Inhoudsopgave

Voorwoord

Bruno, mijn lieve jongen

ANNEMARIE

‘Mijn zoon gilde: “Mijn moeder is gek geworden!”’

HERMAN EN NANNA

‘De therapie in Venray is onze redding geweest.’

VETERANEN MET OORLOG IN HUN HOOFD

‘IEDEREEN HIER IS EEN BROODJE SPECIAAL.’

Michiel

‘Kinderen. Klein. Groot. Hun lichaampjes kapot.’

Robert en Esther

‘Ik vind Defensie nog steeds het mooiste bedrijf van Nederland.’

‘WIJ KIJKEN ALLEEN MAAR NAAR WAT IEMAND WEL KAN.’

RONALD en LOTUS

‘Ik ben een tikkende tijdbom. Voor mijzelf, en voor mijn omgeving.’

VALERIE

‘Ik stopte met mijn medicatie omdat ik zwanger was.’

ANSJE

‘Die doordringende geur van de dood in je neus. Je hele leven lang.’

‘Een hulphond geeft een veteraan zijn/haar leven terug.’

LEO

‘De meeste militairen komen gewoon gezond weer terug.’

Melvin

‘Niet alle wonden zijn zichtbaar aan de buitenkant.’

Om verder te lezen

Organisaties voor veteranen

Adressen veteranencentra

Dankwoord

Over de auteurs

Voorwoord

Twaalf verhalen. Eerlijk. Persoonlijk. Ongepolijst. Twaalf verhalen. Van veteranen, hun partners, hun kinderen, mensen die veteranen op een bijzondere manier bijstaan. Ze vormen de kern van dit boek. Een boek waarin we willen laten zien wat het betekent als je na terugkeer van een uitzending de oorlog niet meer uit het hoofd krijgt. In medisch jargon heet dat PTSS, posttraumatische stressstoornis en/of ‘moral injury’. In gewoon Nederlands betekent dat: dag in, dag uit, jaar in, jaar uit worstelen. Met jezelf, je partner, je kinderen, je ouders, ja, eigenlijk met iedereen.

Het leven op deze manier zien verworden tot een veelkoppig monster, is soms de beloning voor de mannen en vrouwen die namens ons land zijn uitgezonden. Om elders in de wereld – en daardoor ook hier – vrijheid te brengen en te borgen. Maar niemand gaat op missie om gebroken terug te komen.

Met het delen van deze verhalen hopen we burgers meer inzicht te geven in de werkelijke risico’s die militairen lopen, als onze politici hen op een ‘vredesmissie’of ‘opbouwmissie’ sturen. We willen graag meer begrip laten ontstaan over hoe hoog de prijs kan zijn die de individuele militair en zijn dierbaren vervolgens betalen. Tegelijkertijd – en misschien wel vooral – willen we veteranen die op dit moment zelf worstelen met hun missie, laten zien dat ze niet alleen zijn. Hen moed laten putten uit de verhalen van hun oude maten die in een vergelijkbare worsteling met het leven zaten of nog steeds zitten. Zij benadrukken dat hulp onmisbaar is bij het bevechten van PTSS. Hun persoonlijke verhalen onderstrepen dat. Verhalen over Afghanistan, Kosovo, Bosnië, Libanon, Irak, Kroatië, Srebrenica. Verhalen die duidelijk maken dat zij, pas nadat de bodem echt was geraakt, hulp durfden te vragen, de opmaat naar (voorzichtig) herstel.

Het zijn ongekuiste verhalen die laten zien hoe de veteraan het leven na een missie ervaart. Wat het voor hem of haar persoonlijk en voor eventuele partners en/of kinderen betekent als je met PTSS thuis bent gekomen. En als je daar soms na jaren, soms na 25 jaar, pas achter komt. Ze bevatten ook ontboezemingen over zelfmoordpogingen, soms meer dan één, over vrijwillig de eigen kinderen uit huis laten plaatsen, over massa’s drank en vluchten in het werk. Over dat je eigenlijk niet moet zeuren en jezelf een schop onder de kont moet geven. En over hoe je oude maten of juist een nieuwe, in de vorm van een hulphond, jou de kracht geven om weer op te krabbelen. De veteranen delen pijn en verdriet, maar zeker ook blijdschap, wanneer de weg naar boven weer is gevonden en iemand bijvoorbeeld is gestart als buddy voor een andere veteraan.

