Hannes keuze

Mascha Gesthuizen

Hannes keuze

Voor Lex, Joep en Emma

Verbonden in liefde

Wer also nicht die Einsamkeit liebt, der liebt auch nicht die Freiheit

Schopenhauer

Vrijheid bestaat in het erkennen van grenzen

Krishnamurti

Deel één

1952-1988

Hanne

1952, Oosterbeek

Hanne de Jaager

De afstandsverklaring is getekend. Ik voel de opluchting door mijn lichaam sidderen. Als ik niet zo zwaar was, zou ik een vreugdedans maken van hier tot Parijs, de stad van de liefde. Ik zou zo graag in die stad zijn. Met mijn eigen ogen zien of het waar is wat ze zeggen. De kunstenaars die je knapper portretteren dan je ooit bent geweest, en de trappen bij de Sacré Couer die zó romantisch moeten zijn als de avond valt. Honderden keren heb ik het boek in de bibliotheek doorgebladerd en gefantaseerd over mijn toekomstige Parijse bestaan: Hanne dans Paris. Al vrees ik dat mij nu, met een baby op komst en zonder man, daar niets anders wacht dan een hoerenbestaan. Maar nu is de weg weer vrij naar een leven vol vrijheid, rijkdom en geluk. Alleen nog een rijke man schaken. Maar dat komt vast wel goed.

Ik ben nu zes weken in het huis voor ongehuwde moeders in Oosterbeek. Over nog eens zes weken zal mijn baby geboren worden. Vanaf de eerste dag dat ik besefte dat ik zwanger was, voelde ik me beetgenomen. Beetgenomen door mijn lichaam en door de vader die nu lekker thuiszit bij zijn vlijtige echtgenote. Hij wil niks weten van ons kind, dat is wel zeker. Hij heeft me hier gebracht op de avond dat we ontdekten dat ik zwanger ben en sindsdien heb ik hem niet meer gezien.

Mijn ouders hebben me al op jonge leeftijd in de steek gelaten. Bij een auto-ongeval kwamen ze om het leven. Ik had niet eens broertjes of zusjes. Niemand die me nu tot steun kan zijn, of ten minste kan zeggen wat ik het beste kan doen.

De eerste jaren na het ongeval woonde ik in een kindertehuis. De oorlog was net uitgebroken, maar in de dorpen rond Nijmegen waren de boeren het tehuis goed gezind. Dagelijks werden aan de poort producten afgeleverd die wij dan naar het keukengebouw moesten brengen, om ze schoon te maken en te sorteren. Vervolgens moesten we ze zo opbergen dat de oudste producten het eerst gepakt konden worden.

Ik kreeg de kans niet om mijn ouders te missen, want met de vriendinnen van mijn slaapzaal probeerden we na het keukenwerk en schoolwerk zo veel mogelijk dingen te doen die niet mochten. De spanning als we dat deden was enorm. De pijn van de lijfstraffen stilden we met het uitdenken van de volgende streek.

Helaas kreeg ik op een dag het stempel onhandelbaar en daarom werd er, ondanks het feit dat de oorlog nog voortduurde, een gezin voor me gezocht waar orde en netheid regel waren en waar ik als enig kind voortdurend in de gaten gehouden kon worden en wat discipline bijgebracht zou krijgen. In mijn eentje in Beek voelde ik me treurig en eenzaam. Ik miste mijn vriendinnen van het tehuis in Nijmegen meer dan mijn kinderhart kon dragen. Bij mijn pleegouders kon er geen lachje af. Ze zagen het als hun taak om van mij een vrome en nette vrouw te maken. Zonder maatje om plannen te maken was er geen fatsoenlijke kans om hieraan te ontkomen. Er zat niks anders op dan deze ellendige situatie uit te zitten. Op een dag zou ik vrij zijn, zo hield ik me voor.

Die dag kwam eerder dan ik had verwacht. Toen ik zestien jaar was en de huishoudschool met de hakken over de sloot had afgerond, riepen mijn pleegouders me bij zich. Pleegvader zat in zijn rookstoel, zijn smeulende sigaar op het voetje van de asbak. Pleegmoeder stond schuin achter hem, haar handen in elkaar gevouwen op haar schort, haar blonde haren in de eeuwige knot en met een glimlach vol belofte. Ik voelde meteen dat dit zo’n moment was dat ertoe deed. Ik nam me voor goed op te letten.

Pleegvader draaide even aan zijn snor en kuchte. ‘Hanne de Jaager,’ sprak hij luid, ‘zoals je weet, woont mijn broer in Australië.’

Ik voelde meteen een vuur door mijn lichaam gaan. Ik mocht naar Australië! Nog verder dan Parijs. Zou dat niet fantastisch zijn?

‘Hij woont daar met zijn gezin op een grote boerderij. Hij heeft zoveel werk, dat hij hulp nodig heeft.’

O, wat zou ik daar gaan doen? De huishouding? Of iets met de beesten? Voor de kinderen zorgen, zodat de vrouw zich kan wijden aan de administratie van de boerderij? De mogelijkheden buitelden in mijn hoofd over elkaar, het was één grote grabbelton van kansen. Hoe mooi kon het zijn?

Ik krijg een heel huisje voor mij alleen, fantaseerde ik. Ik maakte me al een voorstelling van een klein huis waarvan de voordeur meteen in de kamer uitkomt. Een open keuken met een houten tafel met vier stoelen eromheen en een vaas wilde bloemen in het midden. De trap …

‘Je bent nu zestien jaar, je kunt op eigen benen staan. Daarom hebben je pleegmoeder en ik besloten naar Australië af te reizen en ons daar te vestigen. Ik kan mijn broer bijstaan door de administratie van het bedrijf op me te nemen, ik ben tenslotte een prima boekhouder. Je pleegmoeder kan haar schoonzus bijstaan in de huishouding en de zorg voor de kinderen. Voor jou zoeken we een betrekking hier en dan gaan we ieder ons weegs.’

