Inhoud

Inleiding

Leeskompas

Levensangst en levenslust

Hieraan herken je dat je te krampachtig leeft

Hieraan herken je dat je vrij bent van angst

Afhankelijkheid en verantwoordelijkheid

Gedragspatronen

Wat heb ik nodig?

Ontdek de pseudo-oplossingen in je eigen leven

Dit brengt je dichter bij geluk

De lat hoog leggen

Geïdealiseerd zelfbeeld

Verwachtingen van de buitenwereld

Negatieve gevoelens loslaten

Grenzeloosheid

Uitputting

Realistisch zelfbeeld

De vicieuze cirkel

Gedrag waaraan je kunt zien dat je de lat hoog legt

Gedrag waarmee je kunt oefenen om de lat lager te leggen

Het hoofd maakt overuren

Ego

Superego

Balans

Overtuigingen

In de ban van de kindcirkel

Kindbewustzijn

Uit de cirkel stappen

Systematisch opgesloten

Verstrikking

Tot slot

De uitgebluste kameel

Uit de vicieuze cirkel gaan

Tijdig ingrijpen

Bewust worden, relativeren en loslaten

Minder moeten

De reis van veertig centimeter

Cognitief proces

Emotioneel proces

Liefde toelaten

Charisma

Ontspanningsoefening

Rust en regie nemen

Verleden- en toekomstgericht ego

Neem afstand

Durf te voelen

Regisseur van je eigen leven

Mild meebewegen

Angst en controle loslaten

Stoppen met piekeren

Ruimte in jezelf vinden

Zijn wie je bent

Van binnenuit leven

Hier en nu

Spirituele intelligentie

Heen en weer bewegen

Present zijn

Effecten

Tot slot

Quality time met jezelf

Intens ervaren

Voluit leven

Overgang

Zout en water

Van overdrive naar drive

Literatuurlijst

Leeslijst ter inspiratie

Inleiding

Hoe ervaar jij je leven op dit moment en wat speelt er zoal? Laat me dit toelichten. De meeste cliënten die bij me aankloppen, ervaren een hoge mate van onrust. De een komt binnen met een conflict op het werk of een relatiecrisis. De ander heeft niet zo’n duidelijk verhaal en ervaart een niet nader te definiëren ongemak dat hem of haar in de nek hijgt. Mensen komen ook binnen met angst, frustratie, boosheid, verdriet of andere gevoelens die ze als ongemakkelijk ervaren.

In de meeste gevallen hebben mijn cliënten zelf al naar oplossingen gezocht. Ze hebben tijd vrijgemaakt om met vakantie te gaan bijvoorbeeld. Helaas meestal zonder het gewenste effect. Wie weet herken je het. Je verheugt je op een heerlijke week aan de Middellandse Zee. Je leeft ernaar toe en verwacht dat je na afloop opgewekt en uitgerust de draad weer kunt oppakken. Maar als je je handdoek hebt neergevlijd en languit op het zonnige strand ligt, dan ervaar je niet wat je had verwacht. Je ligt te draaien en te doen zoals je thuis lag te woelen in je bed. Geen wonder, want de onrust zit in jezelf. Als je met vakantie gaat, reist die ongevraagd met je mee. Toch is je vakantie niet voor niets geweest als je je daarna realiseert dat er werk aan de winkel is. Raap je moed bij elkaar en maak de reis in jezelf. Kijk wat er speelt en ontdek wat je nodig hebt. Ben je daaraan toe? Dit boek helpt je erbij. Grijp het aan als kans om meer rust te ervaren in de hectiek van je leven.

Ter introductie vertel ik je kort iets over mijn eigen levensreis. Ik werd geboren in 1953 en groeide op in een gezin onder de rook van Rotterdam. Het was een tijd van hard werken; de wederopbouw van Nederland na de Tweede Wereldoorlog. Mijn vader had last van een maagzweer en in de loop van mijn kindertijd hoorde ik met grote regelmaat vervelende verhalen over deze kwaal. Ik kreeg er zo’n afkeer van, dat ik met mezelf de afspraak maakte dat ik mijn leven lang geen last zou krijgen van dit fysieke ongemak.

Tot mijn verbazing kreeg ik op mijn achttiende te horen dat ik een maagzweer had. Hoe kon dat nou? Ik begreep er niets van, maar het intrigeerde mij enorm. Het werd het begin van een persoonlijke zoektocht. Ik was nieuwsgierig geworden naar de dingen die onder de oppervlakte van mijn leven aanwezig zijn en die zich manifesteren op onverwachte momenten. Het heeft ertoe geleid dat ik me ging verdiepen in de psychologie en psychotherapie, en er uiteindelijk opleidingen in volgde. Daarbij gaat het om de reis naar binnen. Ik leerde hoe ik de negatieve ervaringen die in mezelf waren opgeslagen, in positieve zin kon transformeren naar het hier en nu. Ik vond het razend interessant en leerde al snel dat het niet verstandig is om wensen in negatieve zin te formuleren. Niet willen worden als mijn vader leidde regelrecht tot het tegenovergestelde.

