht duurt niet lang, twintig minuten hooguit. Het hotel waar ik verblijf, bevindt zich buiten de stad en is eigendom van de universiteit van Gaziantep. Een groot gebouw dat aanschurkt tegen een achterliggend bos. Uit veiligheidsoverwegingen is besloten dat we hier allemaal samen zullen overnachten. Het gaat immers om honderd sleutelfiguren uit de Syrische oppositie die er zullen bivakkeren en die allemaal door de regering van Assad of een van de militante extremistische groeperingen worden gezocht. IS is nog een kleine beweging – ze hebben hun kalifaat nog niet gesticht. Maar ze zijn al wel actief, ook in Turkije, en in de stad zijn mensen te kwetsbaar. Er kunnen spionnen zijn van IS, maar ook van Assad en die zijn het gevaarlijkst; ze hebben al meer mensen vermoord in Gaziantep, weet ik uit de krant.

Ik krijg een kamer in het ongezellige en gehorige hotel. Het is spartaans ingericht. Een smakeloze lobby, met lelijke witte banken en dito tafels. De lobby heeft een receptie en een draaiende trap naar de verdiepingen waar de kamers zijn. Als ik aankom is er nog niemand, alleen degene die alles heeft georganiseerd. Martina is haar naam, een jonge Nederlandse vrouw die Arabisch spreekt en voor alles heeft gezorgd. De andere professoren zullen de volgende ochtend aankomen.

De deelnemers zullen ’s avonds in bussen komen binnendruppelen vanuit de verschillende plekken in Syrië waar ze opgehaald worden, mits ze geen oponthoud hebben bij de Turkse grens. Het wordt heel spannend of ze allemaal de grens over kunnen en of ze het er levend vanaf zullen brengen, vertelt Martina mij. ‘We weten niet zeker of iedereen het gaat redden. Als ze onderweg worden aangehouden zijn ze misschien de klos. Maar iedereen wilde komen, we moesten echt een selectie maken.’ Het idee dat mensen bereid zijn hun leven te geven om naar Gaziantep te komen, kalmeert mij. Ik weet waarom ik hier ben.

De avond daalt neer over het hotel dat nagenoeg leeg is. De stilte die overheerst heeft iets spookachtigs. Het voelt ook ongemakkelijk. Voor de zekerheid probeer ik de afstand te schatten vanaf mijn raam naar de grond. Mijn kamer is op de derde verdieping aan de voorkant van het hotel dat uitkijkt op de weg. Zou ik het halen met mijn bedlakens aan elkaar geknoopt, mocht er iets gebeuren? vraag ik mijzelf weifelend af terwijl ik aan het Kuifje-boek denk waarin ik dat gezien heb. Of was het Suske en Wiske?

Midden in de nacht word ik wakker door een heel harde klap. Stokstijf zit ik in mijn bed en denk: het is gebeurd, ze weten dat we hier zijn. Op mijn tenen loop ik naar het raam en kijk voorzichtig naar buiten, maar zie niets. Een half uur wacht ik met ingehouden adem in spanning af. Het blijft bij die ene klap. Uiteindelijk val ik weer in een rusteloze slaap. De volgende ochtend hoor ik dat het de bliksem was. Maar het had niet geregend.

Kennismaken met vrijheidsstrijders

Als ik wakker word, ben ik heel benieuwd naar de mensen die ik zal ontmoeten. Terwijl ik mij wil aankleden bedenk ik: wat moet ik aandoen? Zeker geen blote armen en benen. Bij het inpakken had ik al enorm zitten weifelen en een allegaartje in mijn koffer gedaan. Ik betrap mij erop dat ik eigenlijk niet veel weet van de Arabische cultuur en gewoontes, anders dan de bijna karikaturale vooroordelen die veel mensen hebben. Dat het tonen van te veel arm een doodzonde zou zijn.