Een bak met ijsschaafsel van het soort waarin de vis wordt bewaard zolang de vissersboot nog op volle zee is, werd over me uitgestort. Ik wist niet wat ik zeggen moest. Ik spartelde uit protest. Hebben ze ooit gedacht aan wat ík wil? Dit konden ze niet maken. Een betrekking? Terwijl ik naar Australië had kunnen gaan? Hadden ze me uit het pleeghuis gehaald om me nu alweer in de steek te laten?

Armband

Uiteindelijk wilde geen huishouden me hebben, hoe mijn pleegouders ook smeekten aan de deuren van de statige panden. De huizen die iemand zochten voor een betrekking, waren niet op zoek naar mij. Ik was te lui, te wild, te dik, te dun, had de handen verkeerd staan, noem maar op. Mijn pleegouders voelden zich als een rooimachine op een te natte akker. Hun taak wat mij betreft zat erop. Ze wilden zo graag naar Australië vertrekken, en Nederland en mij achterlaten om een nieuw leven tegemoet te gaan.

Tijdens het voor de zoveelste keer doorspitten van de advertenties in de krant stuitte mijn pleegvader op een vacature voor een werkster voor de N.V. Manufacturenhandel.* Met de uitgeknipte advertentie in mijn hand stuurde hij me op de fiets ernaartoe, alleen.

Het regende en toen ik Nijmegen uiteindelijk bereikte was ik doorweekt; ik had haar als zeewier in de branding, druipend langs mijn gezicht. Omdat ik niet onverrichter zake thuis durfde te komen, stapte ik toch bij de fabriek naar binnen. Het leek me maar het beste mijn verregende uiterlijk totaal te negeren. Als het voor mij niet bestond, kon het een ander ook niet opvallen, dacht ik. Zonder iets te zeggen stapte ik naar de balie en schoof het krantenknipsel onder de glazen afscheiding door naar de beeldschone dame achter het loket. Ze keek van het papiertje naar mij en weer terug. Met de woorden ‘Blijf precies daar staan, anders wordt alles nat’ stond ze op en verdween met luid klikklakkende hakken door een deur.

Een moment later kwam ze terug, gevolgd door een heer die om de balie heen liep en op me afkwam. Het pak dat hij droeg paste perfect, de vouw zat nog strak in de broekspijpen hoewel het toch al middag was. Zijn haar leek wel geboetseerd. De moed zonk me in mijn soppende schoenen.

‘Zo, juffrouw. U wilt hier komen werken?’ Hij keek over de rand van zijn gouden montuur, zonder zich voor te stellen.

Ik wist niet of ik rilde van de kou of van zijn strenge blik die hij over mijn lichaam liet glijden. Ik knikte toch maar, tenslotte was het waar. Al was het misschien vooral de wens van mijn pleegvader, zodat zijn weg naar Australië vrij zou zijn.

Opeens voelde mijn keel akelig dik. Het was wel duidelijk. Als alle mensen bij deze fabriek er zo perfect uitzagen, kon hier geen plaats zijn voor mij.

Opnieuw klonk zijn stem, iets zachter nu: ‘En u denkt dat u de handen uit de mouwen kunt steken, ook al bent u nog jong? Want hoe jong bent u, juffrouw, zestien misschien?’

Ik knikte tweemaal, hij stelde tenslotte twee vragen, en hoopte dat hij me er nu uit zou gooien want dan hadden we het maar gehad. Om hem aan te sporen dat ook te doen, hief ik mijn kin op en zette een voor mijn gevoel uitdagende blik op.

‘Is uw spraakvermogen weggespoeld door de regen?’ Hij keek me nu vriendelijk aan.

‘Nee meneer, in het geheel niet.’ Mijn stem klonk schor. Ik schraapte mijn keel en vervolgde: ‘Maar ik dacht dat u me het werk niet zou geven.’ Ik voelde me zo’n kluns, maar de man barstte in lachen uit.

‘Ach, juffrouw, het is al goed. Iemand die zo door de regen komt fietsen, moet het werk wel heel hard nodig hebben. U krijgt de baan. Kom maandag schoon en droog, dan vullen we papieren in en dan kunt u beginnen.’ Hij knipte met zijn vingers naar de dame die weer achter haar loket zat. Ze krabbelde iets op een papiertje en schoof het over de balie. Hij wees ernaar en zei: ‘Het adres van een betrouwbare hospita. Je zult wel huisvesting nodig hebben, dat hebben dames zoals jij meestal. Zo, dan is het nu geregeld. Maandag. Schoon. Droog. Op tijd!’

Ik keek hoe hij zonder mijn antwoord af te wachten op zijn hakken omdraaide en wegliep. Ik bleef hem nakijken tot hij door dezelfde deur verdween als waar hij door gekomen was. Al was het dan geen Australië en ook geen Parijs, dit voelde als een levensveranderend moment. Ik rook de vrijheid.

Zonder verdere omhaal verdwenen mijn pleegouders uit mijn leven en was ik andermaal op mezelf aangewezen. De hospita kende slechts één regel: ik wil je niet horen en ik wil je niet zien. Op de zolderkamer had ik een kleine keuken die net genoeg ruimte bood om mijn maaltijden te bereiden. Afwaswater tapte ik uit de wastafelkraan en warmde ik in de ketel op. Het vuile sop spoelde ik door het toilet. Ik zorgde er wel voor dat ik niet veel vaat had. In de aangrenzende ruimte stond aan de ene kant mijn bed onder de balken en aan de andere kant een bank. Een klein bureau diende als nachtkastje, eettafel, salontafel en schrijfplek tegelijk. Omdat er geen kast kon staan op de zolder, had ik mijn kleding in stapeltjes gevouwen onder de laagste balken liggen. Ik had er een oud laken van mijn pleegouders voor gehangen want de middagzon scheen precies door het ronde nokraam op de kleding en ik wilde niet dat die zou verkleuren.