Gaandeweg ontdekte ik dat ik het plezierig vind om ook andere mensen te ondersteunen in hun persoonlijke zoektocht. Het bleek een hartsverlangen en van daaruit startte ik in 1984 mijn eigen praktijk. Daarin begeleid ik professionals in ongeveer tien sessies naar een oplossing voor een probleem dat zich in hun leven voordoet. Gaandeweg groeide de behoefte om mijn ervaringen en inzichten met nog meer mensen te delen. En voilà, dit boek is het resultaat. In tien hoofdstukken begeleid ik je op een wonderlijke reis naar binnen, zodat jij de ontbrekende puzzelstukjes kunt vinden die de oplossing vormen voor problemen waar jij mee worstelt. Ga je met me mee?

Leeskompas

Je bent een heel eind gekomen in je leven, maar nu ligt er iets in de weg. Je loopt ergens tegenaan. Wat is het? Een specifieke vraag, onderhuidse frustratie, ergernis, verdriet? Neem het in gedachten terwijl je dit boek leest. Benoem het en ga de uitdaging aan. Stap met mij in een helikopter. Laat de dagelijkse beslommeringen los en kijk in tien hoofdstukken vanuit verschillende perspectieven naar je levensreis.

In de eerste helft van dit boek verken je de wonderlijke gewoonte om je problemen te verergeren, terwijl je denkt dat je met oplossingen bezig bent. Hoofdstuk 1 begint bij de levensangst. Je leert kijken naar de effecten daarvan op je levenslust. In hoofdstuk 2 ontdek je in hoeverre je de neiging hebt om je afhankelijk op te stellen van de buitenwereld en de gevolgen die dit heeft voor de manier waarop je richting geeft aan je leven. In hoofdstuk 3 onderzoek je het fenomeen hard werken. Leg ook jij de lat al snel te hoog en overvraag je jezelf? Vervolgens sta je in hoofdstuk 4 stil bij de overwaardering van het brein. Wij westerlingen hebben de kenmerkende eigenschap om veel en vaak na te denken, terwijl je hier niet altijd zoveel mee bereikt. In hoofdstuk 5 beland je bij oud zeer uit de kindertijd. Daar ben je je vaak niet van bewust en daarom negeer je het met groot gemak.

Dan kantelt het boek. We verlaten de gebieden waarin je ontdekt wat jou uitput en reizen naar onbekend terrein dat energie geeft. Hoofdstuk 6 slaat de brug tussen vastzitten in het oude en je vrijuit bewegen. Om dat te durven, maak je in hoofdstuk 7 de reis van veertig centimeter: het traject van hoofd naar hart. In het hart worden immers verlangens gekoesterd, daar ontluikt de liefde en gaat de energie stromen. Daarbij hoort de helende pijn die uiteindelijk het pad effent naar meer vreugde en plezier. Vervolgens kom je in hoofdstuk 8 in rustig vaarwater terecht. De druk gaat van de ketel. Je leert echt ontspannen en vandaaruit regie nemen. In hoofdstuk 9 ga je daarin nog een stap verder. Hoe kun je nog meer rust ervaren en werkelijk op je gemak zijn met jezelf? Je landt in het hier en nu, waarin je jezelf voluit omarmt. Van daaruit kun je gemakkelijker keuzes maken die aansluiten bij jouw hartsverlangen. Tot slot kom je aan in hoofdstuk 10. Je bent inmiddels van alles te weten gekomen, maar hoe ga je verder? Je maakt de balans op, waarbij je praktisch gereedschap in handen krijgt om je leven op koers te houden.

In elk hoofdstuk geef ik praktijkvoorbeelden en citaten van cliënten ter illustratie, die je misschien herkent. Verder krijg je de nodige informatie en toelichting om beter te begrijpen en aan te voelen wat er zich afspeelt onder de oppervlakte van je leven. Gaandeweg ontdek je hoe je de vermoeiende overdrive in je leven kunt loslaten. Je leert navigeren vanuit je innerlijke bron en ervaart meer rust in de hectiek van je leven. Je hebt een beter contact met jezelf en van daaruit vind je de juiste drive.

Ik hoop en verwacht dat je aan het einde van dit boek een zachte landing maakt. Je hebt een nieuwe kijk op je werkelijkheid veroverd. De sleutel tot een meer vervullend leven waarin de energie makkelijker stroomt. Tot die tijd ben ik met veel plezier je reisbegeleider.