Waar ligt de grens tussen rekening houden met een ander en jezelf blijven? mijmer ik in stilte. Ik weet uit eerdere reizen, ontmoetingen met Marokkanen en mijn werk met vluchtelingen die moslim zijn, dat je hoofd bedekken een religieus motief heeft. Nou, dat kan dan wel zo zijn, hoor ik een opstandig stemmetje in mijn hoofd zeggen, maar ik ben een Nederlander, ik ben helemaal niet religieus en ik laat mijn haren wapperen. Ik besluit een compromis te sluiten en doe een lange broek aan, een bloes met lange mouwen en steek mijn haren op. Het voelt laf en ik verlaat mijn kamer en loop naar de lobby van het hotel.

Onzekerheid vergezelt mij, omdat ik helemaal niet weet wat ik kan verwachten. Het zal mijn eerste ontmoeting zijn met vrijheidsstrijders die in oorlog zijn en mijn eerste ontmoeting met Syriërs. Ik kom terecht in een grote, ongezellige eetzaal die niet uitnodigt te gaan zitten. Het blijkt dat iedereen nog slaapt. Bijna alle bussen zijn midden in de nacht aangekomen, hoor ik van Martina, en we zullen pas in de middag met elkaar kennismaken in een van de andere zalen van het hotel.

Ik had de avond tevoren al wel mijn tolk ontmoet. Subhe is zijn naam. Een grote, lange man met grijsgroene ogen en een indringende blik. We hebben elkaar kort gesproken omdat het al laat op de avond was. Hij zat in een van de vaalwitte stoelen van de lobby met zijn lange lichaam gevouwen in een onhandige houding en een plastic tas in zijn handen geklemd. Zijn jas viel mij op – die hing als een postzak om hem heen. Het gaf hem iets kwetsbaars en tragisch. Een grote man, met een te grote, slecht zittende jas in een voor hem te kleine stoel die mij heel vriendelijk en voorzichtig vroeg wat ik van hem verwacht. Ik vertelde hem dat ik graag samen met hem wil werken op basis van gelijkwaardigheid.

‘Je moet niet alleen vertalen wat ik zeg, maar proberen ook mijn intentie en wat ik niet zeg, over te brengen,’ zei ik gedecideerd. Hij keek mij verwonderd aan. Ik vermoedde dat hij niet gewend was om zo aangesproken te worden, zeker niet door een vrouw.

Voorzichtig stelde ik wat algemene vragen. Wat moet je vragen aan iemand die uit oorlogsgebied komt? ‘Waar heb je zo goed Engels geleerd? Hoe was je reis? Wat deed je in Syrië?’

Hij vertelde dat hij drie dagen geleden definitief Syrië heeft verlaten. Hij werd gezocht door de moslimextremisten van zowel IS als Jabath Al-Nusra, vanwege zijn werk voor Médecins Sans Frontières. De namen van de groeperingen die hij noemde zeiden mij niet veel en ik nam me voor erover te gaan lezen. Vrienden hebben hem de grens over gesmokkeld. Hij heeft alles achter moeten laten, vertelde hij mistroostig. Alleen een plastic zak met zijn meest waardevolle spullen had hij bij zich. Een paar dagen later zal hij mij pas vertellen wat erin zit.

Deze ochtend ontmoet ik ook de andere professoren, die allen Syriër zijn op een Amerikaan na, Robert. Een wonderlijk mens, die goedgeluimd en goedgehumeurd mijn enige internationale collega is. Ik verdenk hem ervan van de CIA te zijn. Hij vertelt namelijk dat hij bij Obama in de klas heeft gezeten en dat zijn grootvader de fameuze Billy Wilder was die de films met Marilyn Monroe heeft geregisseerd. Hij heeft iets quasinonchalants over zich, dat mijn vermoeden alleen maar sterkt. Waarom zou een Amerikaan afreizen naar Zuid-Turkije om Syriërs les te geven? vraag ik mij af. Hij is zeker een spion, besluit ik. Hij speelt zijn rol met verve en op goedlachse wijze als hij met zijn zonnebril de eetzaal van het hotel binnenloopt. ’s Ochtends vroeg hangt hij in de lobby rond met zijn laptop op schoot, terwijl hij zijn lessen voorbereidt en foto’s deelt van zijn hele familie en zijn hond.