Wij, een Irak-veteraan en zelf gediagnosticeerd met PTSS (Bruno) en een burger – in militair jargon NuKuBu – (Eric), kijken terug op unieke ontmoetingen met hele bijzondere mensen. We voelden ons vereerd, deemoedig, blij, ontzet, verdrietig, bemoedigd. Niet zelden in één gesprek. We zaten er uren voor in gemakkelijke stoelen in woonkamers, op rechte eetkamerstoelen of op een stoeltje in een zaaltje van een veteranenontmoetingscentrum. Soms kwamen we voor niets, en was een veteraan zo overmand door verdriet dat hij zich huilend verontschuldigde omdat die dag nu eenmaal het verhaal niet kon worden verteld. Of werd een gesprek, na weken van voorbereiding, toch alsnog geschrapt. Opnieuw alle begrip en respect. Want het ging en het gaat ons om hen, de veteranen, opdat zij hun eigen verhalen kunnen delen. Dat ze via ons een luisterend oor krijgen.

Eerlijk is eerlijk, we zien ons boek ook als een eerbetoon aan alle veteranen. Aan die ruim 650.000 mannen en vrouwen die Nederland heeft ingezet tijdens drie oorlogen en bijna honderd vredesmissies¹. Veteranen die wij, heel on-Nederlands, maar dat is dan maar zo, als helden zien en ook zo bestempelen. Waar wij met volle overtuiging en recht uit ons hart tegen zeggen: thank you for your service! En als slechts een van die veteranen zich door dit boek gesteund en gesterkt weet, is voor ons Van missie naar strijd al geslaagd.

Bruno Steinfort en Eric Heres

Juni 2019

1 www.veteraneninstituut.nl, Veteranen en hun missies.

Bruno, mijn lieve jongen

Daar stond je dan. Op 11 november 2003. Mijn oudste zoon. Amper 19 jaar. Klaar voor uitzending naar Irak. Het grote avontuur waar je zo vol van was en waar je maanden naartoe had geleefd en gewerkt. Een grote groep mannen en vrouwen had net als jij net afscheid genomen van hun dierbaren en stond samen met jou klaar voor vertrek. Stoere blikken om onzekerheid en zorgen te verbergen. Nog even zwaaien, de bus in, op weg naar het vliegtuig en het onbekende.

Trots, angst en verdriet speelden toen een spelletje met mijn gevoelens. Trots, omdat jij een missie was aangegaan, waar je zo vol van was en zo lang naartoe had geleefd. Angst voor het onbekende en om jouw welzijn, daar in dat verre, vreemde land, zo verscheurd door oorlog. En je was nog maar een kind. Mijn kind. En net 19. Verdriet om het verdriet van je vader en je broertje dat zo intens was. Zo hartverscheurend ongerust waren zij om jou. Zoon. Oudere broer.

Een lange periode van wachten brak aan. Elke letter in de krant over Irak werd gespeld. Geen bericht op radio of televisie gemist. Jouw lieve briefjes, kaartjes en onze zeldzame telefoongesprekken sleepten ons er doorheen. De kerstdagen. Oud en Nieuw. Ze werden gevierd zonder jou. Ja, er was vuurwerk met vrolijke mensen, maar buiten stond je vader stilletjes te huilen.

Zo werd het 7 maart 2004. Eindelijk, eindelijk, kwam je weer veilig naar huis. Je thuiskomst werd vanzelfsprekend groots gevierd. Met al je familie en vrienden. En natuurlijk kreeg je van ons alle tijd en ruimte om weer te wennen aan het ‘gewone’ leven hier. Maar je had het niet makkelijk. Ik voelde dat onmiddellijk aan. Vaak dacht ik terug aan een gesprek dat ik had gevoerd met een vader van een van je collega’s die met jou op uitzending ging. Hij vertelde mij dat een kind na een uitzending nooit meer dezelfde zou zijn. Beste man, wat had jij gelijk.

De Bruno die ik terugkreeg, was niet meer die jongen die zo vol humor, vol positiviteit, altijd klaarstond voor een ander. Heel langzaam onderging je een metamorfose en ik kon er helemaal niets tegen doen. Praten kon en wilde je niet. Stukje bij beetje bouwde je een muur om je heen. Je gleed af naar een eindeloos zwart gat, vervuld van boosheid, angst en verdriet. Je was de weg helemaal kwijt. Om na een poos te worden uitgekotst door de mensen die ooit je vrienden waren en uiteindelijk ook door je meerderen. Je was lastig en paste niet meer in het stramien. Wat ooit jouw passie was – Defensie, de kameraadschap – werd je ontnomen. Dit heeft je ontzettend veel pijn gedaan. Doet het nog steeds, trouwens.

