Dit boek draag ik op aan hen die thuisloos zijn of zich niet thuis voelen.

Die hun thuis hebben (moeten) verlaten en een

nieuw thuis proberen op te bouwen.

Aan mijn zusje Judith, die veel te vroeg is gestorven.

Aan mijn broer, die er altijd voor mij was en is.

Aan mijn kinderen, aan wie ik geprobeerd heb mee te geven

dat vrijheid vooral betekent dat je jezelf bent, waar je ook bent.

Aan de vader van mijn kinderen, die mij door dik en dun

heeft bijgestaan op de moeilijkste momenten in mijn leven.

Aan mijn ouders, die me de prijs en onschatbare waarde van

vrijheid hebben geleerd.

Inhoudsopgave

Thuis

Ik ben niet gek

Geboren in het ochtendgloren (1961)

Bijzondere ouders

De geboorte van mijn zusje (1965)

Mijn zusje is niet in orde (1966)

Gek genoeg

Op bezoek bij mijn zusje (1967)

Afscheid van mijn eerste thuis (1968)

Ik wil naar huis

Mijn nest Argentinië (1968-1974)

Een nieuwe school (1969)

Alles is terloops

De dood op bezoek (1971)

Gertrudis uit Paraguay

Een huis van blauwe bakstenen

De dagen aftellen

Het veilige nest verlaten (1974)

Oma Johanna op bezoek

Vaarwel mijn thuis

Huis maar geen thuis

Het land van hagelslag en stroopwafels (1974)

Weer op weg (1976)

Uit de put

Samba en feijoada (1976)

Een Argentijnse liefde (1977)

Door het ijs gezakt

Bij gebrek aan beter (1978)

Gelukkig ongelukkig

De geboorte van mijn zoon (1994)

De weg terug

Terug naar Colombia (2002)

Een onmogelijke keus

Terug naar Brazilië (2007)

Uit het dal

De dood nogmaals op bezoek (2009)

Terug naar Argentinië

Mi Buenos Aires querido

Epiloog – Eindelijk thuis

Thuis

De Roemeense filosoof Mircea Eliade noemt thuis ‘het hart van het echte’.

Thuis, zegt hij, vormt het snijpunt van 2 lijnen – de verticale en de horizontale. Het verticale niveau heeft de hemel, of de bovenwereld, aan het ene uiteinde, en de wereld van de doden aan het andere. Het horizontale niveau is het verkeer van deze wereld, het komen en gaan – ons eigen verkeer en dat van krioelende anderen.

Thuis is een plek waar orde heerst. Een plek waar de orde der dingen samenkomt – de levenden en de doden, de geesten van de voorouders en de huidige bewoners – en waar al het komen en gaan zich verzamelt en tot stilstand komt.

Uit huis gaan kan alleen plaatsvinden omdat er een thuis is om van weg te gaan. En het weggaan is nooit alleen een geografische en ruimtelijke scheiding; het is een emotionele scheiding – gewild of ongewild. Vastbesloten of ambivalent.

Voor de vluchteling, voor de thuisloze, heeft het ontbreken van deze cruciale coördinaat in de plaatsbepaling van het ik ernstige gevolgen. Op zijn best dient het gehanteerd, op de een of andere manier gecompenseerd te worden. Op zijn slechtst weet een ontheemde letterlijk niet welke kant boven is, omdat er geen echt Noorden is. Geen kompaspunt. Thuis is veel meer dan onderdak; thuis is ons zwaartekrachtcentrum.

Een nomadenvolk leert zijn thuis mee te nemen – en de vertrouwde voorwerpen worden van plaats tot plaats uitgespreid of heropgericht. Wanneer we verhuizen, nemen we het onzichtbare begrip ‘thuis’ met ons mee – maar het is een heel krachtig begrip. Geestelijke gezondheid en emotionele continuïteit vereisen niet dat we in hetzelfde huis of op dezelfde plek blijven, maar ze vereisen wel een stabiele inwendige structuur – en die structuur wordt deels gevormd door wat er buiten ons is gebeurd. Het inwendige en het uitwendige van ons leven vormen samen de schulp waarin we leren leven.