De andere docenten zijn gevluchte Syriërs die in ballingschap in Turkije leven. Een van hen woont in Spanje. Degene met wie ik zal samenwerken heet Hassan. Ik heb eerder via Skype met hem kennisgemaakt en ik heb het gevoel dat hij het maar niks vindt dat ik een vrouw ben. Later zal blijken dat onze ideeën over lesgeven ver van elkaar afstaan en verslechtert onze relatie omdat de studenten veel liever van mij les krijgen dan van hem.

Na het middageten ontmoeten we onze studenten, de vrijheidsstrijders die ik in mijn gedachten heb uitvergroot tot helden. Het is een allegaartje van mensen die niks heldhaftigs hebben. Een grote groep jongens, meisjes, mannen en vrouwen die afwachtend naar ons kijken. Gewone mensen van wie een paar mijn kinderen hadden kunnen zijn. De situatie heeft iets onwerkelijks; terwijl ik uit het veilige Nederland kom, weet ik dat zij tijdelijk uit de hel van Syrië zijn ontsnapt. Ik kijk ze in de ogen die ik probeer te lezen, maar verlegen wenden ze die af.

Ze zien er vooral heel moe uit, vermagerd en een beetje smoezelig met kleren die ze waarschijnlijk al lang aan hebben. Wasmachines zullen er wel niet zijn, bedenk ik cynisch. Ze zijn vooral heel stil, stel ik vast. Geen kakofonie van stemmen die door elkaar heen praten, maar honderd mensen die op basis van toeval bij elkaar zijn gebracht. De meesten van hen kennen elkaar natuurlijk ook niet, realiseer ik mij. Hoe kunnen zij weten of iedereen te vertrouwen is? Misschien zit er wel een infiltrant of spion tussen de deelnemers.

Na onze ontmoeting mogen ze kiezen welke lessen ze willen volgen. De volgende dag zullen we met het programma beginnen op de campus van de universiteit van Gaziantep. Heel benieuwd ben ik naar de mensen die voor mijn module zullen kiezen.

3
Lesgeven in een labyrint

‘Ik zal blijer zijn als ik in Turkije behaal, wat ik behaald heb in mijn eigen land.’ – Razan

De universiteit, waar in een van de gebouwen een vijftal lokalen voor de lessen wordt gebruikt, ligt op twintig minuten reizen met de bus vanaf het hotel. We rijden ernaartoe in vijf bussen over een hobbelige weg die ons leidt naar de grote campus van de universiteit. Gebouwen liggen verspreid over het immense terrein en wij hebben ergens in het midden een gebouw toegewezen gekregen. Het gebouw heeft achterstallig onderhoud zie ik als we aan komen rijden en is niet groot.

De vijf lokalen die wij gebruiken bestaan uit kleine hokken, met ouderwetse tafels en stoelen in drie rijen verdeeld. Alle onderwerpen waarin wij lesgeven zijn gericht op opbouw in conflictgebieden. Mijn lessen zullen gaan over ondernemen en het starten van nieuwe kleinschalige initiatieven. Het is bekend dat economische activiteit leidt tot stabiliteit in oorlogsgebieden. Vijftien mensen heb ik in mijn lessen over ondernemerschap. Er zit een arts bij, een docent, een apotheker, jongeren die nog studeerden voor de oorlog in 2011 begon, een IT-specialist, een advocaat. Het is ook een veelkleurig palet van etnische en religieuze verschillen. De diversiteit die zo kenmerkend is voor Syrië zit tussen de vier muren van ons klaslokaal, samen met Subhe en mijzelf. Rijp en groen zitten ze bij elkaar: jong, oud, man, vrouw, gestaalde moslims, Koerden, christenen, Turkmenen.

