Neem je plek

Hoe acterende burgers de democratie vernieuwen

Nanko Boerma 

‘Zij waren niet krankzinnig, het was de wereld die op zijn kop stond.’

Isabelle Allende in ‘Liefde en Schaduw’

Inhoud

Proloog: Het democratisch tekort ligt op straat

Waarom…… is onze democratie aan vernieuwing toe?

1. Het mooiste woord…

2. Samenwerken in de publieke ruimte

3. Van informatieschaarste naar informatieovervloed

Wat…… Is de crux van deze vernieuwing?

4. De acterende burger

5. De publieke ruimte onder het vergrootglas

6. Sleutelen aan de publieke ruimte

Hoe…… realiseren we de vernieuwing?

7. Van 1848 naar 2048

8. Acterende burgers nemen hun plek

9. Bouwen aan vertrouwen

10. Besluitvormingsmodel in de keten- en netwerksamenleving

Waartoe…… leidt de vernieuwing en wat is het actieplan om deze te realiseren?

11. De staat geeft vorm aan de publieke ruimte

12. De staat verdedigt de publieke ruimte

13. De acterende burger voorbij de grenzen van de staat

14. Neem je plek: het Statuut van Acterende Burgers

Epiloog: het mooiste woord

Verantwoording

Dankwoord

Wie ik ben

Proloog:
Het democratisch tekort ligt op straat

Democratie is regering van, voor en door het volk. Dat was de simpele en elegante definitie waarmee president Abraham Lincoln, bij de beëindiging van de Amerikaanse burgeroorlog, omschreef waar die oorlog om ging. Dit boek gaat over het ‘democratisch tekort’. Dat is een wat abstracte formulering voor iets dat heel veel mensen dagelijks ervaren. De claim is dat we in een democratische rechtstaat leven, waarin iedere stem telt en waarin burgers door rechten en waarborgen worden beschermd. De realiteit is dat we in de publieke ruimte over de meeste dingen die voor ons belangrijk zijn niet zo verschrikkelijk veel te vertellen hebben. Zij die ‘over ons gesteld’ zijn, zoals overheden, banken, telefoonmaatschappijen en internetplatforms trekken ons bovendien in onbegrijpelijke voorwaarden en procedures, waarin foutjes snel gemaakt en moeilijk te repareren zijn. Soms lijken ze zelfs bedacht om ons die foutjes te laten maken en zie het dan maar weer eens te repareren. Want als er ergens in de ondoorgrondelijk lange ketens iets fout gaat, blijken heel veel partijen betrokken, maar is niemand aanspreekbaar, laat staan verantwoordelijk. Steeds grotere groepen mensen raken het spoor bijster, hebben afgehaakt, of zijn zelfs ‘afgehaakt gemaakt’. Kort samengevat: ons democratisch bestel voldoet niet aan de simpele ‘Lincoln-norm’. Dat is erg, want democratie, zelfbestuur dus, is het systeem waarmee wij uiteindelijk vorm kunnen geven aan ons individueel recht op zelfbeschikking en daarmee aan ons meest fundamentele mensenrecht: het recht op een eigen identiteit. Dit democratisch tekort leidt tot het gaandeweg inzakken van ons vertrouwen in onze samenleving, in elkaar en uiteindelijk in ons zelf.

De opkomst van Pim Fortuyn aan het begin van eeuwwisseling markeert in Nederland het begin van de politieke uitdrukking van onvrede van ‘het volk’ over ‘de elite’. Sindsdien stemt ongeveer 20% van hen die de moeite nemen te gaan stemmen op politieke partijen die deze onvrede agenderen. Onderzoekers rapporteren dat bijna 30% van de bevolking zegt ‘de politiek’ niet te vertrouwen en maar liefst 70% van de bevolking geeft aan dat Tweede Kamerleden het contact met ‘gewone mensen’ kwijt zijn. Pieter Omtzigt (die samen met Renske Leijten van de SP, als CDA-kamerlid het kinderopvangtoeslagschandaal bij de Belastingdienst aan het licht bracht) schreef recent een beklemmende analyse over hoe in ons politiek systeem de ‘macht’ van ministers en hun departementen steeds meer vervlochten is geraakt met de ‘tegenmacht’ van het parlement en de pers. Met elkaar verstrengeld vormen ze één ‘Haagse kliek’, die vooral met zich zelf bezig is en gaandeweg de rechtstaat laat verkruimelen. Omtzigt bepleit een ‘Nieuw Sociaal Contract’, dat leidt tot herstel en versterking van de tegenmacht, zodat de macht die de burgers de staat toevertrouwen, wordt gebruikt waarvoor het is bedoeld: het dienen van het algemeen belang.