Aad Dekker

1. Levensangst en levenslust

Ik ben benieuwd wat jij als lezer meebrengt in het eerste hoofdstuk van dit boek. Op papier praat ik even tegen je aan, in de verwachting dat je iets zal herkennen waardoor de film van je levensreis zal gaan draaien.

Als ik met mijn cliënten de onrust verken die zij ervaren, vertellen ze uiteraard allemaal hun persoonlijke verhaal. Onder de oppervlakte speelt echter iets wat sommigen letterlijk als volgt omschrijven: ‘Ik wil iets wat ik niet doe en ik doe iets wat ik eigenlijk niet wil.’

Er kwam een cliënt bij me die voor een bouwbedrijf werkte. Hij was jong en onzeker en sprak niet of nauwelijks met collega’s. Hij had aan de Technische Universiteit gestudeerd en was aangenomen om een inhoudelijke bijdrage te leveren aan projecten die het bedrijf in portefeuille had. Toen dat niet voldoende gebeurde, spoorde zijn leidinggevende hem aan om de situatie om te buigen en zo kwam hij bij mij terecht. Tijdens de sessies ontdekten we dat zijn visie op een lopend project tot enorme besparingen zou leiden op voorwaarde dat hij zijn voorstel zou communiceren met collega’s. Mijn cliënt wilde dat wel, maar deed het niet uit angst voor de reacties. Wat zouden ze wel niet van hem denken? Hij durfde het contact niet aan te gaan en hield zich in. Dat kostte veel energie, het bracht geen voldoening en leidde tot veel onrust die hem naar de keel vloog. Gaandeweg de sessies raakte hij er echter aan gewend het woord te nemen en ontwikkelde hij meer vertrouwen in zichzelf. Op zeker moment had hij zijn angst overwonnen en deelde hij zijn expertise tijdens het werkoverleg. Zijn collega’s reageerden enthousiast, brachten zijn ideeën in praktijk en oogstten in korte tijd veel lof en bewondering bij de opdrachtgever. Mijn cliënt was blij verrast en realiseerde zich dat zijn angst hem lange tijd had afgeremd. Plotseling was hij in zijn ‘vrij’ geschoten en zomaar in het plezier, de ontspanning en de voldoening terechtgekomen. Dit leidde tot een positieve omwenteling in zijn leven. Hij raakte verder verwijderd van de levensangst en belandde in het warme bad van de levenslust.

Jonge kinderen hebben minder de neiging om in hun angst te blijven hangen. Herinner je je nog hoe je als kind leerde fietsen? Op zeker moment wilde je het misschien dolgraag omdat je net als andere kinderen groot wilde zijn en iets wilde leren wat er aantrekkelijk uitzag. Volwassenen remden je wellicht af: ‘Je bent nog te klein. Dat komt later wel.’ Maar je kunt als kind zó graag iets willen, dat je niet luistert en je niet laat tegenhouden. En zo gebeurde het. Je stapte op de fiets en je vader of moeder liep achter je aan en hield je vast. Als hij of zij even losliet dacht je ineens ‘ik kan het niet’, slingerde en viel. De angst liet even zijn gezicht zien, maar je liet je er niet door belemmeren, want de beloning aan het eind had een grotere aantrekkingskracht dan de angst van het moment. Je stond op, pakte je fiets en probeerde het opnieuw. De tijd dat je vader of moeder je losliet werd steeds langer, net zolang tot je ontdekte: ‘Als ik doortrap blijf ik overeind. Om mijn evenwicht te bewaren moet ik gewoon trappen en bewegen.’ Toen brak het moment aan dat je werd losgelaten. Je was vol vertrouwen en dacht bij jezelf: ‘Ik kan het.’ Je kreeg vleugels en daar ging je, helemaal alleen. Een euforisch moment, een gevoel van vrijheid en een geweldige overwinning.

Naarmate je ouder wordt, kan het verschijnsel zich voordoen dat het kunnen vallen een grotere aantrekkingskracht krijgt dan het leren fietsen. Wanneer dat gebeurt, beland je in een fase waarin de angst verlammend werkt. Je durft iets niet, terwijl je dat wel graag zou willen en je gaat iets doen wat geen voldoening brengt. Angst houdt je tegen. Voor jou als kind was de droom van het kunnen fietsen voldoende om je angst te hanteren. Als volwassene durf je soms niet verder en valt stil. Waarom?