Ik heb mijn lessen goed voorbereid. Ik heb veel gelezen over Syrische ondernemers en weet dat die veelal behoorden tot de Assad-clan. Het is dus een lastig onderwerp, want ik weet dat mijn studenten allen vechten tegen de vriendjespolitiek van het regime. Ik heb me voorgenomen op zoek te gaan naar hun eigen ondernemende kwaliteiten. Die kunnen ze dan inzetten voor tal van activiteiten en ook gebruiken ten behoeve van het opzetten van een eigen bedrijf als ze dat zouden willen. Er is een wedstrijd gekoppeld aan het programma. Mensen die dat willen kunnen werken aan het schrijven van een businessplan over hun idee en vijf mensen zullen daaruit gekozen worden om die uit te werken. De winnaars zullen een klein startkapitaal krijgen.

Hoe geef je les aan mensen die verleerd zijn te leven en alleen maar overleven? Die dag en nacht hebben omgewisseld omdat het gevaarlijk is te slapen als de bommen om hen heen suizen? Ze snappen er niks van dat ik de moeite heb genomen naar Zuid-Turkije af te reizen, om hun les te geven. Niemand bekommert zich om Syrië in die tijd en mensen voelen zich volkomen in de steek gelaten. Waarom zou ik mijn comfortabele leven verruilen om in een te klein klaslokaal met krakkemikkige stoelen en tafels, mijn kennis met hen te delen? Ze wachten af en kijken mij verwachtingsvol aan. Ik probeer nogmaals hun ogen te lezen, want ik kan immers niet rechtstreeks met ze communiceren. Subhe is mijn stem.

Als eerste besluit ik dat ik een veilige plek moet creëren zodat ze hopelijk uit hun schulp zullen kruipen.

‘Wat hebben jullie nodig om je veilig te voelen?’ vraag ik aan hen. ‘Om je te durven uitspreken en om in discussie te gaan met elkaar? Dan leer je namelijk het meeste.’

Nieuwsgierige, vragende ogen kijken me aan. Syrische docenten en hoogleraren staan op een enorm voetstuk in Syrië, waardoor de afstand tussen mij en de studenten groot is. Die afstand wil ik verkleinen.

‘We gaan afspraken maken met elkaar en die op papier zetten,’ stel ik voor.

Ze vinden het geweldig en het zorgt ook voor grote hilariteit. Er ontstaat een levendige discussie. Welke afspraken zijn belangrijk? Het mogen er niet te veel zijn, heb ik gezegd, en ook niet alleen maar geboden en verboden. Elkaar complimenteren kan er bijvoorbeeld ook één van zijn. Ze vormen eerst kleine groepjes en krijgen ieder een groot vel papier. Iedere groep schrijft een paar dingen op. Dan moeten ze het samen eens worden en bepalen wat de regels zijn die we zullen gebruiken de komende twee weken.

Ze onderhandelen dat het een lieve lust is en uiteindelijk zijn ze eruit. De grote vellen worden op de muur geplakt in het Engels en Arabisch. Er staat op ‘Geen mobiele telefoons tijdens de lessen’ en ‘Elkaar laten uitpraten’, maar ook ‘Elkaar met respect behandelen.’ Regelmatig corrigeren ze elkaar als iemand de regels overschrijdt.

Wat zijn ze gretig! denk ik steeds en ik besteed al mijn vrije uren om samen met Subhe mijn lessen voor de volgende dag voor te bereiden. We gaan dan samen in de lobby van het hotel zitten of op de campus van de universiteit en bespreken hoe we de volgende dag zullen invullen.

Onderwijl vertelt hij mij over zijn leven en ik over het leven in Europa. Hij geeft mij een inkijk in hoe het leven in Syrië was, de gevolgen van de oorlog voor hem en zijn familie en gezin en de betekenis van de islam. Gulzig luister ik naar hem om te leren en beter te begrijpen wat er zich op een steenworp afstand van ons afspeelt.