Als altijd vroeg je niet om hulp. Onverzettelijk bleef je knokken. Helemaal alleen. Je liet ons, wij die zo van je houden, niet toe. Tot de bom barstte. Heftig. Beangstigend. Maar ook o zo nodig. En eindelijk, na jaren, was je bereid om hulp te vragen en werd bij jou het monster dat PTSS heet vastgesteld. Het beestje kreeg een naam. Een jarenlange therapie in Beilen volgde en nu ben je, zoals het in jargon heet, uitbehandeld.

Bruno, mijn lieve jongen, dat betekent in gewonemensentaal dat jij en je dierbaren weer vooral zelf verder moeten. Met behulp van de juiste mensen, die snappen wat er in een hoofd als het jouwe omgaat, en met je lieve hulphond Kane is er nog een lange weg te gaan. Tot het moment, hoop ik, van acceptatie en een positiever zelfbeeld.

Lieve schat, weet dat ik er altijd voor je zal zijn en je voor eeuwig door dik en dun zal blijven steunen. En ergens hierboven houdt pa een oogje in het zeil. En ik? Ik blijf wachten op de dag dat je tegen mij zal zeggen: Mam, wat is het leven mooi!

Je moeder Renny

Leeuwarden, juni 2019

ANNEMARIE (49 jaar)

‘Mijn zoon gilde: “mijn moeder is gek geworden!”’

En toen stroomde de beerput ineens helemaal over. Mijn derde zelfmoordpoging leidde tot een opname in een inrichting. Mijn vriendin, ze woont hier om de hoek, vond me. Tja, en dan is er weinig keus. Maar die opname leidde tot helemaal niets. Sterker nog, ik werd er helemaal gek, met al die zeurderige types om me heen, die helemaal niets van mij begrepen. Met hun gewauwel. Maar dat is ook niet raar, hoor. Wat moesten zij nou met een doorgedraaide veteraan? Gelukkig kreeg ik daarna de kans op een zogeheten time-out in Doorn. En daardoor krabbelde ik weer op.

Overigens ook omdat ik daar in Doorn een veteraan ontmoette. Hij had gediend in Libanon en wat er tussen hem en mij opbloeide was een hechte vriendschap. Er is trouwens nog steeds hecht contact. Hij begreep mij tenminste. Kon mij ook lezen. Wist wanneer ik even moest dimmen en zei dat dan ook. Hij heeft me er doorheen gesleurd, mij geholpen weer tot mijzelf te komen.

In 2012 barstte de bom voor het eerst. Ik zat al een tijd bij de politie en we kregen een gijzelingsoefening bij een rechtbank. Het begon nog wel leuk, trouwens. Een andere veteraan uit Bosnië herkende mij en koos mij als ‘neer te schieten persoon’. ‘We zijn immers wel wat gewend’, zeiden we nog tegen elkaar. Geheel volgens plan ‘schoot’ het arrestatieteam mij neer. En terwijl ik kermend en schreeuwend op de grond lag, kreeg ik flashbacks. Niet over mijn politiewerk, maar over mijn tijd in Bosnië. We hadden een codewoord afgesproken dat je mocht gebruiken als het je te veel werd, maar dat gebruikte ik natuurlijk niet. Want stoer hè. Niet zeuren. Doorgaan. Je bent politievrouw. Je bent veteraan. Die gaan altijd door. Na afloop rookte ik een sigaretje en toen ging het mis. Goed mis. Shaken. Heftig trillen. Bibberen. Niet normaal.

Al mijn emoties had ik veilig weggestopt

Mijn collega’s vroegen me meteen of ze me naar huis moesten brengen. Hoefde niet, natuurlijk. Ik ben gewoon zelf naar huis gegaan, maar had vervolgens de ene na de andere nachtmerrie. De volgende dag ging ik vanzelfsprekend weer gewoon naar het werk, maar gelukkig zag mijn baas direct dat het niet goed met mij ging. Hij had even een kort gesprek met me en greep in. Ik mocht weer naar huis. Eh, ik moest naar huis. Volgens mijn collega’s was ik trouwens al een tijdje mijzelf niet meer. Ik was, zeiden ze, al best wel een behoorlijke periode agressief. Ik ging overal wel heel graag en fanatiek op af. Sterker nog, ik zocht de moeilijke situaties nog net niet op. Kortom: de signalen waren er al een tijdje, maar ik negeerde het allemaal. Al mijn emoties had ik veilig weggestopt, achter een blok van vier meter beton.