Ik ben dus bepaald niet de eerste die het democratisch tekort aan de orde stelt. Toch kan ik iets toevoegen. Heel in het kort: bijna alle voorstellen voor het opheffen van het democratisch tekort richten zich op ‘Den Haag’. Op alles wat daar gebeurt op of in de omgeving van de vierkante kilometer waar parlement, departementen, adviesorganen en lobbyclubs elkaar treffen: het voorbereiden en maken van wetten, ofwel (in politicologenjargon) de beleidsvoorbereiding. Maar daar zit wat mij betreft het democratisch tekort níet. Voor de meeste burgers is dit ‘ver van hun bed’. Waar het wel zit is daar waar die burgers ontdekken eigenlijk maar heel invloed te hebben op de zaken die direct voor hun van belang zijn: over de zorg en het onderwijs voor hun kinderen, over de zorg voor hun ouders, over ziektekostenverzekeringen, waarvan premies stijgen en aanspraken dalen, over huizen die niet gebouwd blijken te zijn voor mensen die ze nodig hebben, over een carrière van flexarbeidscontracten zonder goede verzekeringen en pensioenen waartoe steeds meer mensen veroordeeld zijn. Niet dat er niet overlegd wordt in Nederland Polderland. Maar dit overleg waarbij nagenoeg alle belangengroepen op één of andere manier wel betrokken zijn, richt zich al te vaak op die zelfde Haagse agenda. Het democratisch tekort vind je het overal in het land: ‘het ligt op straat’. Met voorstellen als die van Omtzigt is op zich niks mis. Maar ze verraden een hiërarchisch wereldbeeld, waarbij de samenleving goed kan worden aangestuurd als de instructies in de wetten en de regels die in de Haagse ‘controlekamer’ worden gemaakt maar goed genoeg zijn.

Perspectiefwissel

In discussies over het functioneren van onze democratie wordt soms laatdunkend gedaan over politici die in De Haag, maar ook in de provincies en gemeenten ons vertegenwoordigen. Ik blijf daar heel ver van. Het stelsel waarin door ons gekozen vertegenwoordigers namens ons en in het algemeen belang proberen te komen tot compromissen is de basis van onze democratie. Het is alleen niet meer voldoende. Aanvulling en verbetering is nodig. De tijd waarin de democratie vooral vorm krijgt door burgers via het parlement invloed te geven op de wetgeving zoals die in Den Haag wordt gemaakt, ligt achter ons. Om onze zelfbeschikking dagelijks vorm en inhoud te kunnen geven, moeten we vooral juist meer te zeggen hebben over de dingen waarmee we in onze dagelijkse praktijk in de publieke ruimte in aanraking komen. Het opheffen van het democratisch tekort vraagt dan ook meer dan aanpassing van de Haagse machinerie. Daarom het voorstel voor een drievoudige perspectiefwissel:

Democratie gaat niet primair over functioneren van de staat; democratie slaat voor alles op het functioneren van de samenleving als geheel:

De meeste voorstellen die gedaan worden om het democratisch tekort op te heffen focussen op het beter betrekken van burgers bij beleidsvoorbereiding. Maar daar zit het tekort niet primair. Waar het wel zit is dat we veel te weinig kunnen meebeslissen over de dagelijkse gang van zaken in de publieke ruimte zoals die binnen de kaders van die wetten functioneert.

Acterende burgers zijn de hoofdpersoon:

Wij zijn vele malen beter opgeleid dan onze ouders, groot- en overgrootouders. Daarbij gaat het er niet primair om dat er meer hoger opgeleiden (HBO, WO) zijn dan ooit. Belangrijker is dat juist – in strijd met het beeld dat hoger opgeleiden hierover veel te vaak ventileren – de studenten in het MBO en het VMBO veel beter opgeleid zijn dan vorige generaties. Bovendien hebben we via internet de informatie die belangrijk is direct bij de hand. Wij kúnnen dan ook veel meer zélf en onderling de dingen regelen die voor ons van belang zijn. In die zin kunnen wij ‘acterende burgers’ zijn. En omdat we dat kunnen, wíllen we dat ook. Daar moet ons systeem op ingericht zijn.

