Wanneer je in een afgrond staart

Staart de afgrond ook in jou

Friedrich Nietzsche

Voor J

Ik heb je gezien

Maar was nog onmachtig

Proloog
1997

De golfslag doet het logge lichaam omrollen. Als het water bedaart, dobbert het op zijn rug langzaam richting het strandje. In het ondiepere gedeelte strandt het lijk op het zand. De uitrollende golven laten het donkere haar krullen om het weer langs het hoofd te plakken als de golven zich terugtrekken. De regen valt gestaag.

Twee dagen later is het eindelijk opgehouden met regenen. De rustig kabbelende rivier produceert zijn eeuwig klotsend geluid. Met zijn handen in zijn zakken staat Berendsen van een afstand te kijken naar de ongewone drukte op het strand. Bordercollie Sammy staat als een standbeeld naast hem, alleen zijn neus is voortdurend in beweging om geursporen op te kunnen vangen.

Toen Sammy plotseling op een hoop aangespoelde rotzooi op het strand was afgerend, had Berendsen meteen geweten wat er aan de hand was. Op deze plek spoelden vaker lijken aan. Hoewel hij op zijn dagelijkse wandeling nooit eerder op een drenkeling gestuit was, wist hij dat het vandaag zijn beurt was.

Sammy had vaart geminderd en behoedzaam gesnuffeld aan wat aangespoeld was, terwijl Berendsen dichterbij was gekomen. Hij had gevoeld hoe het zweet hem uitbrak. Hij bood weerstand tegen het touw om zijn borst dat hem terug leek te trekken. Zijn plichtsgevoel was sterker. Hij dwong zichzelf te kijken, zodat hij zich daarna om zou kunnen draaien om de politie op de hoogte te stellen. Hij tuurde, schuifelde naderbij. De stank drong zijn neusgaten binnen. De misselijkheid zat hoog en hij bleef slikken om het de baas te blijven. Hij vergat dat hij door zijn mond moest ademen om te ontkomen aan de stank. Ten slotte was hij blijven staan om het beeld in zich op te nemen. Het lijk lag op zijn rug, de armen en benen iets gespreid, het hoofd opzij gezakt. De blote voeten staken bleek af bij de donkergroene stof van de overall. Vanaf navelhoogte waren de knopen opengesprongen; de buik, gevat in een strak gespannen, geruit overhemd, puilde door de opening. Het lichaam leek sowieso de hele overall op te vullen. Hoe had de man die ooit aangekregen?

Voorzichtig had Berendsen zijn blik naar de bovenkant van het lichaam gericht. Het gelaat was gruwelijk om te zien. Hij wist niet zeker of het iets bekends had. Enorme blauwe lippen, de oogleden zo dik dat het onmogelijk was te zeggen welke kleur de ogen hadden. Zand en kroos besmeurden het gelaat. Haren vol groene sliertjes stonden alle kanten op. Snor en baard waren dof van het vuil. Uit het oor kroop een torretje.

Berendsen ziet hoe politiemensen dingen noteren in hun opschrijfboekjes en met elkaar overleggen. De wind draagt flarden geluid zijn kant op, maar hij verstaat niet wat ze zeggen. De lijkzak op de gereedstaande brancard wordt opengeritst en naast het lichaam gelegd. Berendsen ziet hen het lijk op de zij rollen. De lijkzak wordt aangeschoven en daarna wordt het lichaam weer op de rug gerold. De politiemensen duwen armen en benen in de zak en stoppen het haar naar binnen. Een agent ritst de zak dicht maar zelfs over deze afstand ziet hij dat er toch een pluk haar door de opening bovenaan de rits steekt. Zo te zien maakt niemand zich er druk om.

De brancard wordt dichterbij getrokken en naast de gevulde lijkzak gezet. Het plukje haar wappert zacht heen en weer. Berendsen balt zijn vuisten in zijn jaszakken. Sammy draait een rondje en gaat met een zucht liggen. Agenten en een man in burger nemen positie in rond de zak en grijpen die bij de draaglussen vast. Nu duidelijk verstaanbaar klinkt een ‘Eén, twee, drie’ en de zak wordt op de brancard getild. Eén agent laat de draaglus te vroeg los, of misschien laat hij hem schieten, waardoor de schouder van het lijk te snel neervalt. De rest van de dragers proberen de ruk te weerstaan, wat niet goed lukt. De lijkzak ligt nu helemaal scheef op de brancard. Een van de mannen begint te sjorren om het recht te trekken maar hij trekt de hele brancard mee. Een wiel zakt in het zand. Berendsen kan het gemompel niet verstaan maar ziet hoe de agenten de brancard proberen op te tillen. Het gewicht moet onnoemelijk zijn. Hij draait zijn rug hoofdschuddend naar het tafereel en trekt Sammy aan zijn halsband mee. Samen sjokken ze naar een bankje verderop aan het pad.

Een kwartier later passeert de stoet. De man in burger opent de achterdeur van de lijkwagen die midden op het pad staat geparkeerd. De brancard wordt erin geschoven, de man sluit de deur. Hij mompelt een groet naar de agenten, stapt in en start de auto. Na een korte slip waarbij modder zich ophoopt achter de achterwielen, stoot de auto plotseling naar voren. Dan rijdt hij in een rustig tempo weg. Berendsen staart hem na tot hij hem niet meer ziet. Zijn ogen prikken van de wind, of misschien doordat hij tijdens het nakijken vergat te knipperen.

Sammy duwt zijn neus tegen zijn voeten. Berendsen ontvouwt zijn handen, strekt zijn vingers en zucht. Hij staat op als hij ziet dat een van de agenten naar hem toekomt. De folder voor slachtofferhulp wijst hij beleefd af. Als hij de vragen van de agent met korte zinnen beantwoord heeft, vraagt hij of hij mag gaan. Het mag.

In een stevig tempo loopt hij naar huis. Sammy draaft achter hem aan. Bij thuiskomst doet hij de bordercollie de riem af. Het dier sluipt naar zijn mand en rolt zich op. Berendsen draait zich met zijn rug naar Sammy toe, naar het aanrecht. Hij maakt een boterham met hagelslag klaar en kwakt het bord net iets te hard op de kleine formica keukentafel. Hageltjes springen op het grijs gemarmerde bovenblad. Met zijn jas nog steeds aan zakt hij op de keukenstoel. De beelden van de ochtend trekken aan hem voorbij. Zijn kaken klemmen op elkaar.

‘Godver.’

Berendsen staat op, trekt de koelkastdeur open en pakt het laatste flesje bier. Met de opener die op het aanrecht ligt, haalt hij de kroonkurk van het flesje en zet het aan zijn lippen. Gulzige slokken. De boterham blijft onaangeroerd.

Deel één

Ex 20:1-17:5

Toon eerbied voor uw vader en uw moeder

1957

Aaltje van Steen wringt de dweil uit. Het grauwe water spettert in de emmer en een paar druppels vallen ernaast. Ze bukt zich om die nog op te vegen met de dweil voor ze de emmer oppakt en steunend overeind komt. Met de rug van haar hand veegt ze het plukje haar dat altijd eigenwijs terugspringt uit haar ogen. De trekker plaatst ze in de hoek van de bijkeuken, op zijn kop zodat ze de dweil eroverheen kan hangen om te drogen. De emmer gooit ze leeg in de granieten gootsteen, draait hem eveneens op de kop om uit te lekken. Ze recht haar rug, kijkt rond of alles op orde is en wendt zich van het aanrecht af. Haar langere been zet ze vooruit waarna ze haar kortere been bij zwaait. Zo mankt ze naar de keuken waar haar moeder begonnen is met de voorbereidingen voor het middageten.