Omdat ik niet wist wat ik zou moeten als ik mijn werk zou verliezen, werkte ik hard. Ik moest zorgen dat Gouden Brillenmans trots was op mijn werk, dat hij me gunstig gezind was. Dat ik kon blijven werken bij de fabriek en blijven wonen op mijn zolder.

En trots was hij. Hij overlaadde me met complimenten. Bracht me thuis als het regende. Hij vroeg me vaak over te werken omdat er dingen afgemaakt moesten worden. Niemand kon zo snel en vaardig naaien als ik, volgens hem. Ik vond het prachtig. Thuis wachtte niemand op me. Hier werd ik opgehemeld, in de watten gelegd, er werd eten voor me gehaald en ik kreeg nog geld toe ook. Misschien kon ik wel gaan sparen om naar Parijs te vertrekken.

Na een paar maanden was de lol er toch wel zo’n beetje af. Ik was moe door de lange dagen, en ik miste opnieuw het gekeet in de slaapzaal van het kindertehuis. Terwijl ik achter de naaimachine zat om een damasten tafellaken te zomen, vroeg ik me af hoe het mijn vriendinnen zou zijn vergaan. Ik zag de beelden voor me, het gezicht van een schoolmeester als we de stoel aan het bureau hadden gebonden en de hele boel verschoof toen hij met een ruk probeerde hem toch achteruit te schuiven.

Ik voelde de brandende pijn eerder dan de klap tegen mijn wang. Ik had de hand van Brillenmans niet zien aankomen en van schrik barstte ik in huilen uit. Toen ik mijn hoofd boog, zag ik de druppel bloed op het damast. Ik had met een knopspeld in mijn vinger geprikt toen ik hem verzette om verder te naaien. Goudbril toornde eerst nog dreigend boven me uit, klaar om de klap tegen mijn wang aan te vullen met een tirade van zijn beste soort. Bij het zien van mijn tranen boog hij echter naar me toe en pakte me bij mijn kin om me aan te kunnen kijken. Zijn blik werd zachter, er kwam een glinstering in zijn ogen. Hij brabbelde iets over verdomde knopspelden. Ik kon het niet goed verstaan maar het leek op een verontschuldiging. Het maakte me in de war. Wat gebeurde hier?

Ik werd me bewust van zijn handen die mijn handen pakten en me overeind trokken. Ik voelde hoe hij me troostend tegen zich aantrok en een stroom woorden over me uitgoot, vriendelijk en zacht, de toon en de klank en het ritme waren warm en veilig.

Toen stopte hij mijn bloedende vinger in zijn mond. Een warm gevoel verdrong de tranen en de vermoeidheid van de afgelopen weken. Het was zo lang geleden dat ik deze veiligheid gevoeld had. Beelden van mijn moeder, die me over mijn hoofd aaide en mijn bloedende vinger kuste, de vinger die ik opengehaald had aan het prikkeldraad dat onze tuin scheidde van het weiland met koeien, tolden door mijn hoofd en ik voelde het gemis zo sterk … Ik kon niet anders dan me tegen hem aan vlijen, vastklampen, omhelzen en hij beantwoordde deze gebaren liefkozend en sloot me vaderlijk in zijn armen. Zo stonden we daar, minutenlang. Ik weet zeker dat ook hij niet los durfde te laten.

Na dit moment, waarin mijn onbenulligheid en zijn woede samengesmolten waren tot een verboden intimiteit die nieuw voor me was, had ik geen idee of het goed of fout was wat we deden. Ik kon het ook aan niemand vragen. Ik had weer aan de veiligheid van mijn eerste kinderjaren geproefd, de veiligheid die ik had kunnen delen met mijn ouders. Maar er was ook iets anders. Een sprankeling als ik hem zag, een glimlach als ik aan hem dacht. Het liefst was ik de hele tijd in zijn buurt maar wanneer ik hem zag, wilde ik dat hij wegging, omdat de hunkering zo zalig was.

Misschien is het sluimerend aanwezig geweest, misschien kwam het uit het niets. Maar opeens voelde ik steeds als ik Goudbril zag een enorme behoefte met hem te versmelten en samen verder door het leven te reizen.

Dat hij dat ook wilde, stond voor mij vast. In de eerste dagen na het voorval stotterde hij als hij me zag. Overdag negeerde hij me zo veel mogelijk. De uurtjes na sluitingstijd kregen een heel ander karakter. Zoals gewoonlijk bleef ik achter mijn naaimachine zitten als de gong luidde ten teken dat de fabriek ging sluiten. Brillemans stelde zich gewoontegetrouw op bij de dubbele deur waardoor het personeel naar buiten strompelde, moe van een dag hard werken. Nadat de voetstappen verstomd waren, hoorde ik de scharnieren van de deuren het eind van de werkdag bezegelen. Zodra de typische gang van Brillie het naaiatelier naderde, voelde ik elke vezel in mijn lijf aanspannen. Ik probeerde dan zo rustig mogelijk door te naaien. Met al mijn zintuigen op scherp ging ik daar zelfs mee door als hij achter me kwam staan. Hij masseerde mijn nek en schouders terwijl ik goed oplette dat de stiknaad recht bleef. De tweestrijd in mijn lichaam deed mijn hoofd suizen, ik voelde me opgetild naar grotere hoogte. Mijn handen stuurden de stof onder het voetje van de naaimachine door terwijl mijn lichaam gloeide, wachtend op het moment dat hij zwaar begon te ademen.