De overgang van informatieschaarste naar informatieovervloed is de hefboom:

De inrichting van de publieke ruimte is al sinds het begin van onze beschaving afgestemd op de randvoorwaarde dat informatie schaars en duur is. In de laatste dertig jaar is die fundamentele conditie omgedraaid in zijn tegendeel: er is informatieovervloed. Onze organisaties, werkprocessen, functieomschrijvingen, werkwijze en cultuur: ze passen niet meer in deze nieuwe situatie. Zie daar de oorzaak van het democratisch tekort, maar ook het begin van de oplossing. Welke nieuwe spelregels kunnen we ontwikkelen en hoe kunnen we de publieke ruimte opnieuw inrichten, er van uitgaande dat informatie overvloedig is? Deze vraag leidt ons naar de noodzaak van een Statuut van Acterende Burgers.

Acterende burgers en elites

Burgers kunnen acterende burgers zijn, die geen instructie van welk ‘boven’ dan ook nodig hebben om zelf te spelen en te handelen en zo hun zelfbeschikkingsrecht vorm te geven. Het zijn deze acterende burgers die daadwerkelijk het democratisch tekort opheffen door nieuwe spelregels te maken voor de wijze waarop wij als burgers met elkaar omgaan en hoe we met elkaar afspraken maken (wetgeving) waaraan we ons hebben te houden. Dat is hard nodig, want de oude spelregels voor hoe we met elkaar omgaan, gaan uit van de afzonderlijke ‘ik’, de afzonderlijke ‘organisatie’, de afzonderlijke ‘actor’ als de bouwsteen van de samenleving. Die spelregels werken niet meer. Ze hebben geleid tot een ‘ikkificering’ van de samenleving, waarbij het bewustzijn van ieder afzonderlijke ‘ik’ het hoogste goed lijkt te zijn.

Nieuwe spelregels moeten leiden tot meer waardevolle verbindingen tussen burgers. Dit definieer ik heel huiselijk als een verbinding tussen actoren die voor elk van de betrokkenen een ‘plus’ oplevert. Die ‘plus’ kan in geld uitgerukt zijn, maar dat hoeft niet en die ‘plus’ hoeft ook niet voor alle betrokkenen even groot te zijn. Het trefwoord bij uitstek hierbij is ‘vertrouwen’: vertrouwen van burgers in elkaar en in zich zelf, ondersteund door een ‘vertrouwensinfrastructuur’ die dit vertrouwen mogelijk maakt. Daarbij, het kwam hierboven al even langs, is ook het begrip ‘elite’ aan de orde. Een begrip dat het gesprek al gauw giftig maakt. Maar elites zijn van alle tijden. Wie spelregels ontwikkelt – of het nou gaat om de voetbalclub, de scouting, de school, de vakbond, het bedrijf, of de samenleving als geheel – vormt een elite. Daar is op zich niets mis mee mits aan twee voorwaarden is voldaan. In de eerste plaats moet de elite effectief zijn en dus spelregels bepalen en handhaven, die ons in de dagelijkse praktijk helpen. In de tweede plaats moet de elite open zijn en ook anderen toelaten. Zoals we zullen zien is er veel kritiek mogelijk en nodig op bestaande elites omdat ze vaak open noch effectief zijn: ze hebben verzuimd de juiste spelregels te ontwikkelen en te handhaven die nu nodig zijn als gevolg van de overgang van informatieschaarste naar informatieovervloed.

Waarom dit essay

Opgeleid als politicoloog heeft de kwaliteit van onze democratie altijd mijn (gepassioneerde) aandacht gehad. Langdurig werkzaam als programmamanager op het snijvlak van beleid, bestuur en ICT binnen overheid en bedrijfsleven, heb ik al heel lang het onrustige gevoel dat de overgang van informatieschaarste naar informatieovervloed niet alleen heel veel kansen biedt, maar ook flinke bedreigingen met zich meebrengt. Waar hiërarchische, top-down sturing kan worden vervangen door horizontale afstemming kán dit bijdragen aan meer zelfbeschikking en meer democratie. Maar het kan ook leiden tot maatschappelijke versplintering, waarin volksmenners angst zaaien, mensen tegen elkaar opzetten om zelf de macht te grijpen en de democratie af te breken. Het bij de tijd brengen van onze democratische rechtstaat is wat mij betreft dan ook één van de cruciale transities voor dit decennium.