Het is belangrijk dat de maaltijd op tijd klaar staat, want haar vader heeft als meester van de lagere school maar even tijd voor het warme eten. Hij moet op het schoolplein op tijd de bel luiden, dus hij mag beslist niet te laat komen.

Aaltje dekt zwijgend de tafel en als het bestek precies recht naast de borden ligt, begint ze met het doppen van de boontjes. Zo werken de vrouwen een tijdje naast elkaar als haar moeder na een tijdje de stilte verbreekt.

‘Aaltje, je wordt oud.’

Aaltje kijkt schielijk naar haar moeder die ondertussen onverstoorbaar doorgaat met aardappels schillen. Ze weet wat er komen gaat. Als ze de pan met boontjes pakt om ze te wassen en op het vuur te zetten, vervolgt haar moeder: ‘Het wordt hoog tijd dat je trouwt. Straks word je een oude vrijster. En meneer pastoor Siemons heeft al iemand in betrekking.’

Aaltje slikt.

‘Je vader heeft een kandidaat voor je gevonden. De jongste zoon van de boer aan het eind van het dorp. Jacobus heet hij, Jacobus Cornelissen. Hij woont nog op de boerderij. Van de elf kinderen is hij de enige jongen en hij moet de hoeve overnemen. Ze hebben vee en land, het is een goede partij.’

‘Moeder, ik ken Jacobus Cornelissen niet goed. Maar de verhalen zijn vreselijk. Hij schijnt hardvochtig te zijn.’

‘Aaltje, hij heeft wat te bieden, het is geen armoedzaaier. En je weet dat jij blij moet zijn als je aan de man komt.’

‘Straks keert hij zich van me af.’ Het liefst was ze bij pastoor Siemons ingetrokken als zijn huishoudster, maar waarschijnlijk vond zelfs hij haar te lelijk met haar manke been, platte borsten en piekerig dun haar op het hoofd.

‘Als je hem maar zonen schenkt… Met kinderen ben je druk genoeg, geloof mij. Ik had mijn handen vol aan jou. God verhoedde dat je broers en zusters kreeg doordat bij jouw geboorte mijn schoot beschadigd raakte. Maar eentje is meer dan genoeg werk, echt. En nu voort, je vader komt zo.’

Jacobus zit ongeduldig op de keukenstoel te wachten tot zijn vader hem komt roepen. Liever zou hij in de stal bezig gaan want er ligt veel werk.

Als jongste na tien meiden moest hij al vroeg meehelpen op de boerderij. De meeste zusjes waren klaargestoomd om in betrekking te gaan en twee meisjes waren zo pienter dat ze het tot lerares hadden geschopt. De oudste zus was moeilijk geweest en uiteindelijk naar de nonnen gestuurd. Jacobus kon zich weinig van haar herinneren; sinds ze weg was, was ze slechts één keer teruggeweest op de boerderij. Toen ze weer vertrok, had ze Jacobus meewarig aangekeken, dat herinnert hij zich nog. Maar hij had het niet begrepen, hij had zich omgedraaid om de varkens te voeren en nooit meer aan haar gedacht. Tot nu.

Nu staat er iets op het spel. Hij is veroordeeld tot de Corneliënhoeve, dat weet hij al jaren. Hij zal er werken tot zijn ouders dood zijn en daarna moet hij het boerenbedrijf voortzetten in de geest van zijn vader, zo is hem meerdere malen ingepeperd.

Voor die boodschap heeft hij nu niet zijn zondagse broek en overhemd met stropdas en jasje aan moeten trekken. Maar waarvoor dan wel?

Zijn vader komt uit de woonkamer waar ze alleen op zondag zitten, of met belangrijke gasten. Zou er iemand op bezoek zijn? Vader Cornelissen loopt de keuken in en sluit de deur achter zich.

‘De zaak is beklonken. Je gaat trouwen.’ Zijn vader staat rechtop met zijn handen in de zij, Jacobus voelt zich krimpen. ‘De dochter van de meester is nog huwbaar en een goede partij. Ze hebben geld en maar één nakomeling, dus de munten komen straks zo naar je toe. Ik heb geëist dat jullie inwonen, zo kan je verloofde je moeder helpen in de keuken. Die wordt ook een dagje ouder tenslotte. Als jullie huwelijk vruchtbaar blijkt, God geve ons stamhouders, trekken je moeder en ik in bij je kinderloze zuster Cornelia. Kan ze toch ergens voor zorgen, ha.’ Vader doet een stap in zijn richting en steekt zijn wijsvinger op. ‘Zij als verpleegkundige weet hoe ze je moeder moet behandelen. Ze zag het niet zitten, dat luie stuk stront, dus ik heb haar een paar centen beloofd. Toen stemde ze in, haha, ze was gewoon te koop, net als een hoer.’ De minachting druipt van zijn gezicht. ‘Hoe dan ook, Van Steen is akkoord en dat wicht van hem heeft niks te willen want ze is moeders mooiste niet. Ze is vast blij dat ze onder de pannen is. Je schopt haar een paar jongens onder het hart en verder hoef je weinig met haar te maken te hebben.’

Jacobus staart zijn vader aan. Hij merkt dat zijn mond openhangt doordat speeksel uit zijn mondhoek loopt, veegt dat gauw weg met de rug van zijn hand en bedenkt nog net op tijd dat hij die niet aan zijn nette broek kan afvegen. Dit stond een keer te gebeuren, maar hij had geen idee gehad dat vader al zo ver in de onderhandeling zat.

‘Vader, moet het echt? Mag ik haar niet eerst zien?’

‘Het is beklonken, jongen. Ze wacht in de bijkeuken, samen met haar moeder. Meester Van Steen haalt hen nu naar de goede kamer, dan kunnen jullie elkaar de hand schudden. De bruiloft is over precies een maand, hier op de boerderij. En nou meekomen, anders denken ze nog dat je weigerachtig bent.’

Jacobus staat op van zijn stoel, recht zijn rug en volgt zijn vader die al bij de deur naar de woonkamer staat. Achter zijn rug balt hij zijn vuisten. Hij denkt vlug na. Hij zal meer aanzien in het dorp hebben, als getrouwd man. Mensen zullen meer waarde hechten aan zijn woord. En een paar jongens kunnen straks mooi de handen uit de mouwen steken. Misschien is het toch wel goed, dat trouwen. Hij strekt zijn vingers een paar keer en knikt naar zijn vader, ten teken dat hij klaar is om de woonkamer te betreden.