En een tijdje later ging het opnieuw goed mis. Een paar maanden erna was dat. Mijn dochter en ik moesten naar het politiebureau; aangifte doen omdat er met haar iets heel ergs was gebeurd. Ik ging daar helemaal los. Schreeuwen. Schelden. Ik liep over van adrenaline. Maar wat dachten mijn collega’s en ik? Een typische reactie van een boze moeder over wat haar dochter is overkomen. Maar toen ik er later op terugkeek, was er maar één conclusie mogelijk: ik was weer helemaal de weg kwijt. Het ging vervolgens nog heel even, maar het ging met de dag minder. En op een gegeven moment was het gewoon klaar.

Een gesprek met de bedrijfsarts van de politie volgde, evenals een keuring bij het Psychotrauma Diagnose Centrum (PDC) in Diemen. Conclusie: PTSS. Maar niet als gevolg van het werk bij de politie. Bosnië werd als oorzaak aangewezen. Die diagnose door het PDC heeft mij overigens later enorm geholpen. Die eerste diagnose van PTSS door het PDC bevestigde dat er volgens de mensen die ervoor hebben doorgeleerd, echt wat met mij aan de hand was. Ik had het zwart op wit staan. En dat helpt als je moet knokken met de instanties om serieus te worden genomen met je klachten. Knokken was het. Want de periode van behandeling in Groningen en Beilen, via botsen met UWV-artsen tot de uiteindelijke schikking met Defensie over de schadevergoeding, heeft in totaal toch wel een jaar of zes geduurd. Maar dat eerste officiële rapport – ik was dus niet gek, ik mankeerde echt wat – was een strohalm.

Daarna ging het met mij van kwaad tot erger. Ik was niet meer de politievrouw die ik altijd was geweest. Het ging zelfs zo mis, dat ik mijn wapen moest inleveren. Ze vertrouwden mij niet meer. En ze hadden gelijk.

De behandeling die in Groningen volgde was geen succes. De psychotherapeute kreeg geen vat op me. Had, is mijn mening, onvoldoende beeld van wat PTSS met je doet en hoe het je leven ontregelt. Ze zei letterlijk: ‘We starten met een gesprek of acht en dan kun je wel weer aan het werk.’ Dat hoopte ik ook, dus deed ik dapper mijn best, maar het was klinkklare onzin. ‘Je kunt weer aan het werk, geloof ik’, zei ze na enkele gesprekken. En ik ging. Natuurlijk ging ik. Maar het ging me een partij mis. Ik moest een verdachte begeleiden en die ging een beetje bijdehand doen. En toen ging ik flippen. Echt, als ik de kans had gekregen, had ik hem wat aangedaan. Ik was helemaal van het padje. Ik zou de dag erna eigenlijk weer oefeningen gaan doen om mijn wapen terug te mogen krijgen, maar ja, zover kwam het dus niet meer.

We zijn veteranen en zien elkaar als maatjes

Een halfjaar van doormodderen volgde. En toen was ik godzijdank zo verstandig om het 24/7 Loket te bellen (het 24/7-nummer van het Veteranenloket, red.). Via mijn zorgcoördinator Arnold kreeg ik een maatschappelijk werker toegewezen. Een oudere vrouw waar ik overigens geen klik mee had, misschien ook wel omdat ze mij zo aan mijn moeder deed denken. Ook deze hulpverlener had trouwens geen flauw idee wat het zijn van veteraan betekent. Klinkt misschien heel onaardig, maar de reguliere hulpverlening heeft ondanks alle goede bedoelingen geen idee wat te doen. Hoe te reageren. Hoe bij te sturen. Hoe te helpen. Eigenlijk doen ze maar wat.

Gelukkig gold dat wel voor psycholoog Stefan, die mij behandelde in Beilen. Dat is echt een topper. Die is eerlijk. Hij zit er niet omheen te lullen, maar corrigeert je wanneer hij vindt dat het nodig is. Recht voor zijn raap. Moet je wel tegen kunnen, hoor, maar hé, daar heb ik veel meer aan dan aan al dat geneuzel. Ik begon met de individuele traumacursus. De volgende stap was de zogeheten structuurgroep en daarnaast nog individuele therapie. In de structuurgroep ben je samen. Vertel je elkaar jouw verhaal. Je zit er natuurlijk voor jezelf, maar toch ook weer voor elkaar. Kregen ook nog het verwijt dat we soms wat te close waren. Te knuffelig. Maar kom op zeg. We zijn veteranen en zien elkaar dus als maatjes. Als mensen die weten wat de ander bedoelt. Waarom hij of zij jankt. Boos is. Verdrietig. We zoeken gewoon troost bij elkaar.