Ik ben geen academisch onderzoeker maar probeer als ondernemer vanuit de perspectiefwissel die ik hierboven beschreef mijn bijdrage te leveren. Met collega’s ben ik verantwoordelijk voor een bedrijf dat heel praktisch klanten helpt met het opsporen van ‘waardelekken’ in de ketens en netwerken waarin ze opereren. Deze waardelekken helpen we te vervangen door ‘waardevolle verbindingen’. Vanuit deze dienstverlening investeren we via een aparte stichting in wetenschappelijk onderzoek naar vragen die ontstaan als je de verbinding tussen actoren ziet als de bouwsteen van de samenleving.

Dit boek is een essay. Letterlijk: een probeersel. Ik probeer vragen te formuleren en antwoorden te vinden vanuit één basisvraag: stel dat niet de afzonderlijke actor, maar de verbinding tussen actoren de bouwsteen van de samenleving is, hoe zouden de nieuwe spelregels voor de wijze waarop we met elkaar omgaan er dan uit kunnen, of moeten zien? Dit niet als het routeboek naar de toekomst, maar veeleer als een poging om in woord en weerwoord bij te dragen aan het opheffen van het democratisch tekort.

Naast een proloog en een epiloog bestaat het boek uit vier delen:

‘Waarom’ is onze democratie aan vernieuwing toe?

‘Wat’ is de crux van de noodzakelijke vernieuwing?

‘Hoe’ kan deze verandering vorm krijgen?

‘Waartoe’ leidt deze verandering?

Alles wat in dit boek staat komt voor mijn eigen rekening en verantwoordelijkheid. Niettemin heb ik dankbaar gebruik kunnen maken van een groot aantal gesprekspartners en meelezers, genoemd in het dankwoord, die ik heel erg dankbaar ben voor hun tijd en energie. Om de leesbaarheid te vergroten heb ik geen voetnoten in de tekst opgenomen. In een afzonderlijke Verantwoording is per hoofdstuk aangegeven welke literatuur ik heb gebruikt.

Een bekentenis

Overigens een bekentenis: ik ben een vooruitgangsgelovige, en geloof in de kernwaarden van de Verlichting: vrijheid, gelijkheid en broederschap. Samen vormen ze een magische driehoek, die je nooit volledig gerealiseerd krijgt. Iedere periode heeft hierin zijn eigen balans te vinden. We hebben belangrijke stappen gezet op ladder van de menselijke emancipatie van primitieve hol- en hutbewoners naar de overwegend welvarende en goed opgeleide burgers die we nu zijn. In het academisch discours en de politieke discussie wordt de bestaande maatschappelijke onvrede soms in verband gebracht met een te ver doorschieten van de verlichtingsidealen. Daar heb ik niets mee. Niets in mij verlangt terug naar een ‘vroeger’ van de twintigste eeuw laat staan naar daarvoor. Wij hebben aan de verzorgingsstaat veel welvaart en welzijn te danken. Dank zij die verworvenheden kunnen wij nu de volgende stap op onze emancipatieladdder zetten. Wie? Wij, acterende burgers!

De traditionele verhoudingen tussen elites en volk, tussen zij die de regels bepalen en handhaven en ons zelf, die zich aan die regels hebben te houden, brokkelen af. Net als elites zelf is ook dit proces van alle tijden. Als elites niet meer voldoende effectief en open zijn, verliezen ze hun legitimiteit. Het is tijd om nieuwe verhoudingen te creëren. Wat we te doen hebben, is om de verbindingen tussen ons als acterende burgers te versterken. Zo zetten we een nieuwe stap op onze emancipatieladder en daarmee vernieuwen we de democratie. Zo herstelt het vertrouwen in verbinding.

Waarom…… 

is onze democratie aan vernieuwing toe?

1.
Het mooiste woord…

‘In Nederland ontdekte ik het woord “ik”. Dat was het mooiste woord dat ik leerde. Maar daarna dacht ik: het is ook het eenzaamste woord dat ik ken.’

Schrijver Rodaan al-Galidi in een interview.