Jacobus blijft naast de oorfauteuil staan en legt zijn hand op de rugleuning. Hij voelt zich stijf en de strakke trek om zijn mond doet pijn aan zijn tanden. Terwijl hij wacht, met zijn vader op twee stappen afstand achter zich, hoort hij hoe zijn toekomstige vrouw in onregelmatige tred door de keuken loopt, op weg naar de woonkamer. Haar voetstappen worden vergezeld door die van haar moeder die veel lichter klinken, alsof de vrouw op haar tenen loopt. Voorzichtig kijkt Jacobus over zijn schouder naar de andere stoel in de kamer, een gewoon ding met een vrij rechte leuning en houten armleuningen. De meester zit in de stoel en het lijkt alsof de stoel gekrompen is. De man zit kaarsrecht met zijn handen om het houtsnijwerk van de armleuningen geklemd, de voeten recht naast elkaar, zijn broekspijpen hangen precies gelijk. Zijn gezicht is ondoorgrondelijk. Hij heeft nog bij hem in de klas gezeten, de meester was streng en vlot met de liniaal. Maar nu lijkt het schoolhoofd hem niet te herkennen.

Onwillekeurig gluurt hij even naar zijn vingers. Hij besluit zijn aanstaande schoonouders niet te vaak te bezoeken. En dat moest zijn aanstaande ook maar niet doen.

De deur naar de keuken gaat open en Jacobus draait zijn hoofd er vlug naartoe. Hij ziet Aaltje binnenkomen, haar pas vertraagt nu. Het moet jaren geleden zijn dat hij haar voor het laatst heeft gezien. Zouden ze haar weghouden uit het openbare leven? Jacobus voelt een lichte misselijkheid in zijn bovenbuik nestelen. De drang om weg te kijken is sterk, maar hij realiseert zich dat dat niet kan; hier staat zijn toekomstige echtgenote. Klein van stuk. Haar hele houding is scheef door het been dat onmiskenbaar langer is. Haar buik steekt naar voren maar daarboven lijkt zich nauwelijks een boezem te bevinden. In haar hals prijken drie donkere pukkels en haar gelaat is vaalbleek. Haar mond en neus zijn scheef, alsof ze sinds haar geboorte altijd op iets hards heeft gelegen waardoor haar gelaat vergroeid is naar de vorm van dat voorwerp. De bril met dikke glazen vindt weinig houvast op de kleine neus want steeds duwt ze het ding omhoog. Haar haar is kort, piekerig en dun. Alle glans ontbreekt en het ziet eruit als strotouw.

Jacobus slaat zijn ogen neer. Lelijk, is het enige dat hij kan bedenken. Daar moet hij dan het bed mee gaan delen.

‘Jacobus, Aaltje. Aaltje, Jacobus.’

De stem van zijn vader haalt hem uit zijn verstilling. Hij dwingt zichzelf Aaltje aan te kijken en een stap in haar richting te zetten. Met een slap handje schudt hij de hare en mompelt een onverstaanbare groet.

Als iedereen zit, schenkt zijn vader twee glazen jenever in en overhandigt er één aan meester Van Steen. ‘Zo! De laatste is onder de pannen. Ik feliciteer het aanstaande echtpaar met hun voorgenomen huwelijk. Dat het vruchtbaar moge zijn en voorspoed kennen zal. De plechtigheid zal worden voltrokken op dertig dagen na nu in aanwezigheid van wederzijdse familieleden. Aangezien verspilling de vloek des levens is, zal een sobere bijeenkomst hier op het erf van de boerderij het heugelijke feit bekrachtigen, waarna de bruid en de bruidegom zich terug kunnen trekken en de gasten huns weegs zullen gaan.’ Vader buigt naar de meester die met zijn glas klaar zit om te proosten.

De ting van klinkende glazen klinkt dof en wordt meteen gevolgd door het kraken van de stoel als meester Van Steen zich onhandig tot stand ophijst. Hij kucht, richt zich op en kijkt naar zijn aanstaande schoonzoon waarna hij zijn blik richt op zijn dochter.

‘Aaltje, we zijn blij dat je ondergebracht bent in een huwelijk met deze zeer aimabele boerenzoon. Hij en de familie Cornelissen zien de harde werkster in je. Jacobus, welkom in onze familie. Bied onze dochter een dak boven haar hoofd en een boterham op haar bord en ze zal goed voor je zijn. De zakelijke afspraken zijn gemaakt met je vader, daar zal je van horen als de tijd rijp is.’ Hij valt stil, lijkt niet te weten wat hij verder zeggen moet. Dan knikt hij naar zijn vrouw en gaat weer zitten.

Zwijgend drinken de heren hun jenever terwijl buiten de zon langzaam ondergaat en iedereen in zijn stoel overgaat in een silhouet.

Op de dag van de bruiloft is Aaltje vroeg wakker. De oranje gloed van de morgenstond kleurt de kier tussen haar gordijnen. Ze zet haar bril op om het beter te kunnen zien. Op haar zij liggend, met opgetrokken knieën en haar handen gevouwen onder haar hoofd, bekijkt ze het kleurenpalet in de kier. Ze zucht.

De nacht was donker geweest en de spoken van de toekomst waren op haar afgekomen. Telkens als ze bijna in slaap viel, kwam een schim in de gedaante van haar toekomstige echtgenoot op haar af om dreigend aan de zijkant van haar bed boven haar uit te torenen. Liggend in haar bed had ze niet kunnen ontkomen aan zijn priemende blik. Hij had niets te zeggen maar ze wist dat het allerminst aardig was geweest als hij het wel had gedaan. Instinctmatig wist ze dat haar onbezorgde jaren in de veiligheid van haar ouderlijk huis, waarin ze alleen de afkeurende blikken van het bezoek had hoeven weerstaan, definitief voorbij waren.

Als de tranen zich niet langer verborgen houden, zet ze haar bril weer af en gaat tegen de muur zitten, het kussen tot een bal gepropt op haar schoot en haar hoofd gebogen. Terwijl druppels het kussen nat maken, schokken haar schouders.

Na een paar minuten blijven haar schouders hangen en nog even later graait haar hand naar de zakdoek waarvan ze weet dat ze die gisteravond onder haar hoofdkussen had gestopt. Als ze hem gevonden heeft, snuit ze haar neus en zucht diep. Ze slaat de deken, waar ze al veertig jaar onder slaapt, van zich af. Voor het laatst, beseft ze. De nieuwe snik die in haar opwelt, onderdrukt ze terwijl ze de rug van haar hand over de wol laat glijden. De deken voelt stug aan omdat ze hem meer dan eens over de vensterbank heeft laten luchten waarna het ging regenen. Maar warm is hij nog altijd.

Haar voeten raken het koude linoleum en ze staat op om naar het raam te lopen. De dikke gordijnen lopen stroef in de rail wanneer ze ze openschuift. Het ochtendrood verbreedt zich, als om haar te verwelkomen. Ze koestert zich, haar armen om zichzelf slaand. Zo blijft ze staan tot de kou van de vloer via haar voeten haar lijf binnendringt en haar laat rillen. Dan draait ze om naar haar linnenkast en opent de klemmende deur. Haar rokken en bloesjes zijn naar één kant geschoven om ruimte te maken voor haar trouwjurk.