In het voorbeeld aan het begin van dit hoofdstuk had mijn cliënt een plaatje in zijn hoofd dat hem ervan weerhield om in gesprek te gaan met zijn collega’s. Hij durfde het woord niet te nemen omdat hij gefixeerd was op een beeld dat hij met zijn gedachten had gecreëerd. De anderen zouden hem afwijzen en tegen hem zeggen: ‘Jij bent nog jong, je komt pas kijken. Wat zou jij nou te melden kunnen hebben dat voor ons de moeite waard is?’ Het was een gedachte die voortkwam uit zijn ervaringen in het verleden (waarover meer in hoofdstuk 5 wanneer we de kindcirkel verkennen). Het beeld dat hij in zijn hoofd had gecreëerd kwam in elk geval niet overeen met de werkelijkheid. Het had hem zo stevig in de greep dat hij in levensangst bleef hangen. Tot het moment waarop hij voelde dat hij voldoende vertrouwen had opgebouwd. Toen ging hij in gesprek met zijn collega’s, ontdekte hoe bevrijdend de werkelijkheid was. Geleidelijk aan durfde hij zijn angst te laten varen. Mijn cliënt staat daarin niet alleen. Je herkent het ongetwijfeld. Gedurende je levensloop creëer je plaatjes in je hoofd. Wanneer zich vervolgens een nieuwe ervaring aandient, doemt er een oud beeld op. Daar koppel je een gedachte aan: ‘Als dit… dan dat…’ Onbewust ga je ervan uit dat het verleden zich gaat herhalen en je trapt op de rem. De vraag is hoe je weer loskomt.

Zelfs in ernstiger situaties spelen levensangst en levenslust een belangrijke rol. Denk aan het vastlopen in een relatie, een burn-out krijgen op het werk, ondergedompeld zijn in schulden of worstelen met een levensbedreigende ziekte. Ook dan gaat het erom je angst onder ogen te zien en te onderzoeken wat je nodig hebt om er op een goede manier mee om te gaan.

Tot zover mijn voorbeelden en toelichting. Neem nu weer even het onderwerp in gedachten waarmee je zelf worstelt en vraag je af in hoeverre de theorie en de voorbeelden ook op jou van toepassing zijn. Welke angstige beelden leven er in je hoofd? Waardoor word jij belemmerd om voluit te leven, blijer en vrolijker te zijn en de dingen te doen die je graag zou willen doen? Je kunt jezelf in het dagelijks leven observeren om erachter te komen voor welke dingen jij mogelijk bang bent, terwijl die zich wellicht nooit voor zullen doen. Kijk ook in hoeverre die angst te maken heeft met ervaringen uit je verleden. De lijstjes hieronder kunnen je daarbij helpen.

Hieraan herken je dat je te krampachtig leeft

Wanneer je met iets aan de slag gaat, pauzeer dan af en toe, observeer jezelf en kijk of je een of meer van de volgende gedragingen vertoont. Zo ontdek je wanneer je uit angst op de rem trapt en je levenslust afneemt:

je bent moe en gespannen;

je vertoont een zekere passiviteit;

je denkt veel na;

je ziet tegen dingen op en gaat ze uit de weg;

je hebt veel argumenten om iets niet te doen;

je bent veel aan het sturen;

je stelt je afhankelijk op;

je bent voorzichtig en laat het achterste van je tong niet zien;

je bent bezig met vluchten of vechten.

Hieraan herken je dat je vrij bent van angst

Onderbreek je je activiteiten, observeer je jezelf en ontdek je een of meer van de volgende gedragingen? Dan is er kennelijk voldoende ruimte om je levenslust volop te laten stromen.

Je voelt je energiek en ontspannen;

je hebt zin in je leven;

je dagen zijn op een prettige manier gevuld met activiteiten;

je ervaart ruimte;

je hebt veerkracht, lef en durf;

tegenvallers zijn geen problemen maar uitdagingen;

je ziet mogelijkheden;

je denkt kansrijk en positief;

je bent oplossingsgericht.

Als je wilt oefenen met het leren hanteren van je angst kun je beginnen op een eenvoudig levensterrein. Kies voor een sport of kijk naar je kookkunsten. Stel dat je regelmatig kookt en graag een nieuw gerecht op tafel wilt zetten, waarvan je denkt dat je huisgenoten het zullen afwijzen. Sta dan even stil bij het negatieve plaatje dat in je hoofd verschijnt. Hoe ziet dat eruit en welke gedachte koppel je daaraan? Wat heb je nodig om dat allemaal los te laten? Durf je in het hier en nu te zijn en met belangstelling de reacties van je huisgenoten tegemoet te zien? Probeer het eens uit, speel ermee en ontdek wat het je brengt.