‘Ik’ als het mooiste woord, dat is een sensationeel idee. In vroegere tijden kon daar geen sprake van zijn. Toen waren verreweg de meesten van ons ondergeschikt aan enkelen. We waren overwegend uitgebuite slaven, onderhorigen, in groepsdwang bang gemaakte zondaars en uitgeperste arbeiders. Sindsdien hebben we belangrijke emancipatiestappen gezet en mogen we ‘acterende burgers’ zijn. Burgers die zelf spelend en handelend veel ruimte hebben om het leven naar eigen keuze in te richten. Tegelijk is voor veel mensen dat ‘ik’ juist het eenzaamste woord dat er is. Ontsnapt uit oude groepsstructuren, ervaren ze te weinig kaders voor nieuwe verbinding en voelen ze zich een vreemdeling in de publieke ruimte. Deze dubbelzinnigheid kan ook verklaren dat Nederlanders meestal zeggen gelukkig te zijn met hun eigen leven, maar veelal ongelukkig met de samenleving als geheel.

De ‘ikkificering’ van de samenleving wordt vaak in morele termen beoordeeld. Soms positief, vanuit een emancipatieperspectief, vaker negatief. Alsof we hier een keuze kunnen maken. Eerlijk gezegd denk ik dat dit alles niet zo zeer het gevolg is van onze eigen keuzes, maar dat deze individualisering zijn basis vindt in de wijze waarop informatietechnologie de grondslagen van onze economie en samenleving heeft veranderd. Misschien trekt u nu uw wenkbrauwen op. Inderdaad, mijn eigen ervaring in complexe ICT-programma’s is een bron voor deze opmerking, maar belangrijke literatuur ondersteunt dit. In hoofdstuk 4 werk ik dit thema uit, maar voor nu het volgende.

Vanaf het begin van onze beschaving was informatie schaars en dus duur. Dat was al zo toen wij nog in holen en spelonken woonden en het van levensbelang was om te weten waar we vruchten en noten konden vinden, waar we vis en andere dieren konden doden en waar andere dieren en mensen zaten die ons konden doden. En de schaarste van informatie bleef sindsdien als een fundamentele conditie bij ons: van informatie over waar en hoe je gewassen kon verbouwen, waar je water kon vinden, hoe je dat kon irrigeren tot aan informatie over wat andere stamoudsten, baronnen, graven, hertogen, koningen keizers en pausen allemaal van plan waren. Informatie was schaars en dus kostbaar.

En toen, opeens, is in de amper dertig jaar tussen eind vorige eeuw en nu (door de technologische ontwikkeling) informatie overvloedig en goedkoop geworden. Deze ontwikkeling is in de grondstructuur van onze samenleving en economie nog op geen stukken na goed vertaald naar de maatschappelijke spelregels, de omgangsvormen, de structuren, wetten en instituties die het leven van alledag bepalen. We denken en spelen nog vanuit de oude spelregels, maar intussen is het spel veranderd en werken die oude spelregels niet meer, terwijl de nieuwe spelregels er nog niet zijn. Dat klinkt misschien allemaal heel abstract, maar het is in werkelijkheid uiterst urgent. Op tenminste vier, punten van – letterlijk – levensbelang zit een grote kloof tussen wat we (zeggen te) willen en wat we daadwerkelijk doen:

*Onze toekomst op de planeet – we putten onze leefomgeving systematisch uit

Wat we wíllen is dat ook toekomstige generaties mogen rekenen op een gezond leefklimaat. Weinigen twijfelen nog aan de noodzaak om de opwarming van het klimaat tegen te houden en om over te gaan naar een meer circulaire economie. Intussen blijven we doorgaan met autorijden, vliegen en vlees eten, waarmee we de opwarming laten doorgaan. Wat we dóen is dus met deze wens in strijd. Oude spelregels verzetten zich nog overwegend tegen een ecologisch bewust gedrag.