Samen met haar moeder had ze de jurk van de zolder gehaald, waar hij na het huwelijk van haar ouders in een kist was opgeborgen, naast de trouwschoenen en de mottenballen. Elk jaar, aan het einde van de zomer, was Aaltje de ladder op gestuurd om nieuwe mottenballen in de kist te leggen, die ervoor moesten zorgen dat de jurk ongeschonden zou blijven tot deze dag. Toen ze de jurk vorige week door het trapgat naar beneden had laten vallen voor ze zelf de ladder af wankelde, had het ding zo chemisch gestonken dat ze geen idee had hoe ze dat goed moest krijgen voor de bruiloft. Gelukkig had het weer meegezeten en kon ze de jurk elke dag buiten hangen om te luchten. Ze had de jurk gepast en wonderwel had er weinig aan vermaakt hoeven worden. Alleen de zoom had korter gemoeten. De coupenaden bij de borsten hadden ingenomen kunnen worden, maar omdat dan plooien aan de bovenkant zouden ontstaan, hadden haar moeder en zij besloten dat maar zo te laten.

Er is geen ontkomen aan, denkt ze. Het zal moeten gebeuren. Ze perst haar lippen op elkaar, pakt de jurk uit de kast en haalt hem van de kleerhanger, houdt hem op en steekt haar neus erin. Het resultaat van een week de wind erdoor valt niet tegen. Zorgvuldig spreidt ze de jurk uit op haar bed. Uit haar lade pakt ze schoon ondergoed en kousen. Omdat de jurk over haar voeten valt, zal ze haar dagelijkse schoenen aantrekken. Op de elegante trouwschoenen van haar moeder kan ze onmogelijk lopen.

Met een klop op de deur kondigt haar moeder haar komst aan om haar te helpen met de rits van de jurk.

Klokslag tien uur beginnen de kerkklokken te beieren. Aaltje stapt stevig door achter haar ouders, op weg naar de kerk. Ze ziet voor zich hoe de zware houten deuren van het Godshuis geopend worden, om het handjevol gasten dat hun bruiloft zal bezoeken toegang te verschaffen tot het hoge galmende kerkgebouw, waar elke mis te lang duurt. Pastoor Siemons moet steeds wachten tot de echo van zijn woorden voorbij is voor hij de volgende kan uitspreken, als hij gehoord wil worden tenminste.

Jacobus staat, als het goed is, te wachten in de priesterruimte tot iedereen zit en hij voor het altaar kan plaatsnemen om haar op te wachten. Zou hij zenuwachtig zijn?

Haar moeder knikt haar toe als ze bij de kerk zijn en loopt dan de trappen op naar het middenpad. Aaltje ziet hoe ze opgeslokt wordt door de donkere kerk, op weg naar de eerste rij banken. Ze kijkt opzij naar haar vader, die wacht om haar door het middenpad te kunnen begeleiden om haar weg te geven aan Jacobus die straks al in de kerk zal zijn.

Wat zal vader denken als hij haar weggeeft? Ze weet nog, en zal nimmer vergeten, hoe het voelt om met hem alleen in één ruimte te zijn. Zich onzichtbaar te moeten maken voor hij haar in de gaten kreeg. Wat op de woensdagmiddagen, als hij vrij had en haar moeder werkte, nooit lukte.

Vandaag hoeft ze niet bang te zijn. Niet voor hem. Ze laat haar blik op zijn hoofd rusten. Zijn lange grijze haren verbergen dat zijn bovenrug de laatste jaren steeds krommer is geworden. Desondanks is zijn lengte nog steeds imponerend.

Ze schrikt op van de harde tik op de bel die de kerkgangers maant te gaan staan. In de kerk is kort het geruis van kleding en geschuif van voeten te horen. Als het geluid verstomt, schuift haar vader aan haar zij. Ze stellen zich naast elkaar op voor de openstaande kerkdeur. Voor het altaar zien ze de pastoor knielen en zijn hoofd buigen. Dan staat hij op, draait zich om en spreekt zijn gevolg toe. Vervolgens posteert hij zich midden op zijn kleine podium en knikt kort richting de kerkdeuren. Aaltje voelt hoe haar vader naast haar in beweging komt en begint te lopen.

Tussen de achterste banken, die allemaal leeg zijn, gaat het nog, maar zodra ze de eerste banken met gasten passeren, voelt ze hoe haar lichaam begint te trillen en hoe haar hoofd warm wordt. Ze tuurt strak naar de grond, alsof ze de voegen tussen de eeuwenoude vloertegels moet inspecteren. De starende blikken lijken haar naar beneden te drukken en krampachtig probeert ze de hobbel in haar loopje zo klein mogelijk te houden. Als ze de voorste drie banken nadert, kijkt ze voorzichtig op en ziet dat Jacobus Cornelissen inmiddels schuin achter de pastoor staat. In een poging haar goede wil te tonen, probeert ze te glimlachen. Haar vader pakt haar hand en begeleidt haar de treetjes voor het altaar op, duwt haar aan de andere kant naast de pastoor en spoort haar met een zacht duwtje aan zich om te draaien en haar blik naar de banken te richten. Even laat hij zijn hand op haar schouder liggen, zo kort dat Aaltje zich afvraagt of ze het zich verbeeldt. Afgunstig kijkt ze hoe hij naar de voorste bank schuifelt om plaats te nemen naast haar moeder.

De plechtigheid is kort. Aaltje hoort maar half wat pastoor Siemons zegt. Ze staart de meeste tijd naar de grond. Met haar hoofd iets opzij kan ze zien dat haar aanstaande man zijn schoenen gepoetst heeft. Natuurlijk, denkt ze, het is zijn trouwdag. Ze laat haar blik verder dwalen. Onwillekeurig moet ze glimlachen als ze ziet dat de kanten decoratie van het habijt van de pastoor iets los is geraakt. Slordigheidje van de huishoudster. Zíj had hem zo niet voor het altaar laten staan. Ze laat haar blik tersluiks over de hoofden van de gasten glijden en ziet dat de meeste hoofden eveneens gebogen zijn. Ogen gaan schuil achter randen van hoeden. Ze prent zich dit beeld in en richt haar aandacht op de details, om maar niet te hoeven deelnemen aan deze ceremonie.

Opeens klinkt haar naam. Ze schrikt op en probeert te bedenken wat er van haar verwacht wordt. De ringen moeten uitgewisseld worden. Koude handen, ruw van het boerenwerk, pakken haar linkerhand beet. Rillend ziet ze hoe de duim en wijsvinger van Jacobus de eenvoudige trouwring om haar vinger proberen te schuiven. Een velours kussen met daarop nog een ring wordt haar voorgehouden. Ze pakt hem op en verbaast zich over het gewicht. De ring lijkt zwaarder dan die om haar eigen vinger. Jacobus houdt zijn hand al uitgestoken en ondanks haar getril lukt het haar de ring er in één keer omheen te schuiven. Gauw dankt ze God voor het uitblijven van een afgang.

De steen op haar borst is te zwaar. Ze kan niet luisteren naar de rest van de preek en als de pastoor zijn mond eindelijk houdt, voelt ze hoe haar man haar bij haar elleboog pakt, zijn arm door de hare steekt en haar meetroont door het middenpad richting de kerkdeuren. Als die straks openen, verschaffen ze haar de toegang tot haar nieuwe leven. Het leven van getrouwde vrouw, boerin op haar eigen hoeve. Maar eerst moet ze hem bij zien te houden, want hij is duidelijk niet gewend aan haar hobbelige loopje en gaat veel te snel.