Elke dag volgde hij hetzelfde patroon; als zijn hijgen begon, kwamen zijn handen naar beneden. De eerste keren wachtte ik gespannen af wat zijn volgende stap zou zijn, maar inmiddels kon het moment dat hij mijn borsten zou omvatten niet snel genoeg aanbreken. Soms streelde hij ze, andere dagen kneep hij er hard in. Dan wist ik dat het er ruw aan toe zou gaan. Strelende handen betekenden aandacht, kusjes, zachtheid en geduld.

Maar hoe dan ook moest ik blijven zitten en proberen te naaien tot zijn volgende stap. Deed ik dat niet, dan corrigeerde hij me met een schorre stem en soms een tik of een duw in de goede richting. Hoewel ik me mijn leven lang verzet had tegen orders en correcties, waren deze terechtwijzingen anders. Mijn verlangen op te gaan in Bril werd ondraaglijk.

Nadat mijn borsten verkend waren, knoopte hij mijn schort los en daarna was mijn jurk aan de beurt. Staande achter mijn kruk, hijgend, trok hij de stof van mijn jurk van mijn schouders en daarna klonk een gedecideerd openen van de rits van zijn broek, die dan op zijn enkels zakte. Hij kwam met zijn ding tegen mijn rug staan en wreef heen en weer. Zijn handen waren overal.

Ik schaamde me ervoor maar op dit punt was ik meestal net zo hard aan het hijgen als hij. Ik voelde dingen die ik nooit gevoeld had op plekken waarvan ik nooit vermoed had dat je daar überhaupt iets zou kunnen voelen. Het natte gevoel tussen mijn benen maakte me angstig. Maar er waren weinig dagen voor nodig om toe te geven aan een diep verlangen dat zich schuilhield in het diepst van mijn buik en dat alleen Brillie kon laten ontvlammen.

Terwijl ik hijgde en naaide en hunkerde naar zijn volgende stap, draaide hij dan eindelijk mijn kruk om en trok me bij mijn armen overeind. Mijn jurk viel dan op de grond en terwijl zijn lip begon te trillen, beval hij me mijn onderbroek uit te doen. Hij deed hetzelfde en met zijn ding omhoog stapte hij naar me toe. Ik kon er niet naar kijken, die grote mannenonderbroeken van hem die hij afstroopte. Elke keer bleven ze even hangen. Maar ik leerde algauw me te concentreren op zijn ogen die op dit moment aangekomen over mijn lichaam gleden en daarbeneden bleven hangen waarna zijn ogen vernauwden en zijn blik iets troebels kreeg. Steeds opnieuw deed me dat rillen, maar mijn lichaam vroeg om vaart, om vervolg, om actie.

Vanaf deze stonde liep het elke dag anders. Soms tilde hij me op, legde me op de kniptafel en bereed me langzaam als een trekker over het land, vastberaden en gestaag doorgaand tot de klus geklaard was. Andere keren liet hij me bukken over mijn naaitafel. Soms duwde hij me terug op mijn krukje en dwong me verder te werken.

De eerste tijd sloten we de dagen zo af voor we ons naar huis begaven. Hartstocht zonder woorden. Later leek hij wat meer tot rust te komen. Ik begon me vrijer te voelen in zijn aanwezigheid. Hij noemde mij zijn minnares. Hij begon te vertellen, over zijn echtgenote die apart sliep en hem nooit duldde in haar kamer.

‘Ik werk hard, Hanne. Ik verdien een minnares zoals jij. Een man die zo hard werkt als ik, heeft zijn behoeftes,’ zei hij op een dag, waarbij hij me ernstig aankeek. Hij haalde een doosje uit zijn broekzak en stak het naar me uit.

‘Ik zal je eerlijk zeggen dat ik dit voor mijn vrouw had gekocht. Maar terwijl zij alleen maar snauwt, geef jij me wat ik nodig heb. Hanne, lieve Hanne, mijn minnares, pak aan en maak het open. Je hebt het verdiend.’

Beduusd opende ik het doosje en staarde naar de mooiste armband die ik ooit van zo dichtbij gezien had. Hij moet mijn zwijgen geïnterpreteerd hebben als verbijstering want hij schoof de armband breed lachend om mijn pols. Het was de laatste keer dat ik hem omdeed, nam ik me voor.

Vaak als we moe gevreeën waren en bloot tegen elkaar lagen, vroeg hij naar mijn jeugd, naar mijn ouders. Hij lachte om de anekdotes over de streken die we uithaalden in het tehuis.

Hij vertelde over de meisjes zoals ik, die hij vriendschap en trouw had gegeven maar die hem, als hij hun vertelde over zijn vrouw, in de steek hadden gelaten om te trouwen met armoedzaaiers. Hij voelde zich dan afgewezen, zei hij, want weliswaar kon hij hun geen huwelijk bieden maar net als nu voor mij, had hij altijd goed voor hen gezorgd. Hij zwoer me dat ik de enige was in zijn leven die hem zoveel vreugde en passie schonk.

Ik wist niet wat ik hiervan denken moest. Het verwarde me en het riep een bepaalde bezorgdheid bij me op. Ik besloot mijn onrust te negeren. Ik wist zeker dat ik mijn redder gevonden had. Brillenman was mijn leider, mijn verzorger, mijn weg naar een beter leven.

* N.V. Manufacturenhandel: allerlei handel, naaigoed, huishoudelijke artikelen, alles wat een huishouden nodig heeft en wat beschikbaar is om te verhandelen.

Paulastichting

Brillie zag eerder dan ik dat mijn buik dikker werd, net als mijn borsten.