Acterende burgers in tijden van Corona-1

Je werkt aan een boek over Acterende Burgers. En dan komt Corona. Dan komen er een ‘lockdown’ en ongekende ingrepen in onze persoonlijke vrijheid, een de facto verbod om elkaar aan te raken, met elkaar te zingen, te flirten, te zoenen en met elkaar plezier te hebben. En er kwam een gebod om ons sociaal te isoleren en zelfs gemaskerd door het leven te gaan. Een acterende burger kan zich niet onttrekken aan een standpunt. En dat is niet simpel:

Aan de ene kant: Wat nou ‘acterende burgers’? vergelijkingen met boeken, films en series van Orwels ‘1984’, tot aan de serie ‘The Handmaide’s tale’, dringen zich op. Het is niet moeilijk om een dystopisch beeld te krijgen, waarin in een ‘nieuw normaal’ ieder wezenlijk menselijk contact is verboden. Beperkingen op het demonstratierecht en strenge boetes op overtreding van de ‘anderhalve meter’-maatregel en zelfs de invoering van een avondklok, kunnen gelden als signalen dat duistere machthebbers met de pandemie als excuus de democratie afschaffen.

Maar er is ook een andere kant. Er is een nieuw en onbekend virus, met een hoge graad van besmettelijkheid. Een virus dat sommige mensen zwaar en anderen nauwelijks treft. Met het opleggen doet de staat wat hij (het staat in de grondwet) moet doen: het beschermen van kwetsbare mensen, en het overeind houden van het zorgsysteem. En de staat, dat zijn wij uiteindelijk zelf.

Welke positie neem je in? Het Coronavirus zet, zoveel is duidelijk, het concept van de ‘acterende burger’ danig onder spanning.

* Onze bestaanszekerheid – vaste arbeidscontracten worden zeldzaam en minder vast

We wíllen bestaanszekerheid voor ons zelf en voor onze kinderen en kleinkinderen. Wat we dóen is iets anders: voor jongere generaties is een goed en vast loon, goede verzekering tegen arbeidsongeschiktheid, een dak boven je hoofd en uitzicht op een fatsoenlijk pensioen in de afgelopen jaren steeds meer een illusie geworden. Concurrentie om arbeidsplaats en inkomen werd heviger; arbeidsplaatsen verdwenen naar het buitenland, expats kwamen hier, soms mocht je als zzp’er terugkomen op je ‘eigen’ arbeidsplaats. Intussen is de krapte op de arbeidsmarkt als gevolg van de vergrijzing opeens acuut is geworden. Of dit het beeld gaat veranderen en of het gaat leiden tot meer bestaanszekerheid, of juist tot nog minder moeten we afwachten. Dat er meer druk komt om niet alleen meer te werken, maar ook meer te zorgen, meer te helpen, ligt voor de hand.

* Onze plek in de samenleving – de grote verschillen tussen de norm en de werkelijkheid

Wat we wíllen is (het is een breed onderschreven norm) dat iedereen telt. Wat we dóen is dat we op grote schaal discrimineren en uitsluiten: hoogopgeleiden hebben een hoger inkomen, wonen in betere buurten, leven langer en krijgen goedkopere verzekeringen dan anderen; de norm is dat je met een diploma en een goed vak een fatsoenlijk inkomen kunt verdienen, maar in werkelijkheid verdwijnt misschien het werk waarvoor je bent opgeleid en moet je je permanent om- en bijscholen; de norm is dat wij gelijk zijn voor de wet, met gelijke kansen, maar in werkelijkheid zijn er witte en zwarte scholen, en risicoprofielen van politie, marechaussee en Belastingdienst: witte Nederlanders worden veel minder vaak door overheden aangesproken dan donkerder gekleurde landgenoten.

* Onze invloed op de politiek – de ontwikkeling van de netwerksamenleving holt het partijensysteem en daarmee de politieke democratie uit.

Ons democratische systeem is op dit moment gebouwd op de constructie van politieke partijen die allen, ieder vanuit een eigen perspectief, vanuit eigen idealen en belangen, een visie hebben op het algemeen belang. Samen zoeken ze naar zo breed mogelijk gedragen standpunten en compromissen om meerderheden te bereiken. In de netwerksamenleving is de relatie tussen kiezers en gekozenen veel directer dan voorheen. Kiezers kunnen makkelijk contact leggen met politici om hun belangen te onderstrepen en omgekeerd kunnen politici aan talkshowtafels en met video- en andere boodschappen via social media zich heel direct richten op hun eigen specifieke achterban. Het zoeken naar gezamenlijke en breed gedragen visies op het algemeen belang dreigt het daarmee in de dagelijkse praktijk te verliezen van het ‘scoren’ voor de eigen doelgroep. Het directere contact tussen kiezers en gekozenen leidt overigens in het geheel niet tot meer tevredenheid over het stelsel Bestaande politieke partijen lijken onderdeel te zijn van het ‘systeem’ dat het democratisch tekort creëert.