Ik ben niet gek

Met moeite kreeg ze haar ogen open. Als rolluiken die te lang dicht waren geweest en nu piepend en krakend opengingen om het licht toe te laten. Een beetje wazig keek ze om zich heen. Ineens drong het tot haar door waar ze was. Ze lag in bed, overmand door een vermoeidheid die niet te beschrijven was, hoewel ze net wakker was. Zo zwaar als een zak cement. Bewegingsloos lag ze daar. Vanuit haar ooghoeken keek ze naar het knopje naast haar bed waar ze de verpleegster mee kon bellen. Ze twijfelde.

Haar ogen dwaalden door de kamer. Het was meer een cel. Er stond een lelijke, grijze, stalen kast. Daartegenover stond een wasbak naast de deur. Een houten Jezus, die vanaf zijn kruis aan de muur, in stil lijden naar haar staarde. Haar bed stond tegen de kale, lichtgrijze muur aan die vaal was en nodig moest worden geverfd. Er stond ook nog een klein tafeltje met een stoel.

Zal ik de zuster bellen?, praatte ze in zichzelf.

Het voelde laf. Ze wilde geen hulp vragen. Zou het zo voelen om dood te gaan?, mijmerde ze in stilte, terwijl zelfs het optillen van haar arm moeite kostte. De gedachte dat ze de Q-koorts had en een burn-out probeerde ze te verdringen. Verlangend keek ze weer naar de bel op de muur. Zal ik toch maar bellen? Er moet toch wel iemand bij me zijn als ik doodga, dacht ze zwaarmoedig.

In de gang was het muisstil. Het leek wel spitsuur in haar hoofd. Herinneringen aan haar kindertijd en leven drongen zich ongevraagd aan haar op. Heb ik uit mijn leven gehaald wat ik eruit had willen halen? Het glas tot op de bodem leeggedronken? Heb ik spijt van dingen die ik heb gedaan, en vooral heb nagelaten, nu ik hier misschien lig dood te gaan?, tuimelden de vragen door haar hoofd. Ze maakten haar rusteloos.

De deur ging zachtjes open. Een verpleegster die ze niet kende, kwam vragen hoe het met haar ging.

‘Ik kan niet slapen,’ zei ze met een klein stemmetje.

‘Zal ik even bij u komen zitten?,’ vroeg ze op vriendelijke toon.

U?, dacht ze verbaasd. Ze voelde zich als een klein meisje, het kind in haarzelf schreeuwde: ‘Ja, alsjeblieft, kom bij me zitten!’ Haar stem zei: ‘Hoeft niet hoor.’

De verpleegster liet zich niet uit het veld slaan. Johanna zag op haar revers dat ze Karin heette.

‘Wilt u praten?,’ vroeg Karin vriendelijk. ‘Ik wil wel even bij u komen zitten.’ Ze kwam aan de rand van haar bed zitten. ‘Wat een mooie naam heeft u: Johanna. Hoe komt u aan die naam?’

Ze slikte de tranen weg die onwillekeurig opwelden. ‘Mijn oma heette Johanna, naar haar ben ik vernoemd,’ hoorde ze zichzelf zacht zeggen.

Ze vertelde Karin over haar oma, de moeder van haar vader. Het was een prachtige, grote vrouw met schitterend wit haar dat indrukwekkend opgestoken was en haar iets koninklijks gaf. Ze werd ‘De barones’ genoemd. Vanwege de bontjassen die ze droeg. Ze scheidde van haar man, Johanna’s opa, omdat ze de liefde van haar leven ontmoette toen haar vader vijftien jaar was.

‘Hij was de beste vriend van mijn opa. Haar hart was sterker dan haar verstand. Er werd schande van gesproken, maar ze vertrok, haar kinderen achterlatend bij mijn opa, en trouwde met haar grote liefde,’ sprak ze in bewondering voor haar oma.