‘Wanneer heb je voor het laatst gebloed?’ Waar net nog liefde en zachtheid was, klonk zijn stem nu scherp als de bijl van houthakkers. Hij stond op van het opklapbed dat hij op een avond in zijn kantoor had geplaatst. Zijn kleren lagen her en der verspreid door het kantoor en nu graaide hij als een razende alles bij elkaar.

‘Ik weet het niet. Ik hou het niet bij. Is er iets?’ Ik voelde me verward. Waarom was hij nou boos?

‘Je bent in verwachting.’

‘In verwachting?’ Ik had werkelijk geen idee waar hij het over had. ‘Wat bedoel je?’

‘Je krijgt een kind! Een baby. Je bent in verwachting.’

Ik keek naar mijn buik. Het leek me toch gewoon mijn buik. Iets dikker misschien, maar nee, daar kon toch geen kindje in zitten? Voor ik mezelf antwoord kon geven, smeet hij mijn jurk naar me toe.

‘Kleed je aan, domme gans.’

Ik durfde niet te protesteren of zelfs maar te vragen waarom of wat de bedoeling was, want zelden was hij zo boos.

Toen ik klaar was, greep hij me bij de hand en sleurde me de fabriek uit. Hij pootte me in zijn auto en gooide veel te hard het portier dicht. Mijn jurk zat ertussen maar ik durfde niks te zeggen.

Bril reedt de stad uit en koerste naar het noorden. Na een rit van ruim een half uur passeerden we het bord Oosterbeek. Ik vroeg me af wat daar was, ik was hier nooit geweest. We stopten voor een bakstenen gebouw dat de naam ‘Paulastichting’ droeg. Hij beval me in de auto te wachten tot hij me kwam halen en beende weg.

De tranen waren niet meer tegen te houden. Ik begreep niet wat er aan de hand was. Wat had ik gedaan dat hem zo woest maakte? Hier was iets gruwelijk misgegaan.

Veel tijd om te piekeren kreeg ik niet. Toen Goudbril terugkwam, leek hij haast weer de oude, de man van wie ik zoveel hield. Gauw poetste ik mijn tranen weg en stapte uit. Terwijl we naar de ingang liepen, vertelde hij me dat dit een huis was voor jonge ongetrouwde moeders. Zoals ik. Hier kon ik blijven tot alles achter de rug was. In Nijmegen hoefde niemand te weten wat er gebeurd was. Bij de Paulastichting mocht ik de komst van mijn baby afwachten en als het zover was, waren hier kundige handen die de bevalling zouden begeleiden. Als het kind geboren was, zou ik nog tien hersteldagen hebben en dan mocht ik weer naar mijn eigen zolder en mijn eigen werk.

De informatie duizelde me. ‘En het kind dan? Waar blijft het kind na die tien dagen?’

‘Daarover hoef je je in het geheel geen zorgen te maken. De Paulastichting ontfermt zich over het kind. Alles komt goed.’

We waren bij de deur aangekomen waar een verpleegster ons opwachtte. Brillie hief zijn hand met daarin de mijne en de zuster nam mijn hand over.

‘Zo, dus jij bent Hanne de Jaager? Welkom, Hanne. Ik ben zuster Gabriëlla.’

Ze kneep me vertrouwelijk in mijn hand, wat het volume van haar stem een beetje goedmaakte. Hoe kon iemand zo luid spreken? Ze leidde me naar binnen en toen ik omkeek, zag ik Brillenman op een holletje naar zijn auto gaan. Zonder nog om te kijken, stapte hij in en reed weg. Ik was weer alleen.

Zo ben ik zes weken geleden hier terechtgekomen. De zusters zijn vriendelijk maar streng. Ergens doet het me wat aan het kindertehuis denken. En deze keer zijn we allemaal stout geweest door ons niet degelijk genoeg te kleden in het bijzijn van een man die ons wat aandacht gaf. Dat dit ook niet geoorloofd is voor ongetrouwde vrouwen, dat heb ik intussen wel geleerd. Maar hoe had ik het kunnen weten toen Brillemans me in zijn armen nam?

Wat mijn straf zal zijn, weet ik nog niet. De dames die hun kind al gekregen hebben, komen nooit terug in de slaapzalen waar wij de uren doorbrengen in bange verwachting.

Ik hoef hier nergens over te beslissen. Ik weet niet of Goudbril alles voor me geregeld heeft, of dat zuster-overste dat doet. Ik hoef alleen maar handtekeningen te plaatsen. De laatste is misschien wel de belangrijkste: de afstandsverklaring.

Nadat ik in de stoel tegenover het bureau van zuster-overste was gaan zitten, stak ze een monoloog af. Ik was jong en onverantwoordelijk, had zelf nooit het fatsoenlijke gezinsleven gekend en had de baas van de fabriek misleid en verleid. Zo had ik me met een jong laten schoppen dat niet gewenst was en daarmee zorgde ik voor een omstandigheid die niet wenselijk was. Bovendien was het wel zeker dat ik nooit voor een kind zou kunnen zorgen. Ik zou daarom de afstandsverklaring moeten tekenen.

‘Wilt u dat, juffrouw Hanne de Jaager?’

Ik voelde hoe binnen in mij iets afstierf. De dood brandde een krater in mijn ziel en ik wist dat, wanneer dat klaar was, de koude snel zou inzetten zodat de vrieskou de rest van mijn leven een deel van mij was. Er was niks tegen te doen. Ik kon het maar beter accepteren.

Ik richtte mijn hoofd op naar zuster-overste en knikte.

‘Ik versta u niet, juffrouw.’