‘De auto van vader staat gereed om ons naar de Corneliënhoeve te brengen. Dat is voortaan jouw thuis,’ zegt Jacobus als hij het portier openhoudt.

‘Mooi,’ stamelt Aaltje in de hoop dat dat het goede antwoord is.

‘Onze knecht is de chauffeur.’

Tijdens de rit zitten ze onwennig naast elkaar op de achterbank. Bij aankomst op de boerderij ziet Aaltje dat het erf netjes geveegd is. Ondanks de trouwjurk neemt Jacobus haar via de deel mee naar binnen. ‘Jouw terrein,’ zegt hij als ze via een laag trapje de keuken binnenlopen. Aaltje kijkt rond. Een bleek zonnetje valt op het gele granieten aanrecht. De kastdeurtjes en de deurknoppen zijn kaal gesleten op de randen, maar schoon. Zware eikenhouten stoelen staan midden in de keuken om een tafel. De tafel zelf gaat volledig schuil onder een rood geruit tafelkleed. Het houtsnijwerk op de stoelen doet vermoeden dat ook de tafel van bewerkt hout is. Boenen dus, denkt Aaltje. Jacobus staat ondertussen ongeduldig in de deuropening. Hij gaat haar voor in de donkere gang en opent de deur die toegang geeft tot de woonkamer. Hij wijst haar de twee gereedstaande stoelen en mompelt dat ze plaats kan nemen. De dichtslaande autoportieren buiten vertellen haar dat de eerste gasten arriveren.

Aaltje is niet gewend het middelpunt te zijn op feesten en voelt zich opgelucht wanneer de eerste gasten alweer vertrekken. Jacobus gaat haar voor de trap op om haar te laten zien waar de slaapkamer is met het echtelijk bed. Een groot houten ledikant met een ronde hoge bovenkant voorzien van een bloemig houtsnijwerk en op de hoeken twee enorme bollen, neemt een groot deel van de kamer in beslag. Op de kale matrassen liggen twee stapeltjes dekens en hoofdkussens. Een emaillen oor verraadt de aanwezigheid van ten minste één po onder het bed. Aan de muurkant van de kamer, zo te zien haar kant, staat een eenvoudige kaptafel met een geslepen ovale spiegel en een marmeren blad.

Jacobus volgt haar blik en zegt: ‘Twee oorlogen heeft die kaptafel overleefd. Nog van grootmoeder van vaders kant en die had hem weer van de hare. Het ding is na aankoop de boerderij nooit uit geweest.’ Hij wijst haar de kast met linnengoed, zodat ze het bed kan opmaken. Ze knikt en denkt aan haar uitzet die ze de afgelopen jaren bij elkaar gespaard heeft. Vader had bij zijn vertrek gezegd dat hij haar spullen morgen zou brengen.

‘Kom maar hier,’ zegt Jacobus.

Zijn woorden verrassen haar. Het klinkt best vriendelijk. Onzeker stapt ze op hem af.

‘Draai je maar om.’

Ze voelt hoe hij het lipje van haar rits zoekt en haar jurk openritst.

‘Kleed je uit en ga in bed liggen. Ik kom er zo aan.’

Natuurlijk. Hoe kon ze zo dom zijn? Ze weet dat dit komt, haar moeder heeft het uitgelegd. Ze moet helemaal bloot zijn. Ze slikt, trekt met tegenzin de jurk van haar schouders en laat hem naar beneden glijden. Ze stapt eruit en ontdoet zich van haar kousen en haar ondergoed. In de ovale spiegel ziet ze een deel van zichzelf en ze kijkt gauw weg. Ze huivert, hoewel de kamer niet echt koud is, loopt naar haar kant van het bed en bedenkt dan pas dat ze het nog op moet maken. Schaamte kleurt haar wangen en gauw schiet ze in haar ondergoed en onderjurk. Ze hobbelt naar de linnenkast en pakt een stapeltje lakens. Ze duwt haar neus ertegenaan. Die hebben buiten gehangen. Ze snuift de geur op en blijft even staan, haar ogen gesloten. Een traan prikt achter haar oogleden, daarom haalt ze haar gezicht uit de lakens, snuift luidruchtig en schudt de lakens uit. Met driftige gebaren maakt ze de bedden op, schikt de kussens tegen het hoofdeinde en bekijkt het resultaat. Proper. Zonde om aan haar kant het beddengoed weer los te trekken en erin te kruipen. Voorzichtig haalt ze de lakens eruit en kruipt in bed zonder het al te veel overhoop te halen. Op haar rug, de dekens opgetrokken tot aan haar kin en haar handen gevouwen op de omslag van het laken, wacht ze op haar man. Gebeurtenissen van de dag verschijnen voor haar ogen als foto’s uit een polaroid.

Aaltje durft amper te bewegen. Het lijkt uren te duren voor Jacobus bovenkomt. De gordijnen voor de schuiframen zijn niet zo dik als die van haar oude kamer en wachtend ziet ze het licht erachter verdwijnen.

Ze schrikt als plots de deur opengaat, zich realiserend dat ze blijkbaar toch wat weggedommeld is.

‘Zo, vrouw.’ Jacobus zwiert te enthousiast rond als hij de slaapkamerdeur achter zich sluit. De vloerdelen kraken hun protest wanneer hij zich op de hakken van zijn gepoetste schoenen terugdraait om naar de stoel in de hoek van de kamer te zwalken. Hij trekt de stoel van de muur af waarbij de poten over het hout schrapen, en laat zich erop zakken. ‘Je bent nu van mij. We doen wat van ons verwacht wordt.’

Aaltje knikt, niet zeker wetend of ze nu moet antwoorden.

‘Wat zeg je, mens?’

‘Ja, wat verwacht wordt. Van ons. Ik bedoel…’ Ze voelt haar wangen kleuren.

Maar Jacobus lijkt haar alweer vergeten. Hij is druk bezig zijn trouwpak uit te trekken. De onhandigheid waarmee dat gaat bij iemand die zich dagelijks hult in een overall wekt toch iets van ontroering op bij Aaltje.

‘Zal ik u helpen?’

Jacobus antwoordt haar niet, maar toch laat ze zich uit bed glijden om hem van dienst te zijn met alle knopen. Ze is nu tenslotte zijn vrouw. Als hij in zijn ondergoed staat, went ze haar blik af en loopt achteruit terug naar haar kant van het bed. Zo stil mogelijk kruipt ze weer onder de dekens en kijkt van hem weg naar de muur naast haar kant van het bed. Het behang is verkleurd op de plek waar ooit misschien een foto heeft gehangen.