‘Wat een bijzonder verhaal,’ zei Karin met zachte stem. ‘Lijkt u op uw oma?,’ voegde ze eraan toe. ‘U heeft ook prachtig haar,’ zei ze terwijl ze haar voorzichtig aanraakte.

Johanna dacht na. Lijk ik op oma? Ik zou willen dat ik op haar zou lijken. Haar kracht en moed om haar hart te volgen zou ik willen hebben.

In staccato vertelde ze Karin meer over zichzelf. ‘Ik heb altijd gereisd. Mijn vader en moeder wilden niet in Nederland leven. Ze zochten het avontuur op. Ik ben opgegroeid in Zuid-Amerika. Toen ik zeventien jaar was ben ik naar Nederland teruggekomen. Ik hield van studeren. Heb twee studies gedaan, ben gepromoveerd. Heb altijd heel hard gewerkt. Te hard. Nu lig ik hier…,’ zei ze zachtjes en beschaamd.

Karin keek haar aan. Met compassie? Medelijden? Ze kon haar ogen niet lezen. ‘Probeert u nu maar te gaan slapen, dat is goed voor u.’

Toen ze weg was, begon het gepieker weer. Haar leven was een aaneenschakeling van keuzes geweest die door anderen waren gemaakt, of ingegeven om aan verwachtingen van anderen te voldoen. Haar ouders, echtgenoot, kinderen, vrienden en werk. Het was een achtbaan geweest. Die letterlijk tot stilstand is gekomen, dacht Johanna wrang.

Ze vond zichzelf een slapjanus, omdat ze niet meer voor zichzelf was opgekomen. Ze had gewild dat ze duidelijker was geweest, meer haar grenzen had aangegeven. Verdrietig zijn mag, maar zij had ergens in haar leven besloten dat ze altijd sterk moest zijn. Doorgaan. Haar jeugd van almaar afscheid nemen stemde haar droevig. Van mensen, plekken, thuis en geliefden. Ze had intens genoten van het leven in Zuid-Amerika. Zozeer dat ze nadien nooit ergens leek thuis te komen. Ze was vaak teruggeweest en elke keer maakte haar dat gelukkig. De ondanks had ze besloten om in Nederland te blijven wonen. Ze moest denken aan een training die ze ooit volgde. Een Belgische vrouw die de training gaf stelde de vraag: waar gaat je hart van zingen? Ja, vroeg ze zich af bij die prangende vraag: waar gaat mijn hart van zingen?

Haar brein voelde als pap terwijl de gedachtes lukraak binnenkwamen. Ze was moe, zo moe als ze nooit geweest was. Misschien val ik wel in slaap, dacht ze hoopvol. Nee toch maar liever niet slapen, als ik wakker blijf dan weet ik in elk geval zeker dat ik niet dood ben.

Haar herinneringen brachten haar terug naar de tijd dat ze kind was.

Geboren in het ochtendgloren (1961)

Om vijf uur, tijdens het ochtendgloren, is Johanna geboren – dat stond op mijn geboortekaartje. Een mooi, zachtroze kaartje met aan de binnenzijde deze tekst en mijn geboortejaar, december 1961. Mijn naam heb ik van mijn oma, de moeder van m’n vader. De vroedvrouw die mijn moeder bijstond zei toen ik het levenslicht zag: ‘Dit is een tornado.’ In mijn verbeelding zie ik mezelf met geweld uit het geboortekanaal van mijn moeder glibberen de wijde wereld in. Mmm, misschien was dit wel een voorbode van mijn leven. Ongeduldig en gulzig brulde ik het uit en begon mijn levenswandeling.

Tante bloemkool word ik genoemd, vanwege mijn blonde krullenbol. Ik kom uit een gewoon gezin – vader, moeder en een broer. Niks bijzonders. Mijn broer Pieter is drie jaar ouder dan ik. Geboren in een lelijk dorpje in Brabant, onder de rook van Eindhoven, in een rijtjeshuis. Het dorpje bestaat niet meer, het is opgegaan in het groter nabijgelegen dorp Veldhoven. Het is zo’n nietszeggend huis in een nieuwbouwwijk met een gazonnetje aan de voorkant en een betegelde tuin aan de achterkant. We wonen daar omdat mijn vader bij Philips ging werken toen hij trouwde met m’n moeder.