4
Een glimp van Syrië

‘Als we een mens redden, redden we de mensheid staat er in de Koran. De Koran is een gids, meer dan iets anders, en helpt mij de juiste keuzes te maken in mijn leven.’ – Subhe

Subhe is een Turkmeen. Het is typisch Syrisch om te vertellen wat je religieuze en etnische achtergrond is. Hij is ook moslim, vertelt hij, en geloof is belangrijk voor hem. Ik heb weleens over Turkmenen gehoord maar weet daar vrijwel niets van. Wereldwijd zijn er rond de 3,5 miljoen Syrische Turkmenen, lees ik later, en in Syrië wordt er strijd tegen hen geleverd door IS, de regeringstroepen van Assad én de Syrisch-Koerdische PYD.

We praten en praten met elkaar tijdens lunchpauzes, gezeten op gammele tuinstoeltjes op het terrein van de universiteit waar we lesgeven, terwijl hij rookt als een schoorsteen en met zijn relaas een beeld schetst van een land dat niet meer bestaat zoals hij het zich herinnert. Zijn verhaal geeft een inkijk in een ingewikkelde samenleving.

Een gefragmenteerd land

Subhe vertelt over een land dat als een lappendeken is, met veel verschillen langs etnische en religieuze lijnen. Er zijn regionale gebieden voor al die verschillende groepen die in Syrië leven, legt hij uit. Ik heb gelezen dat het de Fransen zijn geweest die al in 1920-1921 een verdeel-en-heersstrategie hanteerden en aparte regio’s vormden voor de verschillende groepen. Druzen, Ismaëlieten, Koerden, jezidi’s, christenen, soennieten, Alevieten – een bont gekleurd palet dat in 2011 de voedingsbodem vormde voor de oorlog.

Bashar al-Assad, die tot de kleine minderheid van Alevieten behoort, is de president van Syrië. Naast de president staat de Baath-partij, die de hele Syrische samenleving stevig in z’n greep houdt. De Baath-partij is de enige officiële politieke partij van Syrië. De partij werd in de jaren veertig van de vorige eeuw opgericht in Damascus als nationalistische beweging en kwam in 1963 door een staatsgreep aan de macht. Meteen daarna volgde een interne machtsstrijd tussen de progressieven en nationalisten. De Assad-clan en Baath-partij die zij vertegenwoordigt, regeren sindsdien al meer dan veertig jaar met ijzeren hand.

Toen de vader van de huidige president, Hafez al-Assad, via een militaire coup de macht greep in 1970, kregen de nationalisten de overhand. Vanaf die tijd houdt de partij de familie Assad aan de macht en andersom. In 1980 wist Hafez al-Assad amper te ontkomen aan een aanslag op zijn leven door de Moslim Broederschap. Om een voorbeeld te stellen werd in 1982 een opstand onder aanvoering van de Moslim Broederschap met geweld neergeslagen en dit kostte tienduizend mensen het leven. Dit bloedbad in Hama leeft in het collectieve geheugen van elke Syriër als een van de gruwelijkste slachtpartijen uit de eigen geschiedenis. Hafez al-Assad gaf het bevel tot deze slachting om een duidelijke boodschap af te geven dat hij, en hij alleen, het voor het zeggen had. In 2000 stierf Hafez en werd zijn zoon, Bashar, tot president benoemd. Sinds 2000 heerst deze met absolute macht in Syrië.

Het hoogste orgaan binnen de Baath-partij is de Nationale Commandoraad. Daaronder kent de partij een Regionale Commandoraad en een Centraal Comité, die de verbinding vormt tussen de nationale en regionale raad. De president, Bashar al-Assad, is hoofd van het Centraal Comité, waarin kopstukken en vertrouwelingen van Assad zitten. Zo zijn de premier, de minister van Buitenlandse Zaken, de hoogste legerchef en het hoofd van de geheime dienst lid van de Nationale Commandoraad.

Daarnaast is iedereen die een sleutelpositie vervult binnen het regime lid van de partij. De partij heeft bureaus op regionaal niveau en zelfs in de wijken. De Baath-partij dringt zo door in alle gelederen van de maatschappij en is het hart van elke organisatie in Syrië. Ze is actief in alle facetten – via scholen, jeugdafdelingen en vrouwenorganisaties – van de samenleving en houdt daarmee de hele samenleving in haar greep.