Het kraken van de vloer kondigt zijn komst in het ledikant aan en bijna onmiddellijk voelt ze de ruk waarmee de dekens losgetrokken worden. Hij schuift meteen door naar haar kant en trekt ook haar deken los. Jenevergeur dringt haar neusgaten binnen als ze naar hem toe draait om hem aan te kijken. Uit gewoonte keert ze haar gezicht van hem af. Zijn handen trekken haar onderjurk ruw omhoog wat met knappend garen gepaard gaat. Morgen op zoek naar naald en draad voor de naden, denkt ze. Haar onderbroek wordt met een ruk naar beneden geschoven en vervolgens drukt zijn gewicht haar verder het matras in. Handen zoeken hun weg waarna hij binnendringt. Het geschuif en gepomp begint. Aaltje sluit haar ogen en telt, zoals vroeger, in gekleurde cijfers tot het voorbij is. Als hij van haar afrolt en meteen begint te snurken, draait ze op haar zij en prent zich het getal in. Tweehonderdeenendertig. Dat is te doen. Of telde ze als kind sneller?

Vijf maanden later ziet mevrouw Van Steen haar dochter over de markt lopen. Het hengsel van een rieten mand over haar arm gaat deels schuil achter de bladeren van drie preien. Zou haar dochter die vanmiddag klaarmaken, vraagt ze zich af. Met haar fiets aan de hand blijft ze staan om haar te observeren. De gebaren van haar dochter die nu met de marktkoopman onderhandelt, komen zekerder over dan ze zich van haar herinnert. In de mand landen ook tomaten, sla en pastinaak. De ochtendzon speelt over Aaltjes haar en het lijkt haast wel wat voller. Zoals Aaltje zelf ook, beseft ze nu. Het is jammer dat ze geen tijd heeft want de vloertegels van de gang moeten vandaag in de was. Graag zou ze haar dochter even aanschieten om te vragen hoe het haar vergaat. Ze spreken elkaar weinig omdat hun beider echtgenoten dat niet nodig vinden, maar als ze eerlijk is, mist ze haar aanwezigheid. Het is toch stil in huis. Niet dat ze altijd zoveel bespraken, maar de geluiden van de emmers waarmee Aaltje vaak in de weer was, brachten toch wat leven in de grote schoolmeesterswoning.

Ze stapt op haar fiets en terwijl ze richting haar huis koerst, gaat haar aandacht weer naar de appels in haar fietsmand. De friszoete geur maakt haar hongerig. Hete bliksem staat er op het menu! Edoch, eerst moet er gewerkt worden. Thuis ruimt ze haar boodschappen op en ze pakt de bezem om aan de slag te gaan. Als ze een uurtje later op haar knieën zit om de vloer te wrijven, laat ze met een schok het blik met was uit haar handen vallen. Dan begrijpt ze wat ze heeft gezien.

1958

Jacobus kijkt hoe Aaltje slagvaardig de vaat wegwerkt aan het granieten aanrecht. Haar schort heeft een natte plek waar de rand van het aanrecht haar buik raakt. Toen ze kwam, stond ze altijd een stukje van het aanrecht af, maar zelfs Jacobus snapt dat dat niet meer gaat. De bolling is fors. Misschien zitten er twee stuks in. Hij heeft in zijn leven al zoveel vruchtdragende buiken gezien, hij zou zich sterk moeten vergissen als het anders was. Een jongen zou mooi zijn, dan is de boerderij meteen veiliggesteld.

Ze is toch wel een goede vrouw op de boerderij, die Aaltje van Steen. Ze werkt hard en goed. Ze biedt weinig weerstand. Zeurt hem niet aan het hoofd met prietpraat. Ze is moeders mooiste niet, maar in de slaapkamer is het donker. Trouwens, met zo’n buik moet hij toch binnenkort verkassen. Hij heeft Aaltje afgelopen week al opgedragen de slaapkamer aan de andere kant van de overloop in orde te maken en zoals altijd had ze dezelfde dag gedaan wat hij haar vroeg.

Hij observeert haar bewegingen terwijl ze de laatste kopjes op het druiprek afdroogt. De routine waarmee ze daarna de koffiekan uit de kast pakt, het filter vult met koffie. Verse koffie, die ze elke morgen maalt met de oude koffiemolen die zijn vader ooit nog voor zijn moeder aan de muur naast de keukenkastjes had geschroefd, precies zo dat het deurtje nog net open kan. Aaltje maalt altijd voor de hele dag, zo efficiënt. De damp van het kokende water doet haar bril beslaan wanneer ze het opschenkt.

De gebrande geur prikkelt zijn neusgaten. De tweede scheut water zoekt zijn weg door de koffiedrab naar de kan. Aaltje veegt vlug haar hand langs haar schort. Een jongen. Hij weet het zeker. Hij grijnst en wijst naar de stoel als Aaltje twee kopjes koffie op de keukentafel zet. Hij ziet nog net haar onzekere lachje voor hij van haar wegkijkt. Maar de vleug van vreugde over de belofte van nazaten kan hij niet ontkennen. En dat dit hem zo vlot gegund is. Dankbaar sluit hij kort zijn ogen terwijl hij zijn hoofd naar boven richt. Hij bidt dat het er geen twee zijn.

Aaltje is blij als ze Jacobus voor het eerst sinds ze daar het bed heeft opgemaakt, naar de andere kant van de gang hoort lopen. Het werd echt zwaar in het echtelijk bed. Haar hoofd wegdraaien en aan andere dingen denken terwijl ze haar benen voor hem spreidt, is niet meer voldoende. En door haar dikke buik ligt ze ook niet lekker meer als ze uiteindelijk gaat slapen. Nu hij er niet meer is om wakker te worden van haar bewegingen zal ze zich wat vaker kunnen omdraaien. Steeds als ze de spiegel voorbijloopt, vangt ze een glimp op van de vrouw die ze nooit is geweest en waar ze zich niet in herkent. Ze heeft geen idee waar ze zo dik van geworden is. Toch weet ze dat het waar moet zijn want het aanrecht lijkt zo ver als ze afwast, de vloer zo dicht bij haar buik als ze die boent en de stoelen zo laag als ze zich ophijst na het eten om af te ruimen.

Ze denkt aan de waarschuwing van haar moeder: ‘Zorg dat je man het echtelijk bed niet verlaat. Hij zal je verafschuwen en zijn heil zoeken bij een ander.’ Ze vraagt zich af of dat zo erg is. Sinds ze hier is, is hij elke nacht op haar gaan liggen. Nog vaker dan haar vader die na afloop steeds mompelde: ‘Ons geheim, Aaltje, ons geheim,’ maar niet vaker dan één of twee keer per week kwam. Tot ze begon met bloeden.

Hoewel haar vader haar had verteld dat dit haar straf was omdat ze vies was en dat ze het niet aan moeder mocht vertellen, was ze opgelucht dat hij niet langer naar haar kamer kwam. Met Jacobus in het echtelijk bed was de herinnering aan pijn en afkeer weer levend geworden, dus van haar mocht hij in de andere slaapkamer blijven. Als hij zijn heil elders zocht was dat prima, zolang zij hier maar kon blijven wonen. De afgelegen plek en de boerderijgeuren waren haar dierbaar geworden, evenals het zicht op de appelboomgaard en de ganzen en kippen die over het erf scharrelden. Ze zou wel zorgen dat ze buiten het bed onmisbaar was voor Jacobus.