2. Afhankelijkheid en verantwoordelijkheid

Ik weet niet welk aandachtsgebied je hebt meegebracht bij het lezen van dit boek, maar ik stel me zo voor dat je naar iets verlangt. Als dat zo is of als je iets te binnen schiet waar je behoefte aan hebt, wat zou jij dan doen om het binnen je bereik te brengen? Welke weg leg je af om het te kunnen omarmen en je gelukkiger te voelen dan je nu bent?

Misschien heb je tijdens het lezen van het eerste hoofdstuk al ontdekt dat je onbewust op de rem trapt. Misschien durf je bepaalde stappen niet te zetten. Als je je daarvan bewust bent geworden, is dat al een goed begin. Kijk er in positieve zin naar en oefen met het leren loslaten van je angst en het durven ervaren van meer levenslust. Ondertussen reis ik met je verder. Je ontdekt hoe je je vaak door de buitenwereld laat leiden wanneer je wensen en verlangens in vervulling wil laten gaan. Hoe meer dat het geval is, hoe minder geluk je zult ervaren. Hoe zit dat precies?

Wanneer je ergens naar verlangt, leg je de focus gemakkelijk buiten jezelf. Wil je meer voldoening halen uit je werk, dan ga je solliciteren bij een nieuwe werkgever. Wil je meer woongenot, dan ga je op zoek naar een ander huis. Zoek je de liefde van je leven, dan schrijf je je wellicht in op een datingsite. Je blijft ongetwijfeld wel even stilstaan bij je wensenlijstje, maar de beweging is al snel naar buiten gericht. In dit hoofdstuk wil ik je laten zien hoe zinvol het kan zijn om dat niet direct te doen maar eerst even terug te gaan in de tijd. Welke weg heb je van jongs af aan afgelegd om in je behoeftes te voorzien? Probeer op het spoor te komen van de patronen die je in het verleden hebt ontwikkeld. Het kunnen obstakels zijn op je weg naar geluk en welzijn. Verdiep je erin, ontrafel de geheimen van vroeger. Er liggen oplossingen in verscholen die je nodig hebt om het geluk te omarmen waar je nu naar op zoek bent.

Ik ga even terug naar het begin. Hoe begon je aan je leven? Als baby was je afhankelijk van de buitenwereld. Zonder hulp van buitenaf zou je geen overlevingskansen hebben gehad. Daarom huilde je om de aandacht van je moeder of verzorger te krijgen. Je zette het desnoods op een krijsen om je beoogde doel te bereiken. Voeding bijvoorbeeld, een schone luier, liefde of iets anders. Het kan zijn dat je moeder of verzorger je niet alles gaf wat je nodig had, omdat hij of zij met eigen problemen worstelde. Wat er wel of niet gebeurde doet niets af aan het feit dat het felbegeerde buiten jezelf lag. De bron voor je geluk was de ander. Dat gedrag heb je ongetwijfeld verder ontwikkeld. Als kind wilde je natuurlijk ook iets van je vader en vervolgens van andere volwassenen. Daar is niets mis mee.

Toen je leerde praten, werd het belangrijk om je wensen te uiten en zo nodig de confrontatie aan te gaan. Het was dé manier om jezelf beter te leren kennen en voor jezelf op te komen. Toch had je nog steeds veel mensen nodig om je te ontwikkelen en oplossingen te vinden voor de uitdagingen en problemen. Geleidelijk aan ontdekte je dat je soms gemakkelijker kreeg waar je naar op zoek was als je inspeelde op de verwachtingen van volwassenen. Dat gedrag is goed te verklaren omdat je voor veel zaken van je ouders afhankelijk was. Eten en drinken bijvoorbeeld, kleding, een dak boven je hoofd en cadeautjes op bijzondere dagen. Zo voelde je als kind haarscherp aan dat je vlak voor een verjaardag nog invloed kon uitoefenen op de grootte van je cadeau. Je voegde je gewillig naar de regels van je ouders om bijvoorbeeld de gitaar te krijgen die boven aan je verlanglijstje stond. Je voelde je onvoldoende vrij om naar jezelf te luisteren en je eigen verlangens te volgen. Je paste je liever aan dan de confrontatie met je ouders te zoeken.