Maar we zijn ongewoon gewoon, blijkt al snel. Mijn ouders zijn namelijk avontuurlijk en willen reizen, weg uit Nederland dat ze bekrompen en klein burgerlijk vinden. Het is hun droom naar Zuid-Amerika te gaan, en Philips biedt die kans in die tijd. We worden een soort zigeunergezin, reizend van land naar land: Colombia, Argentinië en Brazilië.

Philips is in die tijd een familiebedrijf, waar van de wieg tot het graf voor je gezorgd wordt. Hiervoor gelden wel ongeschreven, maar harde, regels. Een van die regels is dat je geen nee mag zeggen tegen een functie die je wordt aangeboden. Dat heeft grote gevolgen voor je carrière. Als je ‘pech’ hebt word je voor straf uitgezonden naar een ver oord. Het is als een soort tombola. Landen hebben allemaal een status: A, B of C. De C-landen zijn de minst belangrijke en zijn vaak ook minder in trek, het zijn landen als Saoedi-Arabië en veel Afrikaanse landen. Naast het werken is het lobbyen ook een heel belangrijk aspect van het werk.

Mijn vader is doelgericht en we vertrekken om nooit meer terug te keren naar mijn geboorteplek. Colombia wordt mijn eerste bestemming. Ik heb foto’s van die tijd. Daarop zie ik een klein meisje van toen één jaar, een blonde krullenbol met een donkerblauw jasje en lakschoentjes, op schoot bij mijn mooie oma Johanna in een restaurant op Schiphol. Mijn leven als nomade neemt een aanvang.

Bijzondere ouders

Karin kwam elke dag even langs. Het was het enige lichtpuntje op een dag. Ze ging zoals altijd op haar bed zitten. ‘Vertel eens iets over je ouders?,’ vroeg ze op uitnodigende toon.

Johanna dacht even na. Ze had grote bewondering voor haar ouders en het feit dat ze kozen voor hun dromen en zich niet lieten kisten door het leven. Ze begon te vertellen: ‘Toen hij jong was, was mijn vader een dunne, rijzige man met gitzwart haar, helblauwe ogen en een brede kaaklijn. Een aantrekkelijke verschijning. Mijn moeder was een tengere vrouw met grote, bruine ogen, die menig mannenhart op hol bracht. Zowel mijn vader als mijn moeder woonden in Hilversum toen ze elkaar leerden kennen. Het lag helemaal niet voor de hand dat ze zouden trouwen – mijn moeder was namelijk katholiek en mijn vader protestant. In die tijd, ik praat over de jaren vijftig, was dat een schande. Bovendien kwamen ze uit verschillende milieus. Mijn vader is de zoon van een boekhandelaar – mijn opa Steef. Zij woonden op de Havenstraat in Hilversum, boven de boekhandel van mijn opa. Mijn moeder is de dochter van een spoorwegbeambte.

Opa Steef was bijzonder. Een grote persoonlijkheid die, ondanks zijn leeftijd, het kind in zichzelf wist te behouden. Kinderen waren dol op hem, net zoals ik. Hij was getrouwd met mijn markante, mooie, uitgesproken en sterke oma. Johanna heette mijn oma, naar haar ben ik vernoemd. Ze was een grote, opvallende vrouw met prachtig zwart, en later wit, haar. Volgens de verhalen had ze een gat in haar hand. Ze had het niet breed, maar hield van mooie spullen. Het leven moest gevierd worden, groots en meeslepend. Het huwelijk tussen mijn opa en oma hield geen stand. Ze gingen uit elkaar toen mijn vader vijftien jaar was. Mijn oma werd verliefd op de beste vriend van mijn opa – hij was de liefde van haar leven. Ze gingen in Rotterdam wonen, in een bovenwoning midden in de stad. Mijn opa hertrouwde met Rietje en ze trok in in de bovenwoning boven de boekhandel die zijn naam droeg.