Jacobus tuurt over het weiland welke koe daar zo staat te loeien. Tegen het rood van de opkomende zon zijn de contouren lastig te onderscheiden. Dan ziet hij haar, een eindje bij de rest vandaan. De afgelopen dagen heeft hij bij haar al de eerste tekenen van het naderende kalven gezien. Met de neuzen van zijn klompen nat van de dauw, loopt hij over het zacht wuivend gras naar haar toe. De kou van de vroege ochtend voelt hij niet, op de dagen dat er gekalfd gaat worden is hij immuun voor de weersinvloeden. De beesten moeten er gewoon uit. De koe kijkt hem met een donkere blik aan als hij haar nadert.

‘Jaja,’ mompelt hij terwijl hij een paar klopjes op haar rug geeft voor hij naar haar achterkant loopt. Ze houdt de staart wat af en hij ziet bloederig slijm uit haar achterkant lopen. ‘Mooi, dame.’ Zijn stem, krakend bij de eerste woorden van die dag, onderbreekt het lied van de vogels. Hij neemt de koe mee naar het hek en duwt haar de naastgelegen wei in. Hij weet dat hij ruimschoots de tijd heeft, slentert naar de schuur om alle benodigdheden klaar te leggen en begint met het schrobben van de emmers voor schoon water. Eenmaal klaar met het natte werk pakt hij een stapeltje handdoeken uit de kast in het melkhok dat daar speciaal voor deze gelegenheden ligt. Zijn handen veegt hij droog aan het bovenste exemplaar dat hard en stug aanvoelt van de vele malen drogen in zon en wind. Hij inspecteert het touw waarmee hij kan trekken voor hij een laatste blik op de koe werpt die onrustig heen en weer drentelt in de wei. Straks moet hij zorgen dat ze niet te dicht bij het hek gaat liggen, maar voorlopig laat hij haar met rust. Ze zal nog een aantal keren gaan liggen en weer opstaan voor ze haar plek kiest. Hij kan de andere koeien eerst nog melken.

Aaltje komt het melkhok binnen met schone flessen en uitgekookte spenen. Ze loopt naar de kast maar voor ze zich bukt om de flessen erin te zetten, grijpt ze naar haar buik en perst haar lippen op elkaar. Zijn kennersblik vertelt hem dat er nog een geboorte volgt vandaag. Misschien nog wel eerder dan de koe buiten. De knecht moet zo eerst maar naar de dokter fietsen om hem te waarschuwen, voor hij helpt bij het melken.

Jacobus zit met zijn rug naar de straat op de melkkruk en trekt gedoseerd aan de spenen onder de volle uier voor hem. Hij houdt van dit werk. Voor hem geen nieuwe fratsen zoals zo’n melkmachine. Hij is snel en zijn handen zijn gratis. Hij koestert de warmte van de koeien als hij op de kruk naast ze zit, soms zelfs zijn hoofd tegen hun warme vacht legt. De koeien staan dan rustig te malen met hun kaken en zwiepen af en toe met hun staarten de vliegen weg die hem ook teisteren. Zijn handen, getraind door de herhalende handeling, zijn sterk en trefzeker. Ze doen hun werk autonoom en onderwijl denkt hij aan de werkzaamheden die moeten plaatsvinden. In zijn hoofd maakt hij een planning. Na het melken verloopt de dag meestal volgens het programma dat hij voor zichzelf heeft opgesteld. Vandaag zal het anders gaan, dat weet hij. Toch zal hij proberen zijn houvast niet te verliezen.

Hij is bijna klaar als hij het sleepspoor van de knecht door het gras hoort naderen. Kan die man zijn voeten niet optillen?

‘Dokter komt eraan.’

Jacobus komt overeind van de kruk, trekt de emmer onder de koe weg om vervolgens een klapje op haar flank te geven ten teken dat ze kan gaan. Hij loopt met de emmer naar de melkbussen om hem leeg te gooien voor de volgende koe. Met de lege emmer blijft hij staan en kijkt de knecht taxerend aan. Die staat wijdbeens met zijn handen in zijn zakken van zijn versleten broek, zijn kin omhoog.

‘En verder?’ Zijn stem klinkt barser dan hij bedoelt.

‘Dokter had extra handen nodig, zei hij. Want het kon wel eens zwaar worden. Iets met haar bekken of dat scheve of zo.’ De knecht kijkt naar beneden.

Hij praat verdomme over mijn vrouw, denkt Jacobus. Hij wil een tirade afsteken over fatsoen en meerderen, maar dan zegt de knecht: ‘Mevrouw Van Steen moest gehaald worden, om te kunnen helpen.’

Jacobus zwijgt.

De knecht rolt met zijn klompen op zijn tenen en weer terug. ‘Ze is onderweg,’ vervolgt hij om de stilte te doorbreken. Wanneer Jacobus zich uiteindelijk omdraait en naar de volgende koe loopt, laat de knecht wat lucht tussen zijn lippen ontsnappen om zich daarna naar de kar te spoeden.

De verse melk klotst in de melkbussen op de kar die de knecht over het hobbelige erf voorttrekt naar het melkhok. De drachtige koe loeit luid en draait om haar as, laat zich door haar voorpoten zakken en draait met een plof op haar zij. De zwarte auto van de huisarts draait het erf op, gevolgd door de snel fietsende moeder van Aaltje. Vanaf het hek van de wei slaat Jacobus het tafereel gade: de begroeting van mevrouw Van Steen en de dokter, het wijzen van de knecht naar de deur waar ze naar binnen kunnen. Het vertrouwde geluid van het ijzeren deurbeslag klinkt als mevrouw Van Steen de deur opent voor de dokter. Jacobus huivert. De koe komt weer moeizaam overeind om een onrustig geloei te laten horen. Blijkbaar heeft ze de juiste plek nog steeds niet gevonden.

De huisarts treft Aaltje op haar knieën in de keuken. De sopemmer staat binnen handbereik, haar logge lichaam beweegt driftig heen en weer, de dweil vliegt over de granieten keukenvloer. De vrouw lijkt zo in haar werk op te gaan dat ze de keukendeur niet gehoord heeft. Hij kijkt een tijdje naar haar, zoals ze daar zit, haar schoen met een forse zoolverhoging steekt onder haar rok uit, de linten van haar schort bijeen geknoopt met een stuk touw omdat ze te kort zijn geworden om gewoon te strikken. Het haar lijkt voller dan hij van haar gewend is, dat zal wel komen door de zwangerschap. Hoe kan het lelijke mens zo vruchtbaar zijn?

Het dweilen wordt af en toe onderbroken. Aaltjes bovenlichaam richt zich dan op en het samentrekken van de enorme buik is duidelijk zichtbaar onder haar te strakke jurk. Haar handen grijpen naar haar moederschoot en haar gezicht richt zich met een grimas naar het plafond. De stilte versterkt de ingehouden schreeuw.

Dan wordt hij zich opeens bewust van de zachte ademhaling van mevrouw Van Steen achter hem. Hij kijkt om en ziet haar staan, de handen op de rug, het hoofd afgewend. Hoe kan zo’n schoolmeester, die bekendstaat om zijn krachtige leiding aan de school en de kinderen uit het dorp, getrouwd zijn met zo’n volgzaam type, vraagt hij zich af. Aan de andere kant past bescheidenheid als je zo’n dochter op de wereld hebt gezet.

Hij kijkt weer naar de vrouw op de grond, kucht en ziet de vrouw een schrikbeweging maken. Ze laat de dweil los en kijkt om.