Eenmaal volwassen worstel je waarschijnlijk net als veel andere volwassenen telkens met de vraag of je voor jezelf moet opkomen en je eigen wensen zal uiten, of dat je je moet aanpassen en de confrontatie zal vermijden. Naarmate je meer of minder last hebt van patronen uit je kindertijd, zul je meer of minder geneigd zijn om oplossingen buiten jezelf te zoeken. Die patronen hebben allerlei verschijningsvormen. Wie weet herken je iets in het volgende voorbeeld:

Er kwam een cliënt bij me die carrière had gemaakt binnen een overheidsorganisatie. Het was een vrouw die eraan gewend was om veel te geven in de verwachting dat ze ervoor terug zou krijgen wat ze nodig had. Ze was welwillend, toonde vaak begrip en reageerde meestal positief op verzoeken van medewerkers. Daarmee gaf ze de macht uit handen, want wat de ander ook vroeg, zij ging er vaak in mee. Het leverde lange tijd iets op, want ze oogstte waardering bij haar manager en maakte regelmatig promotie. Uiteindelijk ging ze leidinggeven aan een grote afdeling en kreeg ze hoge targets (die ze haalde door hard te werken), terwijl ze mee bleef bewegen door zich aan te passen aan de mensen om haar heen. Dat kondigde de fase aan waarin ze tegen haar grenzen aanliep. Ze kreeg meer werk op haar bureau dan ze aankon, omdat ze niet geleerd had om ‘nee’ te zeggen en te delegeren. Ze raakte oververmoeid omdat ze begrip toonde voor gedrag van medewerkers dat in feite onacceptabel was. Zo verloor ze gaandeweg steeds meer energie, totdat ze overspannen raakte en bij mij terechtkwam.

Tijdens de sessies ontdekten we dat ze het gedrag uit haar kindertijd had meegenomen. Ze kwam uit een boerengezin met een ziekelijke moeder. Er was veel werk te doen waar zij als kind een bijdrage aan moest leveren: koeien melken, de stal uitmesten, hooien, enzovoort. Natuurlijk had ze als jong meisje de behoefte om te spelen en liefdevolle aandacht en zorg van haar moeder te ontvangen, maar in de praktijk van alledag liep het altijd anders. Om de waardering te oogsten die ze als kind nodig had, leerde ze om haar eigen behoeftes te negeren en mee te gaan in de verwachtingen van haar moeder. Ze voerde taken uit waar ze te moe voor was of waar ze geen zin in had en raakte langzamerhand van zichzelf vervreemd. In feite deed ze dingen waar ze diep vanbinnen ongelukkig van werd. Helaas bereikte ze met haar gedrag ook de beoogde doelen niet. Ze bleef verlangen naar de liefdevolle zorg van haar moeder, die ze niet kreeg, hoe hard ze ook werkte. Ze oogstte enkel waardering voor het uitgevoerde werk. Tegelijkertijd bleef het verlangen naar liefde en aandacht overeind, inclusief het welwillende gedrag dat erbij hoorde. Ze nam het mee naar haar volwassen leven en maakte daarmee haar geluk afhankelijk van haar medewerkers. Ze hoopte nog altijd op liefde en erkenning, maar het tegendeel was het geval. Ze ontwikkelde zich tot een leidinggevende die niet effectief opereerde en raakte uitgeput. Het werd haar uitdaging om de gezonde confrontatie met haar medewerkers te zoeken en ‘nee’ te leren zeggen. Dat was niet eenvoudig, omdat de ingesleten patronen haar in de weg zaten.

En jij? Ben jij ook regelmatig te aardig? Je werkt bijvoorbeeld een avond over voor je baas of klant, terwijl je in werkelijkheid behoefte hebt aan een avondje film. Voor de lieve vrede ben je al snel geneigd veel te doen zonder dat het je brengt waar je werkelijk wil zijn.

Gedragspatronen

In de situatie die ik hiervoor beschreef laat de vrouw als leidinggevende passief defensief gedrag zien, maar het kan ook de andere kant uitslaan. Dan heb je te maken met dominant gedrag. Als voorbeeld een cliënt die als leidinggevende bij de politie werkt. Een van de agenten uit zijn korps heeft tijdens de lunchpauze zijn auto op een invalidenparkeerplaats geparkeerd. De persoon in kwestie neemt het niet zo nauw, vertoont regelmatig grensoverschrijdend gedrag en plaatst zich op die manier buiten de wet.

De correcte reactie van mijn cliënt zou zijn om de betreffende agent op een professionele manier aan te spreken. Dat betekent dat hij bij de feiten moet blijven, aan zou moeten geven dat het om ongepast gedrag gaat en dat het wenselijk is dat de agent het de volgende keer anders doet en zich aan de regels houdt. Maar het tegenovergestelde is het geval.

Mijn cliënt had de gewoonte om te gaan schelden en dat deed hij dit keer ook: ‘Ben je nou helemaal gek geworden? Stomkop, kijk uit je doppen. Ik ga dit meenemen in je functioneringsgesprek en dan kan het je de kop kosten.’

Dergelijk gedrag is uiteraard ongewenst en leidt tot een angstcultuur binnen organisaties, met alle nadelige gevolgen van dien. Via de klachtenprocedure en de uitkomsten van het medewerkerstevredenheidsonderzoek kwam deze leidinggevende dan ook bij mij aan tafel.