Als kind kwam ik ontzettend graag bij mijn oma Johanna. Ze was vrijgevig en liefdevol. Ze woonde in een smalle straat met ouderwetse bovenwoningen die de oorlog hadden overleefd. Dat van haar en haar nieuwe liefde bestond uit een achterkamertje dat grensde aan een binnentuin, een tussenkamer die als slaapkamer diende en een voorkamer die als logeerkamer werd gebruikt. In die voorkamer logeerde ik als kind. Een grote, zonnige kamer waar ze een opklapbed had staan. Overdag hing er een gordijntje voor, om het bed aan het zicht te onttrekken en ’s avonds plofte het bed met een klap op de grond en kon ik erin gaan slapen.

Mijn oma had geen warm water in die tijd, ook geen douche. Ze had een smalle keuken, die grensde aan de woonkamer, met een grijswit granieten aanrecht waar we door haar op gehesen werden om gewassen te worden. Steenkoud voelde dat aan je benen en billen. Ze zeepte een washandje in zodat het helemaal schuimde, waste ons dan van top tot teen en spoelde ons af met lauw water. Ik ruik nu nog de geur van haar keuken, vermengd met het parfum van lelietjes-van-dalen waar ik haar aan herkende.

Mijn moeder kwam uit een heel ander milieu dan mijn vader. Haar ouders woonden ook in Hilversum, maar zoals dat door mijn opa eufemistisch werd genoemd ‘aan de verkeerde kant van het spoor’. In die tijd bestond die tweedeling in Hilversum. Het ma keerde de schei-ding tussen arm en rijk. Toen mijn moeder vijftien was, stierf haar moeder aan een nierziekte. Zij en haar zusje bleven verweesd achter.

Door die verschillende milieus, lag het totaal niet voor de hand dat mijn ouders met elkaar zouden trouwen. Ze hebben dan ook eerst lang verkering gehad en die verschillende keren verbroken, hoorde ik als kind. Manmoedig probeerde mijn vader zich uit liefde voor mijn moeder te bekeren tot het katholicisme, maar tevergeefs. Hij gooide de handdoek in de ring en werd agnost. Na vijf jaar zijn ze uiteindelijk getrouwd en verhuisden ze naar het dorpje in Brabant waar ik geboren werd, omdat mijn vader bij Philips ging werken.’

Johanna viel even stil. Jezus keek haar uitdrukkingsloos aan en ze dacht aan haar vader die zo veel van haar moeder hield. Hij noemde haar kruimeltje. Dat vond ze altijd zo ontroerend. In haar ogen was haar vader iemand die haar ontzag inboezemde. Hij was zo groot met zijn twee meter. Haar moeder kwam niet verder dan tot zijn kin.

‘Heb je nog herinneringen aan Colombia?,’ vroeg Karin zacht.

Johanna ging in gedachten terug naar die tijd. Het was zo lang geleden en toch voelde het zo nabij. Er was zo veel gebeurd in haar leven, zo veel. Ze kon het zelf amper bevatten soms. Ze begon te vertellen.

De geboorte van mijn zusje (1965)

Van het afscheid van mijn dierbaren in Nederland herinner ik me niets, noch van de lange vliegreis. Colombia is prachtig. Ik tuur door het raampje van het vliegtuig naar buiten terwijl we de landing inzetten en zie het landschap dat woest, kleurrijk en groots is. We gaan in de hoofdstad Bogotá wonen.

In de enorme stad, omzoomd door bergen die Bogotá als het ware omarmen, hebben mijn ouders een huis gehuurd dat aangeschurkt ligt tegen een helling. Het bestaat uit drie verdiepingen, met een knalrode voordeur. Het is erg groot voor ons vieren. Mijn broer en ik delen een enorme slaapkamer die grenst aan de tuin. Er woont ook nog een dienstmeisje bij ons in. Dat is heel gewoon in Zuid-Amerika, omdat er nog veel armoede heerst in die landen. Dienstmeisjes komen vaak van het platteland en trekken naar de stad, hopend op een beter leven.