‘Heer dokter…’

‘Uw man heeft mij laten roepen. Vanwege uw toestand. Sta me toe u te onderzoeken. Uw moeder zal ons terzijde staan.’

Hij loopt op haar af om haar te steunen aangezien ze te ver van de tafel af zit om zich daaraan op te trekken. Wat is het mens zwaar en onhandig.

Zodra Aaltje zich omgedraaid heeft om zich naar haar slaapkamer te begeven voor het onderzoek, klettert het tussen haar benen. Ze slaat haar handen voor haar mond. ‘Moeder!’ roept ze verbaasd.

‘Ach Aaltje.’ Mevrouw Van Steen klinkt rustig. ‘Mijn kind, het is zover.’

Aaltje kijkt haar niet-begrijpend aan.

‘Je water is gebroken, vrouw,’ zegt de dokter. ‘En nu als de wiedeweerga naar boven. Het gaat beginnen.’

De koe staat. Ze heeft hem nodig. Hij brengt alle spullen die hij klaargezet heeft naar het midden van de wei. Zodra hij alles op volgorde gerangschikt heeft, loopt hij op de koe af en grijpt haar bij het touwhalster dat hij haar een paar dagen geleden, bij de eerste tekenen, omgebonden heeft. Met zachte dwang loodst hij het rund van de afrastering vandaan. Ze snuift en laat haar ogen rollen, maar laat zich toch meetronen. De geruststellende toon van zijn gemompel mist zijn uitwerking niet. Jacobus grijnst om het zoveelste domme beest; zo zal ze zich over een jaar ook het slachthok in laten praten.

Mevrouw Van Steen pakt haar dochter, die nog geen stap heeft gezet, bij de arm. ‘Aaltje… Ik ben er, ik ga je helpen. Kom. Toon me het slaapvertrek, dan maak ik daar de boel klaar en daarna ruim ik hier die natte boel op. Je wordt vandaag moeder, Aaltje.’

Haar dochter kijkt langzaam op. Ze ziet dat Aaltjes lip trilt en knikt bemoedigend. Zacht trekt ze aan haar arm om haar in beweging te krijgen. Dan gaat Aaltje haar voor om zich de trap op te hijsen, tree voor tree, af en toe wachtend tot een wee voorbijgaat.

Ze maakt het bed in orde voor de taak die haar dochter wacht. Onderwijl kijkt ze schielijk naar Aaltje die zich uitkleedt en haar nachtjapon aantrekt. Via de ovale spiegel in de kaptafel ziet ze het rode puffende gelaat van haar dochter die met haar rug naar haar toegekeerd staat. Aaltje lijkt een volslagen vreemde voor haar geworden. Blijkbaar heeft ze zich volledig gevoegd in haar rol als echtgenote van deze koude boer, van wie gezegd wordt dat hij meer om zijn dieren geeft dan om de mensen om hem heen. Aaltje lijkt in zichzelf gekeerd en zelfs immuun voor de signalen van haar lichaam. Het zou ook kunnen dat het arme kind niet eens weet wat zich in haar lichaam afspeelt. Het steekt haar moederhart. Ze verfoeit haar man van wie ze niet van huis mag om haar dochter te bezoeken. Aaltje behoort nu toe aan Jacobus, wrijft hij haar steeds weer onder de neus. Bezoekjes geven kletspraat, daar komt alleen gedonder van, ook al is het haar dochter. Hoewel ze geen idee heeft op welke kletspraat hij doelt, durfde ze zijn verbod niet te negeren.

De koe gaat liggen en Jacobus weet dat ze haar positie eindelijk bepaald heeft. Aan de achterkant steekt een voorpoot uit. Zorgvuldig wast hij zijn handen, maakt ze droog en gaat op een knie achter de koe zitten. De staart houdt hij weg om met zijn andere hand langs de poot naar binnen te glijden. De kop ligt netjes langs de poot, de andere voorpoot steekt achter het bekken van de koe. Hij probeert hem te grijpen maar pas bij de derde poging lukt het hem de poot mee naar buiten te trekken. Wee na wee volgt en langzaam komt het kalf naar buiten tot Jacobus het de touwen om de poten kan binden. Hij staat op en wacht op de volgende wee. Meteen als die begint, trekt hij aan het touw teneinde de natuurkrachten van de koe een handje te helpen.

Opeens schiet het kalf als een glibberige massa naar buiten. Omdat de vliezen nog voor de bek en de neus zitten en het kalf dus niet kan ademen, pakt Jacobus de kop beet en trekt de slijmerige vellen weg. Hij staat op en doet een stap naar achteren om het tafereel te bekijken. Bijna helemaal wit. Dat is bijzonder.

De koe zou nu op moeten staan om haar kalf te verzorgen. Dat doet ze niet. Jacobus ziet haar flanken intrekken. Er moet een tweede komen, realiseert hij zich. Hij vindt dat maar niks, het vraagt veel van een koe twee kalveren te voeden en meestal zijn ze zwakker. Maar als er nog een in zit, moet hij eruit, zoveel is zeker.

Hij draait zich om, om een handdoek van de stapel te pakken en schudt hem los. Met een hand veegt hij over het kalf in het gras om de resterende vliezen af te stropen waarna hij met de handdoek stevig over het kalf boent om het droog te wrijven en de ademhaling te stimuleren. ‘Het is niet de tong van je moeder, maar zo lukt het ook,’ mompelt hij tegen het kalf. Soms begrijpt hij zelf niet waarom hij met liefde tegen de dieren praat. Hij weet dat hij het als kind al deed, al moest hij zorgvuldig vermijden dat zijn vader het zou horen.

De natte handdoek gooit hij van zich af. De vacht van het kalf is plukkerig. Een forse stier. Die heeft niet veel voor zijn broer of zus overgelaten.

Een korte rondgang over de bovenverdieping leert mevrouw Van Steen dat Aaltje nergens op voorbereid is. De dokter onderzoekt haar dochter en alsof het de meest normale zaak is, zegt hij dat er twee baby’s komen.

‘Maar het gaat nog even duren. Ik ga nu weg maar ben op tijd terug voor de geboorte,’ verzekert hij hun. ‘Ik adviseer u hetzelfde te doen, mevrouw Van Steen, de kraamvrouw heeft rust nodig,’ vervolgt hij met een strenge blik.

Ze knikt instemmend en pakt de handen van haar dochter beet. ‘Als ik terugkom, heb ik spullen voor de baby’s bij me. Het komt goed, dat beloof ik.’ De angstige ogen van Aaltje gaan haar door merg en been.

Ze fietst zo snel mogelijk naar huis om alle spullen die ze had bewaard van Aaltjes babytijd voor de dag te halen. Alles was schoon de koffer in gegaan, zorgvuldig verpakt in vloeipapier of stukken van lakens die gescheurd waren door slijtage. De mand van de wieg en de kinderwagen zien er ook nog goed uit. Dit zal volstaan voor de eerste dagen. Jacobus moet eropuit gestuurd worden voor bedjes, denkt ze hoofdschuddend.

Tevreden met wat de zoektocht op zolder haar oplevert, sleept ze alles naar beneden en pakt het in de kinderwagen om aan de lange wandeling naar de boerderij te beginnen.