‘Ja zuster-overste, ja. Ik zal dat doen want er is geen keus voor mij. Ik ben een slecht mens, ik zal moeten bidden om beterschap en misschien, als God genadig is, zal hij zorgen voor een goed nest voor dit mensje in mij.’ Ik had werkelijk geen idee waar ik dit relaas vandaan haalde.

Tegenover mij knikte zuster-overste goedkeurend. Ze schoof het papier, waarvan ik nu pas zag dat het al die tijd klaargelegen had, naar me toe en reikte me een kroontjespen aan. Op de aangekruiste plek schreef ik ‘Hanne de Jaager’ in blokletters, zodat er geen misverstanden konden ontstaan. Schoon genoeg had ik van dit hele gedoe, ik wilde het achter me laten. Ik zou mijn kind geboren laten worden en het daarna de rug toekeren, zoals ze zo graag zagen. En dan zou ik herstellen als van een nare ziekte die me had getroffen, een gezwel waarvan ik me had ontdaan, waarna de wonden konden helen. Dan zou ik naar Nijmegen gaan om een laatste loonzakje bij de N.V. Manufacturenhandel in ontvangst te nemen. Dat zou toch genoeg moeten zijn voor een reis naar Parijs en een paar dagen eten? En ik zou nooit terugkeren naar mijn zolderkamer.

Christina

Met heftige pijnen word ik wakker. Mijn buik voelt als een bowlingbal, hard en rond. Ik zucht naar verlichting maar alle spieren in mijn lichaam zetten zich schrap, strak en onverbiddelijk. Als me dan uiteindelijk toch wat lucht wordt gegund, waag ik het mijn ogen te openen. Ik kijk recht in het gezicht van zuster-overste, die ik het meeste haat van allemaal. De heks van de kudde die ons vrouwen op het verkeerde been zet door haar bezem thuis te laten, zodat we haar niet als zodanig zouden herkennen. Voortdurend moet je op je hoede zijn. Waan je je ongezien en alleen in de slaapzaal en til je de zoom van je nachtjapon op om te dansen en even verlost te zijn van de zwaarte van je buik omdat de zwierende bewegingen je lijken op te tillen, dan klinkt opeens haar stem achter je. Met valse vriendelijkheid fluistert ze je toe dat het door God gegeven moet zijn dat je zo mooi kunt dansen, maar je weet dat ze je lichtzinnig en onbehoorlijk vindt want voor het gebed aan tafel preekt ze over de dans als instrument van de duivel in de handen van de hoer tijdens de verleiding van onschuldige mannen. Gauw sluit ik mijn ogen, maar ze heeft me al betrapt.

‘Zo, juffrouw Hanne. Het is begonnen. U mag aan het werk, dat kunt u toch zo goed? Nog een paar uurtjes en u kunt de dagen van uw verblijf hier weer aftellen.’

Was ze maar stil. Ging ze maar weg. Mijn buik doet alweer zijn best zich zo samen te knijpen dat hij er zo wel af móét rollen. Is dit hoe een baby geboren wordt?

De krassende stem klinkt opnieuw: ‘Het kon wel eens vlug gaan, juffrouw Hanne. De weeën doen hun werk goed.’

Ik heb geen idee waar ze het over heeft. Ik wil alleen maar dat dit kind eruit gaat, dan zijn we hier klaar.

Twee uur later denk ik dat ik ophoud te bestaan. Mijn lichaam leidt een heel eigen leven en ik heb er geen vat op. Inmiddels staan twee zusters aan mijn bed aanwijzingen te schreeuwen. Wat mij betreft kunnen ze net zo goed tegen de deurpost praten. Ik begrijp niet wat ze van me willen en door de heftige pijn in mijn buik kan ik alleen maar krijsen. Tegelijkertijd maakt mijn eigen gekrijs me knettergek.

Opeens hoor ik de stem van zuster-overste. Ze klinkt zacht en warm en dat maakt dat ik mijn ogen opendoe om haar aan te kijken. Ze stuurt de andere zusters weg, lacht naar me en legt haar hand op mijn voorhoofd.

‘Och, meisje, wat ben jij in paniek. Daar is geen reden toe. Luister goed naar wat ik zeg en doe wat ik je vraag. Ik loods je hierdoorheen.’

Op de een of andere manier klinkt het heel overtuigend, ondanks wat ik van haar vind. En ik wil zo graag geloven wat ze zegt. Ik knik.

‘Goed. We gaan beginnen.’

Zuster-overste bewaart haar vriendelijkheid kennelijk voor aan het verlosbed. Ze doet wat ze beloofd heeft en daarom doe ik goed mijn best haar bevelen op te volgen. Tussendoor houdt ze me steeds op de hoogte van de vorderingen en hoewel ik niet alles begrijp wat ze uitlegt, heb ik toch het idee dat het allemaal voorspoedig gaat. Als ze zegt dat bij de volgende wee de baby wordt geboren, laat ze de twee zusters weer binnen. Zij zwijgen nu en als ik mijn buik opnieuw voel aanspannen let ik goed op de instructies van zuster-overste. Ik word uit elkaar gescheurd. Dan opeens voel ik de druk wegvloeien. Zuster-overste draait zich om en gaat de kamer uit. De twee zusters ontfermen zich over mij.

De overgang is te groot. Net was ik nog een team met zuster-overste, werkten we naar iets moois toe en nu zit ik opgescheept met deze zusters uit haar heksenleger, een lege buik en een gat in mijn ziel. Ik voel meteen dat ik iets heel doms heb gedaan. Nooit had ik die verklaring moeten tekenen.