Deze urgente problemen lossen we alleen op als de spelregels over de wijze waarop we met elkaar omgaan in de publieke ruimte weten aan te passen op de nieuwe verhoudingen die in de grondstructuur van onze economie en samenleving zijn ontstaan. Als we – anders gezegd – vrijheid, gelijkheid en broederschap, de kernwaarden van de verlichting, in een nieuwe balans kunnen brengen. Een balans die past bij een samenleving die niet meer door informatieschaarste, maar door informatieovervloed wordt gekarakteriseerd. Als dat lukt, kunnen we een volgende stap zetten op de emancipatieladder – die ons vanaf het begin van onze beschaving al zo ver heeft gebracht. Natuurlijk, we kunnen deze kan ook niet pakken. Maar dan krijgen nog meer mensen – impliciet en expliciet – de boodschap: ‘U doet er niet zo toe’. Dan raken nog meer mensen afgehaakt.

De spelregels die we moeten aanpassen, gaan over meer dan de relatie tussen burger en overheid. Ze gaan in de eerste plaats over de wijze waarop wij als burgers onderling met elkaar omgaan, over ons vermogen om met elkaar samen te werken.

We zijn eraan gewend geraakt dat onze samenwerking vooral vorm krijgt in grote hiërarchische organisaties, zoals ministeries, banken, verzekeraars en andere grote bedrijven en uitvoeringsorganisaties. Maar dit zijn relicten uit het verleden, gebaseerd op informatieschaarste. Nu deze schaarste in zijn tegendeel is omgeslagen, kán de macht definitief naar ons, de burgers, verschuiven. Meestal veel beter opgeleid dan onze (over-)grootouders, welbewust en met toegang tot alle belangrijke informatie kan iedere burger een acterende burger zijn, die samen met anderen in eigen verantwoordelijkheid kán, mág en móet handelen:

Is dit een pleidooi voor de ‘dikke ik’, een vrijbrief voor iedereen om te doen wat goed is in de eigen ogen? Nee, niet bepaald. Acterende burgers zijn niet alleen autonoom, maar ze zijn ook betrokken op elkaar en loyaal aan hun omgeving, en ze zijn oordeelkundig. Ze realiseren zich dat de eigen welvaart en welzijn alleen in betrokkenheid op de ander tot stand kan komen. Zij zijn dus niet uit op individuele maximalisatie van nut en genot tegen zo laag mogelijke eigen kosten.

Is dit een revolutionaire gedachte? Absoluut. Zeker als je het afzet tegen het ‘What’s in it for me?’-dogma, dat onder de noemers van privatisering, deregulering en marktwerking sluipenderwijs een belangrijk onderdeel van de dagelijkse praktijk is geworden in het openbaar bestuur, de zorg, het onderwijs, de cultuur. Ziekenhuizen focussen op productie, groei en zien patiënten als onderdeel van hun logistiek proces , scholen worden bestuurd door professionele besturen die amper zicht hebben op de onderwijspraktijk, kinderdagverblijven worden gerund door multinationals en ambtenaren zijn in volle ernst gaan denken dat hun rol het ‘uit de wind’ houden van ‘hun’ minister is. Maximalisatie van eigen omzet en winst is belangrijker dan het in beeld houden van het maatschappelijk belang. Maar het ‘What’s in it for me?’ is geen natuurwet. Het is een door onszelf bedacht construct dat we dus ook kunnen vervangen. We zouden het kunnen vervangen door de gedachte dat de bouwsteen van de samenleving de verbinding tussen acterende burgers is en dat de norm daarbij die van de ‘waardevolle verbinding’ moet zijn. Als we dat doen, dan zullen instituties binnen de publieke ruimte in het algemeen en het staatsapparaat in het bijzonder zich kunnen en moeten aanpassen.

Is de machtsoverdracht aan acterende burgers een keuze? Jazeker, maar die is allerminst vrijblijvend. De overgang van informatieschaarste naar informatieovervloed zet alle bestaande verhoudingen onder druk en geeft ons de kans acterende burgers te zijn. Zo kúnnen we de volgende emancipatiestap zetten. Maar als we die kans niet grijpen, blijft ‘ik’ voor te veel mensen een eenzaam woord. Wat mij betreft is dit normatief en moreel onverantwoord en bovendien een bron van toenemend ressentiment en ongerichte boosheid, die de weg vrijmaakt voor demagogen en autocratische verhoudingen. Dan gaan we dus niet voor-, maar achteruit.