Ongeveer twee jaar geleden ben ik gestopt in Beilen. Ik ben uitbehandeld, zoals dat heet. Daarna volgde een periode van ups en downs. De perioden waarin het goed ging, staan in het teken van kameraadschap, steun, elkaar begrijpen. Alsof je weer samen op uitzending bent. Dat gevoel dat je er voor elkaar bent. Door dik en dun. Maar ja, die downs zijn er ook. Te vaak. En daar helpen ‘de pilletjes’ niet tegen. Was dat maar zo.

Ik heb op enig moment moeten besluiten mijn kinderen uit huis te laten gaan en bij vrienden onder te brengen. Ik was zo verschrikkelijk agressief. Ik was echt bang dat ik hun wat aan zou doen. Niet normaal, hoe agressief ik was. Van het ene op het andere moment. Ik wilde een bankstel verplaatsen en dat ging niet soepeltjes. Ik heb schreeuwend dat bankstel met mijn handen kapot geslagen. Mijn zoon rende gillend naar een vriendin: ‘Mijn moeder is gek geworden’, was het eerste dat hij tegen haar zei. En dat was ook zo. Stefan zei nog: ‘Dit is een dappere beslissing.’ Dapper? Hou op. Ik heb zitten janken als een kind. Maar ik kon niet anders. Ik ben een moeder, ik moest het voor mijn kinderen doen. Mijn dochter was toen 14 en mijn zoon 16. En nee, ze zijn nog niet weer terug in huis. Met mijn zoon heb ik inmiddels weer goed contact gelukkig. Met mijn dochter gaat het soms goed, maar vooral moeizaam.

De kameraadschap van het leger overtreft alles

En toch. Het klinkt misschien idioot, nog steeds zou ik het liefst eergisteren weer bij Defensie gaan werken. Ik mis het nog elke dag. Veel meer dan het politiewerk. Ik ben zestien jaar politievrouw geweest, maar de kameraadschap van het leger overtreft alles. Samen sta je voor elkaar. Elk onderdeel van de keten moet kloppen. Dat weet je van elkaar. Je laat elkaar niet vallen. Bij de politie heb ik net iets te vaak in mijn eentje gestaan als het moeilijk werd. Dat zal je bij Defensie nooit overkomen. Echt. Ik zou mijn tijd zo weer overdoen. Zelfs nu. Het was voor mij een gouden tijd. Als militairen vormen we een familie. Met echte vriendschap. Echt. Niet zoals in de burgermaatschappij. Ik heb daarna mooie jaren gehad bij de politie, hoor, maar het kwam niet in de buurt van mijn leven als militair.

Dat gevoel van ‘samen maatjes zijn’, hebben veteranen. Daarom ook mijn oproep aan mijn maten: steun elkaar. Houd van elkaar en blijf bij elkaar. En laat thuis en aan elkaar je ware ik zien. Want we blijven toch vaak te lang te stoer doen. De meesten van ons hebben toch een houding van ‘we willen niet zwak lijken’. Ik vind het daarom zo mooi dat ik mij nu wel weer sterk genoeg voel om mij in te zetten voor andere veteranen. Via vakbond ANPV begeleid ik vijf andere personen. Politieagenten en veteranen. Ik begeleid ze in de juiste richting voor hulpverlening en luister naar ze onder het genot van een bakkie koffie. En daarbij houd ik een oogje in het zeil.

Maar mijn gouden tijd bij Defensie kende ook een heel andere kant. Het sneuvelen van collega Paul. Beschietingen. Persoonlijke beschietingen, ik heb kogels vlak over mijn hoofd gehad. We waren gegijzeld op ons eigen kamp. En ik was de enige vrouw tussen al die mannen, dus ik was het zusje, de vriendin, de vrouw die over van alles en nog wat werd aangesproken, om advies werd gevraagd. Het zat allemaal in mijn emmer. Tussen het moment van mijn missie en het moment waarop de emmer overstroomde zitten ongeveer twintig jaar, maar de emmer liep over. En toen stopte het even niet meer.