‘Waar is mijn kind? Ik wil mijn kind!’ Het duurt even voor ik besef dat het mijn eigen stem is die dat roept. Ik roep, ik schreeuw. Ik wil uit bed maar de handen van de zusters duwen me tegen het matras. Eerst proberen ze me te sussen en als dat niet helpt, gooien ze me voor de voeten dat ik er zelf voor getekend heb. En dat mijn kind naar een gezin gaat waar wel goed voor een baby gezorgd kan worden. Geleidelijk leg ik me erbij neer. Ik moet wel, in deze situatie waarin ik totaal geen controle heb. De zusters verzorgen me zonder iets te zeggen. Ik sluit mijn mond met het plan hem nooit meer open te doen.

Tijdens de hersteldagen zeg ik geen woord. Zuster-overste krijg ik niet meer te zien. Als ik op de stoep sta om te vertrekken, wordt mijn koffer naast mij neergezet. Ik krijg een roze kaartje in mijn handen gedrukt. Christina, geboren 6 juni 1952, dochter van moeder Hanne de Jaager, vader onbekend. Ik druk het kaartje tegen mijn borst. Christina. Wie zou die naam verzonnen hebben?

Mijn huis, mijn werk, mijn kind, alles ben ik kwijt. Zelfs mijn eigenwaarde. Met de taxi reis ik naar Nijmegen. Mijn hospita zegt dat Brillie de huur voor me heeft opgezegd. Ik kan een week blijven om iets anders te regelen en dan moet ik weg. Ze herinnert me aan de regels: ‘Ik wil je niet horen en ik wil je niet zien.’ Dat loonzakje voor mijn laatste werk zal ook wel in Brillies zak zijn beland.

Ik kijk naar mezelf in de verweerde spiegel boven de wastafel. Mijn bleke gezicht lijkt dat van een ander. Ik blaas mijn adem tegen de spiegel en poets hem met de hand weer schoon. Hetzelfde gezicht kijkt me aan. Langzaam dringt het tot me door dat ik kijk naar het gelaat van de nieuwe ik. Door de bevalling kan ik nooit meer terug naar wie ik was. Ik kan alleen naar wie ik word. Het gezicht in de spiegel breekt open. De lach tekent zich voorzichtig af maar neemt het gelaat mee in zijn vlucht. ‘De vlucht van de vrijheid,’ fluister ik zacht tegen de spiegel. Ik hoor gelach om mij heen. ‘De weg naar de vrijheid,’ spreek ik nu hardop. ‘Ik ga! Parijs, ik kom eraan!’

Vertrek

Nu de beslissing genomen is, moet ik zo veel mogelijk regelen in de week dat ik nog over mijn woonruimte kan beschikken. Ik heb niet veel spullen, wat nu een voordeel is. Ik sorteer mijn kleren en breng de kleding die ik niet kan gebruiken naar het weeshuis.

Bij de bank vraag ik het saldo op van mijn spaarrekening. Dat is een van de dingen waar Brillie me goede raad over gaf, het openen van een spaarrekening. Vanaf de bank loop ik meteen naar het station. Ik heb geen idee hoe duur een treinkaartje naar Parijs is. Ondanks mijn flinke tempo glijdt mijn blik langs de etalages. Het lijkt wel of alle koopwaar extra verleidelijk ligt te glanzen. Het is moeilijk me keer op keer te bedwingen maar het moet. Anders is het spaargeld in het binnenvak van mijn tas al op voor ik op de treeplank van de wagon sta. Dan valt mijn blik op een paar prachtige bruinleren veterlaarsjes. Ze hebben een doorlopende zool en geen verhoogde hak. Mijn voeten beslissen voor mij; ze weigeren deze etalage te passeren, al staat er behalve de laarsjes niks in wat me ook maar één stap dichter bij het zuiden kan brengen. Bijna huppelend gooi ik de deur open en val zo’n beetje naar binnen. De dame achter de toonbank trekt haar mondhoeken naar beneden als ze me over haar brilmontuur aankijkt. Gebiologeerd kijk ik naar de knot op haar hoofd. Een waar kunstwerk waarbij elke haar precies op de juiste plaats in de knot gevangen is.

‘Ja, juffrouw?’

Ik ben nog niet klaar met mijn inspectie van haar knot.

‘Juffrouw? Dit is een schoenenwinkel. Had u een paar nieuwe schoenen gehad willen hebben?’

‘Schoenen. Nee. Of … ja, toch wel.’ Ik schrik van mijn eigen woorden. Wat ga ik doen? ‘Laarsjes. De laarsjes in de …’

‘Heeft de juffrouw geld voor zulke laarsjes?’ Haar mondhoeken kunnen nog lager.

Ik knik voorzichtig. Gaat dat zo, in zo’n winkel?

‘Laat eerst maar eens zien. Ik heb me al te vaak uitgesloofd voor de juiste leest waarna er opeens geen geld bleek te zijn.’

De dame komt achter de toonbank vandaan. Ze is nog groter dan ik dacht. Terwijl ze met vaste tred op me afkomt, doe ik onwillekeurig een stap achteruit.

‘Ah! De juffrouw gaat er gauw vandoor?’

‘Nee.’ Ik graai naar mijn tas, zoek op de tast naar de biljetten en houd ondertussen mijn blik gericht op het perfecte haarkunstwerk op haar hoofd. Beschaamd toon ik haar mijn geld. De laarsjes, klinkt een bemoedigend stemmetje in mijn hoofd, je doet het voor de laarsjes. ‘Bruur. Een klant,’ roept ze naar een gordijn achter in de zaak. Ze draait zich om, zodat ze haar plaats achter de toonbank weer in kan nemen.

Het gordijn komt in beweging. Alles in mij staat op scherp. Wat gaan we nu weer krijgen, vraag ik me af. Een kleine wat dikke goedzak komt vanachter het gordijn op me af. Hij werkt een hele ceremonie af van voeten meten, inspectie van de loop en afwikkeling en ten slotte vraagt hij: ‘Wat gaat de juffrouw doen? Met de laarsjes?’