Tijdens de vrijheidsprotesten in Syrië worden de lokale leden van de Baath-partij ingezet om demonstraties voor het regime te organiseren. Lid zijn van de Baath-partij levert gunsten op. Het verschaft veiligheid en als mensen actief lid zijn, kunnen ze rekenen op bijvoorbeeld werk of een huis.

De Baath-partij speelt ook een heel belangrijke rol bij het behouden van de macht door de Syrische president. Vooral op wijkniveau en regionaal niveau fungeert de partij als de oren en ogen van het regime. Leden houden burgers in de gaten, spelen informatie door en verklikken ze als dat nodig is.

Daar komt nog eens bij dat Bashar al-Assad de Shabiha heeft gevormd. Dit is een wrede veiligheidsdienst, die aanvankelijk vooral bestaat uit Alevieten die begonnen als smokkelaars in het kustgebied van Latakia. Later werden zij een criminele organisatie die de Syrische samenleving in een wurggreep hield. Shabiha beïnvloedt niet alleen het politieke leven. Deze veiligheidsdienst, die onder aanvoering staat van Assad, raakt de samenleving tot in de haarvaten. Mensen bespieden en verraden elkaar om zelf niet het slachtoffer te worden van het repressieve regime dat gewetenloos elke vorm van opstand met harde hand onderdrukt. Je weet nooit wie een Shabiha is. Het kan een familielid zijn, je oom, een neef – niemand kun je vertrouwen.

Naast de Shabiha is er de zogenaamde Almoekhabarat. Een veiligheidsdienst die ook is opgezet door Assad, die via een web van informanten en spionnen het regime op de hoogte houdt van elke activiteit die ook maar naar subversief gedrag neigt. De spionnen schrijven rapporten die ze aan de Almoekhabarat geven.

Terwijl Subhe praat, probeer ik te verwerken wat hij zegt. Ik heb gelezen dat er naast de Shabiha talloze veiligheidsdiensten zijn en heb berekend dat ongeveer één op de tien Syriërs een spion is. Mensen die zich als een teek in je leven nestelen, onderwijl informatie doorspelend aan overijverige ambtenaren die rapporten schrijven die ze doorgeven om hun eigen huid te redden. Een web van leugens en verdachtmakingen waarin mensen verstrengeld raken.

Vechten voor vrijheid

Subhe vervolgt zijn verhaal. Alles veranderde met de Arabische Lente die in 2010 in Tunesië begon. In Syrië gingen mensen in maart 2011 de straat op. De geboortestad van de opstand was Daraa, een zuidelijk gelegen stad aan de grens met Jordanië. Op 6 maart 2011 eisten duizenden demonstrerende jongeren vrijlating van politieke gevangenen en aanpak van de wijdverbreide corruptie in het land. Maar al snel werden andere eisen gesteld: afschaffing van de staat van beleg, vrijheid van media en vrije verkiezingen. Via sociale media bereikte het nieuws al snel de hele wereld.

Met harde hand smoorde Assad dit protest. In 2011 leidde dit tot de marteling en dood van een groep kinderen die teksten tegen het regime op de muren had gekalkt. In een artikel uit 2011 van HP/De Tijd lees ik dat deze jongeren twee weken in de gevangenis verdwenen terwijl ze pas elf tot vijftien jaar oud waren. Ze werden ook gemarteld – handen werden gebroken en vingernagels uitgetrokken.

Deze gebeurtenis zorgde voor grote ophef in Daraa, waar massaprotesten uitbraken. Niemand weet wat zich daar precies heeft afgespeeld omdat journalisten allemaal het land werden uitgegooid en het telecomnetwerk platlag. YouTubefilmpjes laten zien dat een groot standbeeld van Hafez al-Assad werd neergehaald, partijgebouwen in brand werden gestoken en er doden vielen.