Ons dienstmeisje komt uit de stad Bucaramanga, dat in het noorden van Colombia ligt. Ze heeft strenge ogen en een haakneus, herinner ik me nog goed. Het geeft haar uiterlijk iets vilein. Met zwart, piekerig, krullend haar dat lijzig langs haar gezicht hangt, boezemt ze me een zekere angst in. Ze heet Maruja. Maruja is vroom, heel vroom. Ze neemt ons elke zondag mee naar de kerk in de buurt waar we wonen, mijn broer en ik. Ze verruilt dan haar schort voor een strenge, zwarte jurk, stift haar lippen helrood en neemt ons ieder kordaat bij een hand mee naar buiten. Het kerkje ligt tien minuten bij ons huis vandaan, aan een pleintje waar prachtige jacarandabomen staan. Het is een klein kerkje, met onschuldig witte muren, een eenvoudig altaar, en houten banken waar je alleen maar kaarsrecht op kunt zitten. Muisstil zitten we naast haar, terwijl we luisteren naar een preek waar ik niets van begrijp. Het klinkt onheilspellend wat de priester preekt terwijl zijn stem nagalmt, met tussenpozen van klaaglijke liederen die de kerk vullen. Als hij uitgesproken is, lopen we voor haar uit naar het altaar waar we een hostie krijgen en maant Maruja ons, als we weer terug zijn bij de houten banken, om op onze knietjes een gebed te doen.

Soms spreek ik over Maruja met mijn broer. We slapen samen op een kamer, en als het dan donker is en mijn ouders denken dat wij slapen, voeren we kinderlijke gesprekken.

‘Pssst, ben je wakker?,’ sis ik voorzichtig vanuit mijn bed. Een groot, houten bed, dat een meter bij dat van mijn broer vandaan staat. Ik krijg geen antwoord. Voorzichtig stap ik uit mijn bed en sluip naar dat van hem. Ik probeer in het donker te zien of zijn ogen open zijn, maar dat lukt meestal niet. Dan duw ik zachtjes tegen zijn schouder aan.

‘Doe je alsof je slaapt, of slaap je echt?’

Voorzichtig zie ik de ogen van mijn broer opengaan. Slaperig slaat hij de wollen deken terug als uitnodiging om gezellig bij hem te gaan liggen. IJlings doe ik dat en daar liggen we dan met zijn tweetjes ons te verwonderen over van alles en nog wat.

‘Ik vind Maruja eng, ze ziet eruit als een heks,’ zeg ik wijsneuzerig met mijn drie jaar.

‘Doe niet zo gek, heksen bestaan niet,’ hoor ik mijn verstandige oudere broer slaperig zeggen. Mijn voeten vlijen zich tegen zijn knieën aan terwijl ik doorpraat.

‘Soms droom ik over haar, dan droom ik dat ze op een bezem wegvliegt en ons meeneemt, weg van papa en mama,’ zeg ik met bedrukte stem.

‘Joh, vliegende bezems komen alleen in sprookjes voor. Dat zal ik niet laten gebeuren hoor. Ik ben sterk en groot, ik zal je beschermen.’

Mijn broer is mijn beschermengel. Een kop groter dan ik met een lang, slungelachtig lijf doordat hij zo mager is. Dezelfde helblauwe ogen als mijn vader, die altijd begripvol naar me kijken. Gerustgesteld vallen we dan samen in slaap.

Mettertijd raak ik gewend aan Maruja en aan ons leven in Colombia. Op een zondagochtend zitten we met z’n allen aan de gezellige keukentafel, als het me opvalt dat mijn moeder een buikje heeft. De roze pyjama die ik herken spant om haar middel, maar ik durf niks te vragen. Nauwlettend hou ik vanaf die dag mijn moeder in de gaten, tot de dag dat ze ons het heuglijke nieuws vertelt. Hun precieze woorden herinner ik me niet. Wel herinner ik me dat ze er alle twee dolgelukkig uitzagen.