‘Lopen. Van hier naar Parijs of zo ver als nodig is en het geld me toelaat de reis met de trein te voltooien.’

Hij schatert het uit. Dan trekt hij een serieuze blik. ‘De laarsjes, die redden het wel tot Parijs, juffrouw. Maar hoe is het met u gesteld?’ Hij schiet opnieuw in de lach en verdwijnt achter het gordijn. Een moment later komt hij terug met een doos in zijn handen. Ik mag plaatsnemen zodat hij de laarsjes aan mijn voeten kan schuiven. Veters worden strakker en losser en weer strakker aangetrokken, ik moet staan en weer zitten en hij knijpt in mijn voeten en duwt op mijn grote teen. Dan beveelt hij me een rondje door de zaak te lopen. ‘Perfect! Ze zitten u als gegoten. Als uw hoofd mee wil, brengen uw voeten met de laarsjes u zeker tot Parijs. Maar als ik u was, zou ik eerst Amsterdam proberen.’

Ik heb me nog nooit zo stevig met de ondergrond waarop ik sta verbonden gevoeld. Ik kan weer gelukkig worden.

‘Zo, nu afrekenen bij de dame achter de toonbank.’ Zijn stem klinkt streng.

Gauw tel ik het geld af en verlaat de winkel met mijn tas met de laarsjes. Een aanslag op mijn spaargeld, zoveel is zeker. Het resterende bedrag is vast niet toereikend voor de hele treinreis. Bovendien heb ik geld nodig voor mijn eerste dagen in Parijs. De woorden van de schoenenverkoper galmen na in mijn oren. Amsterdam, onze hoofdstad zo weet ik, is een stuk dichterbij. Misschien kan ik eerst daarnaartoe en dan werk zoeken. Ik kan geld opzijleggen voor mijn Parijse toekomst en tegelijkertijd leven in een stad van formaat.

Omdat ik mijn laatste loon nooit gekregen heb, besluit ik een gok te wagen bij de fabriek. Opgetogen loop ik het rode bakstenen gebouw binnen. Maar al snel besef ik dat ik Brillie niet te spreken krijg. Aan de balie van de manufacturenfabriek leg ik uit waarom ik naar hem vraag. Terwijl hij luistert achter zijn deur – ik zie nog net zijn haar – legt de secretaresse me uit dat de heer in bespreking is, dat de bespreking nog maar net begonnen is, dat ze niet weet hoelang de bespreking duurt en dat de heer na afloop ook geen tijd heeft omdat er dan weer andere afspraken in zijn agenda staan. ‘Als de juffrouw zo vriendelijk wil zijn nu weer te gaan?’ Ik hoor het zo levendig in mijn hoofd, dat ik op mijn hakken draai en vertrek.

‘Als hij me had willen zien, was hij vast wel een keer naar de Paulastichting gekomen om me op te zoeken. Alleen hij wist immers dat ik daar was,’ mompel ik tegen mezelf. Ik ril. Het besef dat ik zonder Brillie alleen op de wereld ben, jaagt als een noordoostenwind dwars door me heen. Mijn knieën worden slap. De bons van de schoenendoos wordt gevolgd door de plof van mijn billen op het trottoir. De klap ontneemt me mijn lucht. Happend naar adem kijk ik naar boven, waar het dichte wolkendek grimmig stapelt en rolt. De boodschap van al die waterdruppeltjes en ijskristallen is duidelijk. De leukste tijd uit mijn jeugd is definitief voorbij. Als ik mijn leven niet oppak, zal niemand daarom malen. Dan eindig ik hier, nu, op deze stoep van groen uitgeslagen betontegels. Het is grauw, koud en stormachtig. Alleen ikzelf kan zorgen voor het breken van de lucht waardoor het zonlicht me kan verwarmen terwijl het nieuwe licht de grauwsluier van de omgeving afhaalt. Als er problemen zijn, zal ik ze zelf moeten oplossen. Deze kou is mijn zweep. Ik voel hoe mijn lippen zich opeenpersen. Mijn hart sluit. Ik sta op, zucht diep en zet de pas erin.

1954, Amsterdam

Barend

Het is nog fris. Zittend op een bankje sluit ik mijn ogen en kijk ik naar de oranjegekleurde binnenkant van mijn oogleden. De ochtendzon warmt mijn gelaat, dat ik zojuist in het vijverwater van het Vondelpark heb gewassen. Ik probeer niet te denken aan gisteravond. Liever waan ik me een vogel die in dit park in de boom mag neerstrijken, op zoek naar rupsen voor de jongen in zijn nest. Het blad ritselt boven mijn hoofd. In de verte hoor ik een deur dichtslaan en aan de andere kant het gepiep en gekraak van een zonnescherm dat neergelaten wordt. De stad komt tot leven. Ik open mijn ogen en kijk om me heen. De zomerbloeiers nemen het op tegen de bloemige jurken van de nette vrouwen in deze buurt. Dit zijn niet de dames die de Casablanca Jazzclub bezoeken en mij mijn benen uit mijn lijf laten lopen om hen en hun kerels met stinkende sigaren te voorzien van drank.

De schoenenverkoper had natuurlijk gelijk gekregen. Wat wist ik nou van reizen; Parijs was veel te ver. De laarsjes hadden me naar Amsterdam gebracht. Dagenlang had ik rondgezworven door de koude winderige stad die niet de mijne was. Ik had me zielig gevoeld. Verlaten. Mijn kind was me ontnomen, ik had geen huis om in te wonen, laat staan een fornuis om op te koken. Ik kon het niet opbrengen werk te gaan zoeken. Van een marktkraam gapte ik een appel of een brood en stilde daarmee de grootste honger.