Samen bogen we ons over de vraag hoe het kwam dat hij zo onprofessioneel handelde en zijn agenten schoffeerde. Toen kwamen we erachter dat hij in zijn kindertijd regelmatig door zijn vader werd geslagen. Uiteraard was hij vroeger een jongetje geweest dat net als andere kinderen verlangde naar de liefde en aandacht van zijn vader, maar in plaats daarvan had hij een pak slaag gekregen. Eenmaal volwassen had hij het voorbeeld van zijn vader overgenomen. Hij gaf zijn medewerkers niet wat ze nodig hadden, maar probeerde hen met negatief dominant gedrag onder de duim te houden. Hij realiseerde zich dat hij in een oud patroon was blijven hangen en dat hij daar niet gelukkig van werd. Zijn gedrag leverde hem immers geen positieve aandacht en waardering op van zijn medewerkers. Het was hoog tijd om dat onder ogen te zien en de gewenste gedragsveranderingen in gang te zetten.

De twee voorbeelden die ik heb geschetst laten uitersten zien. Overdreven onderdanigheid en dienstbaarheid in het ene geval en agressieve dominantie in het andere geval. De realiteit van alledag laat veel tussenvormen zien, bijvoorbeeld:

aan anderen vragen hoe je iets moet doen;

je verwachtingen op iemand anders projecteren. Je bent dit ongetwijfeld al eens tegengekomen in je eigen relatie of in die van anderen. Partners nemen dan verantwoordelijkheid voor hun eigen gedrag, maar stellen zich afhankelijk op. Een vrouw denkt bijvoorbeeld: ‘Als mijn man zijn sokken nou maar wekelijks in de wasmand zou doen en regelmatig zou koken, dán zou ik gelukkiger zijn.’ De man projecteert iets heel anders. ‘Als mijn vrouw zich niet over van alles en nog wat zorgen zou maken, dan konden we wat onbezorgder leven en zouden we meer plezier hebben.’ Beide partijen plaatsen het geluk buiten zichzelf. Pas als de ander iets verandert, zijn ze zelf gelukkiger. Voordat je het weet, veranderen op die manier wensen en verwachtingen in eisen die je aan de ander stelt. Dat leidt vooral tot verwijdering in plaats van toenadering. Daarmee belemmer je jezelf om in relaties te groeien, je verder te ontwikkelen en effectiever te zijn in je handelen;

indruk maken op de buitenwereld;

je snel niet op je gemak voelen in gezelschap. Zo kan het gebeuren dat een collega je geen gedag zegt. Dat kan allerlei oorzaken hebben. Hij liep misschien over iets te tobben en heeft jou gewoon niet opgemerkt. Wat het ook is. Het is iets waar je zelf geen invloed op hebt en waar je niet veel waarde aan hoeft te hechten. Doe je dat toch en betrek je zijn gedrag in negatieve zin op jezelf, dan kost het je energie en maak je je van die ander afhankelijk. Je gaat piekeren en doet aannames die losstaan van de werkelijkheid. Het is veel effectiever om naar je collega toe te gaan en een praatje te maken. Dan neem je verantwoordelijkheid voor je eigen gedrag en breng je verandering aan in een situatie die niet prettig voor je voelt.

Wat heb ik nodig?

Waar het in de kern om gaat, is naar binnen durven gaan, je aanname onder ogen zien en jezelf de vraag stellen: wat heb ík in de gegeven omstandigheden nodig om te komen waar ik wil zijn?

Zo zal een man die op zoek gaat naar een nieuwe baan geen werkplezier oogsten als er achter zijn sollicitaties een probleem schuilgaat. Stel, hij heeft in zijn huidige functie te maken met een reorganisatie. Er zijn veranderingen gaande waar hij helemaal geen zin in heeft. Hij houdt liever alles bij het oude, moppert, wordt regelmatig boos en gaat uit frustratie op zoek naar een nieuwe baan. De kans is groot dat een volgende werkgever hem niet kan bieden waar hij naar op zoek is. De wereld verandert immers voortdurend en daarom kan hem in de nieuwe werksituatie hetzelfde overkomen als waar hij in de oude situatie voor op de vlucht is gegaan. Deze man kan zich beter afvragen wat hij nodig heeft om met de stress en onzekerheid om te gaan die veranderingen bij hem teweegbrengen. Als hij daar adequater mee om kan gaan, hoeft hij wellicht niet te solliciteren en kan hij de baan houden die hij heeft.