‘We willen jullie iets vertellen,’ zegt mijn moeder samenzweerderig, terwijl ze met lachende ogen naar mijn vader kijkt. ‘Jullie krijgen er een broertje of zusje bij.’

Het dringt aanvankelijk niet helemaal tot me door. Een broertje of zusje? Hoezo? Waar komt die dan ineens vandaan?

Ze wijst naar haar buik – ‘Hier groeit het kindje en over een paar maanden komt ze op de wereld en bij ons wonen,’ hoor ik mijn moeder zacht zeggen.

‘Hoelang duurt dat nog?,’ vraag ik nieuwsgierig en ook wel enigszins in verwarring.

‘Nog honderd dagen.’

Honderd dagen klinkt heel ver weg. Mijn moeder lost dat op door op de kalender, die in de keuken naast de koelkast hangt, elke dag samen met ons een kruisje te zetten als er weer een dag voorbij is. Ze heeft een krukje naast de koelkast gezet waar ik dan op ga staan en onhandig een bibberend kruisje zet op de kalender die ze gemaakt heeft.

De tijd lijkt ineens in een slakkengang voorbij te gaan – ik kan niet wachten om mijn laatste kruisje te zetten. In mijn fantasie telt mijn broertje of zusje dat nog niet in de wereld is, ook de dagen af. Ik verbeeld me dat ze ons kan horen praten door de buikwand van mijn moeder heen. Soms leg ik mijn oor te luisteren, aandachtig en indringend hopend op een teken van leven.

En dan is ze eindelijk daar. Op 20 mei 1965 was dat. Het is een mooie, zonnige dag. De bevalling is in het nabijgelegen ziekenhuis. We mogen er niet bij zijn, maar moeten wachten in de gang van het ziekenhuis. Ik zit op een houten stoel te wippen als een broedse kip. Mijn vader rookt de ene na de andere sigaret en ijsbeert heen en weer voor ons langs. Uit verveling ga ik tellen hoe vaak hij dat doet. Als hij aan zijn twintigste rondje begint, gaat er een deur open waar een arts uit komt lopen. Hij zegt iets in het Spaans wat ik niet kan verstaan en mijn vader pakt mijn hand en neemt me mee de kamer in. Mijn moeder ligt in het bed met een klein bundeltje in haar armen waar geluidjes uit komen. Voorzichtig klim ik op het bed en tuur naar het kleine mensje dat, als een nog kleiner gupje dan ikzelf, in de armen van mijn moeder ligt. Wat is ze mooi! Ik raak niet op haar uitgekeken. De kleine nageltjes, de oogjes die op een kiertje naar me kijken. Dat ze mijn zusje is vervult me met een groot, intens geluk. Ik zal voor haar zorgen, net zoals mijn broer dat voor mij doet besluit ik.

Na een paar dagen mag ze naar huis met mijn moeder. Ze heeft een kamertje naast de slaapkamer van mijn ouders waar een mooie wieg staat met een kleurig dekentje en roze lakentjes.

Mijn zusje is niet in orde (1966)

Mijn zusje heet Marjolein. Ze heeft prachtige, groene ogen. Als de zee. Dezelfde ogen als mijn oma en ik. Op kousenvoeten ga ik vaak bij haar kijken als ze slaapt en kijk in verwondering naar de handjes die boven het dekentje uitsteken en die ze altijd naast haar hoofdje legt. Het ruikt zo lekker op haar kamer, naar talkpoeder en babygeluk.

Mijn zusje is niet in orde, blijkt na een paar maanden. Zo werd dat in die tijd genoemd. Als kind heb ik dat natuurlijk helemaal niet in de gaten. Ze is mijn kleine zusje. Punt. Ik voel alleen maar liefde voor haar. Haar in de armen van mijn moeder zien, terwijl ze haar de borst geeft, is elke dag een hoogtepunt.