Er was toen trouwens ook bizar weinig aandacht voor wat zo’n missie van mensen vraagt. Dat is gelukkig nu beter, hoor, maar ik kreeg werkelijk een week voor vertrek te horen dat we zouden gaan. En als een militair een opdracht krijgt, gaat hij. Dat is de wet van de militair: gaan met die banaan. Dus binnen een week heb ik mijn testament geschreven en de noodzakelijke andere zaken geregeld. En ook na het beëindigen van de missie was er weinig aandacht voor wat we hadden meegemaakt. Op de compound moesten we bij elkaar komen, als ik mij goed herinner was de geestelijk verzorger erbij, en toen was de vraag: ‘Zijn er nog bijzondere zaken? Zitten jullie nog ergens mee?’ Nee. Niemand zat natuurlijk ergens mee. En dus, hop, gingen we naar huis. Eigenlijk had ik me gewoon de dag erna op de kazerne moeten melden, maar ik had mijzelf een weekje vakantie gegund. En op mijn eerste werkdag was mijn eerste rit een transport van goederen naar Zagreb. Dus eigenlijk direct terug naar waar we net vandaan kwamen: oorlogsgebied.

Hier in huis voel ik me veilig. Ben ik mijzelf. En dus ook bij andere veteranen. Militairen onder elkaar. Op het moment dat ik naar buiten stap, zet ik een masker op. ‘Het gaat hartstikke goed met mij’ staat op dat masker. Wat ik heb, wordt toch niet begrepen. Nog steeds hoeft er nog maar iets onverwachts te gebeuren en ik ben terug in Bosnië. Maar ik straal uit: ik ben niet zielig. Absoluut niet. Maar in mijn ogen is de burgermaatschappij te egocentrisch. Het is ieder voor zich. En alles voor de schone schijn. Daar kan ik niet tegen. Veteranendag is voor mij thuiskomen. Zoveel bekenden. Dat defilé. Die erkenning, ook al is het maar voor een dag. Overigens ben ik daarna altijd drie dagen van de leg. Plan ik helemaal niets. Het grijpt me toch altijd weer bij mijn strot.

Zegt zo’n vrouw: ‘PTSS is een modegril’

Ik ben volledig afgekeurd. Maar dat heeft wel de nodige strijd gekost. Verbijsterend is mijn ervaring met de UWV-keuringsarts. Zegt zo’n vrouw gewoon: ‘PTSS is een modegril. Gewoon rust nemen, dat is het beste.’ Je mag weten, die heb ik toen dus bijna in elkaar geramd. Het UWV is echt een ramp, vind ik. Die mensen weten niet waar ze het over hebben. Weten gewoonweg niet hoe ze met ons om moeten gaan. Wat veteranen hebben meegemaakt. Ik hoor het ook van andere veteranen. De gemiddelde UWV-arts heeft toch een houding van: pilletje erin en klaar. Ze benaderen PTSS bij wijze van spreken op dezelfde manier als een burn-out. Het UWV zou het echt veel professioneler moeten aanpakken.

Hulp van het Veteranenloket was in al die jaren onontbeerlijk. Toen ik financiële schulden had en echt geen kant meer op kon, heb ik steun gekregen van mijn zorgcoördinator. Hij heeft me weer op weg geholpen en regelde een renteloze lening die ik met mijn MIP (Militair Invaliditeitspensioen, red.) stap voor stap kan terugbetalen.

Ik zou de gewone burgers willen vragen: toon nou eens wat meer interesse. Vraag eens een veteraan op de koffie. Vraag eens: kan ik wat voor je betekenen? Toon eens respect en besef dat echt niet elke veteraan een probleemgeval is. Integendeel. En heel misschien zou je eens kunnen zeggen: thank you for your service! Als dat wordt gezegd, breek je als veteraan. Het komt rechtstreeks in je hart. Alleen horen we het zo weinig. Vaker niet dan wel. Bijna nooit eigenlijk.

Voor mij was de officiële erkenning door Defensie van mijn PTSS een opluchting. Ik ben toch niet gek. Er is een oorzaak. Ik ben dan ook in huilen uitgebarsten toen alles rond was. Een onbeschrijflijk gevoel van opluchting. Van: het is goed zo. En nu weer stap voor stap aan het opbouwen. Binnenkort krijg ik een hulphond en dat gaat mij zeker ook helpen. En zo hobbel ik een beetje voort. Toekomst? Ach jongen. Ik leef bij de dag. Dat is voor mij eigenlijk wel genoeg voor dit moment.