Je leidinggevende naar de mond praten, je medewerkers klein houden, je verwachtingen op anderen projecteren of indruk willen maken op de buitenwereld. Het helpt niet. Je onnodig in een ander verplaatsen, uit frustratie op zoek gaan naar een nieuwe baan of je gedachteloos inschrijven op een datingsite. Ook dat helpt niet. Het zijn pseudo-oplossingen die geen antwoorden geven op de problemen die zich werkelijk in je leven voordoen.

Toch is het lastig om je ervan los te maken. De buitenwereld doet ook een duit in het zakje door je continu te verleiden je verlangens buiten jezelf te projecteren. Reclameboodschappen nemen je mee in sprookjes en laten je geloven dat je gelukkiger wordt als je kiest voor het ene of andere product. Songteksten raken diepe verlangens en brengen je op dwaalsporen met teksten als ‘Fly me to the moon’ of ‘Baby, since the day you came into my life, you made me realize that we are born to fly’. Als je goed om je heen kijkt, je oor te luister legt en durft te voelen, ervaar je voortdurend prikkels van buitenaf die je in iets willen laten geloven wat niet klopt of niet bij je past. Hoe maak je je ervan los om te ontdekken wat je werkelijk nodig hebt? En waar haal je de moed vandaan om het anker uit te gooien en rust te putten uit je bron van verlangens? Wanneer je daartoe in staat bent en verantwoordelijkheid neemt voor je binnenwereld zul je meer geluk ervaren.

De voorbeelden in dit hoofdstuk laten zien waarom dat zo lastig is. De carrièrevrouw bij de overheidsorganisatie moest de pijn uit haar kindertijd onder ogen zien. Ze moest haar eigen kwetsbaarheid toe durven laten om de confrontatie met haar medewerkers aan te kunnen gaan. Daarmee maakte ze de weg vrij voor haar eigen rust en ontspanning. Dat geldt ook voor de leidinggevende in het politiekorps. Zijn pad naar professioneel communiceren liep langs het struikelblok van de klappen die hij vroeger van zijn vader had gehad.

Als je het aandurft om de pseudo-oplossingen in de buitenwereld los te laten en naar binnen te keren, dan kom je je kwetsbaarheid tegen. Het gaat erom gevoelens toe te laten en durven ervaren wat er vanbinnen in je leeft. En uiten wat je nodig hebt om gelukkiger te zijn en eerlijk met de ander te communiceren. Als je dat kunt, laat je je beschermende pantser thuis aan de kapstok hangen. Je gaat met een min of meer open houding de wereld tegemoet.

Hoe doe je dat? Het is de kunst om blijmoedig te starten met oefenen in nieuw gedrag. Om te beginnen kun je in het dagelijks leven registreren hoe je leeft. Op welke momenten richt je je meer op iets of iemand buiten jezelf en wanneer neem je echt verantwoordelijkheid voor datgene wat jij werkelijk wilt?

Ontdek de pseudo-oplossingen in je eigen leven

Herken je een of meer van de onderstaande gedragingen? Dan maak je je van iets of iemand in de buitenwereld afhankelijk in de hoop daarmee een verlangen te vervullen.

Je staat voortdurend klaar voor je medemens;

je bagatelliseert je eigen behoeftes;

je streeft naar perfectionisme;

je reageert fel en strijdbaar;

je moppert en klaagt;

je past je aan anderen aan;

je hengelt naar de goedkeuring van anderen;

je oordeelt makkelijk en doet aannames;

je voelt je snel schuldig over iets.

Dit brengt je dichter bij geluk

Laat je één of meer van onderstaande gedragingen zien? Dan neem je verantwoordelijkheid voor je eigen leven en volg je een kansrijke route om je verlangens vervullen.

Je stapt op anderen af en stelt open vragen;

je geeft grenzen aan;

je reageert rustig op kritiek;

je praat eerlijk over je verwachtingen;

je vertelt anderen wat je nodig hebt;

je volgt je eigen pad, ook als je op weerstand stuit;

je gaat confrontaties aan;

je durft fouten te maken;

je maakt je eigen afwegingen.

Gaandeweg je observaties krijg je wellicht in de gaten dat je op het ene levensterrein gelukkiger bent dan op het andere terrein. Dat is niet zo gek. In je vrije tijd durf je je misschien makkelijker te laten zien, omdat je minder bang bent voor afwijzingen dan op je werk of thuis in je relatie. Oefen vooral in situaties waarin je voelt dat je gelukkiger zou kunnen zijn dan je nu bent. Is het lastiger in je relatie dan op de werkvloer? Begin dan thuis en houd het klein. Blijf jezelf observeren. Ontdek hoe je energie afneemt als je je afhankelijk maakt van iets of iemand in de buitenwereld en hoe je energie toeneemt als je verantwoordelijkheid neemt voor je eigen verlangens.