Met haar ziekte gebeurt er iets in ons gezin. Ik voel de omslag bij mijn ouders. De glans verdwijnt uit hun ogen. Naarstig probeer ik het goed te maken, tevergeefs. Ze kan helemaal niks. Ze heeft een heel zeldzame hersenaandoening, waar in die tijd geen genezing voor is, hoorde ik jaren later toen ik erover ging praten. Ze kan alleen maar liggen. En huilen. Stille tranen die uit de ooghoeken van haar ogen, langs haar wangen glijden, waar ik ze op mijn hand voel neerdalen als ik haar onhandig probeer te troosten. Het voelt als een nederlaag, dat ik niet voor mijn zusje kan zorgen.

De neuroloog die de diagnose stelt, zegt tegen mijn ouders dat ze niet lang te leven heeft. Dat ze goed verzorgd moet worden en niet thuis kan blijven wonen. Het zou ten koste van het hele gezin gaan als ze bij ons zou blijven. Natuurlijk wist ik dat allemaal niet, dat hoorde ik veel later. Vaag herinner ik me de gesprekken van mijn ouders hierover. Iets in de trant van: ‘Marjolein is ziek, ze kunnen niet goed voor haar zorgen in Colombia. In Nederland kunnen ze dat wel.’ Het is als een mokerslag. Ik voel me als een drenkeling die kopje onder gaat, naarstig happend naar adem.

Op een regenachtige dag brengen we mijn moeder en Marjolein naar het vliegveld El Dorado dat drie kwartier bij ons huis vandaan ligt. Ik ben me van geen kwaad bewust. Het is ijzig stil in de auto.

‘Papa, waar gaan we naartoe?,’ probeer ik voorzichtig. Mijn vader zegt niets.

‘Mama, waar gaan we naartoe?,’ Weer die stilte.

Dan fluistert mijn broer in mijn oor: ‘We gaan naar het vliegveld. Mama gaat met Marjolein in het vliegtuig, omdat ze ziek is en ze haar beter gaan maken. De dokter heeft gezegd dat dat beter is voor haar. Ze gaat bij opa en oma in de buurt wonen.’ Blinde paniek overmeestert me. Mijn zusje weg?, schreeuwt het in mijn hoofd. Ik begin te huilen. Een waterval van verdriet. Ik kan geen woord meer uitbrengen.

Als we aankomen bij het vliegveld weiger ik uit te stappen, in een hopeloze poging de tijd stil te zetten, het moment uit te stellen. Mijn vader pakt me op en we lopen gezamenlijk naar de incheckbalie. Met mijn ogen stijf dicht in de armen van mijn vader, maak ik er een punt van om niet te kijken.

Maar dan is er het moment van afscheid nemen. Mijn moeder hurkt voor me neer en pakt me stevig vast. ‘Het komt goed meissie, het komt echt goed. Het is echt beter dat er goed voor haar gezorgd wordt. Wij kunnen haar niet de zorg geven die ze nodig heeft.’ Met betraande ogen kijk ik in de bruine ogen van mijn moeder en besef dat zij net zo verscheurd is als ik, als wij allemaal. Verlamd neem ik afscheid van ze terwijl ik me krampachtig vastgrijp aan de hand van mijn broer.

Gek genoeg

Johanna schrok wakker. Ze wist even niet meer waar ze was. In gedachten was ze bij het moment dat haar zusje uit haar leven verdween. Ze keek verdwaasd rond. O ja, mijn cel, stelde ze gelaten vast. Ze lag in een psychiatrische kliniek. Op de gesloten afdeling voor crisisopvang. Daar wilde ze al helemaal niet aan denken. En: ze leefde nog. Ze wist niet of ze blij of teleurgesteld was.

Jezus keek nog steeds naar haar vanaf zijn kruis en ze besloot hem ergens op te bergen. Zijn lijden was te veel voor haar op dit moment. Met tegenzin stond ze op. Als een oude vrouw hees ze zichzelf uit bed. De eetzaal waar de andere patiënten waren, nodigde niet uit, maar ze wist dat ze iets moet eten.