We zijn in onze maatschappelijke ontwikkeling op een punt aangekomen waarop ‘ik’ het mooiste woord kan zijn. Welvarender, gezonder en beter opgeleid dan alle voorgaande generaties en met alle belangrijke informatie in overvloed direct en overal beschikbaar, zijn traditionele hiërarchische structuren voor onze onderlinge samenwerking steeds minder relevant en staan ze zelfs vaak in de weg. We zullen nieuwe vormen van onderlinge samenwerking moeten ontwikkelen. Maar wat is samenwerking eigenlijk en hoe doen we dat in de praktijk? Daarover gaat het volgende hoofdstuk.

2.
Samenwerken in de publieke ruimte

Samenwerken is de kern van samen leven. Maar wat is samenwerken? Waarom en hoe doe je dat? En hoe kunnen we de publieke ruimte zo vormgeven dat burgers het vertrouwen hebben om de verbindingen te kunnen aangaan die voor hen van belang zijn?

Wat ons onderscheidt van het dier is ons vermogen om flexibel en op grote schaal onze arbeidsdeling effectief te coördineren. We kunnen ‘als jij dit doet, doe ik dat’-afspraken maken. En we kunnen die afspraken weer aanpassen als de omstandigheden veranderen. We zijn bereid dit soort afspraken te maken en ons eraan te houden omdat we in staat zijn ons de wereld anders voor te stellen dan hij is. Daarover vertellen we elkaar verhalen waarin we (willen) geloven. Verhalen verbinden. Zo hebben we landbouw kunnen ontwikkelen en dieren kunnen temmen en inzetten als melkmachines, als trekkracht, als vervoermiddel, als bewakers en als gezelschap. We hebben steden kunnen bouwen, machines en vervoermiddelen. We hebben markten ontwikkeld, financiële diensten, gezondheidszorg en onderwijs. Ons vermogen tot samenwerken heeft onze beschaving mogelijk gemaakt.

Je werkt samen omdat je samen dingen kunt realiseren die je in je eentje niet voor elkaar krijgt. Wie een klusje in huis moet doen, weet dat het handig is als er iemand de ladder waar je op staat vasthoudt en als die iemand ook even de schroefjes kan aangeven voor de lamp die je aan het ophangen bent. Zoals het met klusjes thuis gaat, zo gaat het overal. Sinds het voorbeeld van Adam Smith van de speldenfabriek weten we: waar één man zeker niet in staat zou zijn om twintig spelden per dag te maken, waren tien man in staat om in een dag niet tien keer zoveel maar 48.000 spelden te fabriceren. Het geheim: taakverdeling. De één zorgt voor draad op de juiste dikte, de ander voor het afsnijden van het draad op de juiste lengte, een derde voor de speldeknoppen en nog weer een andere collega soldeert de knoppen op het draad. Door specialisatie en arbeidsdeling kan dus grotere welvaart ontstaan. Naarmate we deze arbeidsdeling beter kunnen coördineren, kunnen we meer waarde creëren. Die waarde kan in geld worden uitgedrukt, maar dat hoeft niet. Ik definieer waarde als de gerede verwachting van toekomstig welbevinden. Waarde kan tot uitdrukking komen op verschillende manieren: een beloning in geld, of in iets anders, voldoening en werkplezier voor je zelf, een klant die blij is met geleverde kwaliteit, een bijdrage aan de samenleving als geheel.

Eén is geen

Om nou te zeggen dat we keurig in het gelid stonden, is misschien wat veel gezegd, maar toch stonden de dertig mannen en vrouwen, die zich hadden opgegeven voor een kennismakings- ‘bivak’ met de landmacht, verbazend snel in tweetallen op een rij. Klaar om een fundamenteel principe te ervaren: ‘Eén is geen’. Wie een kist over een hindernisbaan moet slepen, geblinddoekt door het bos moet lopen, of de klimtoren in wordt gejaagd, komt er heel snel achter: In je eentje red je het niet. Je moet altijd samenwerken en dat is niet iets abstracts, maar dat is heel concreet met een ander, met een ‘buddy’.

Wat doe je nu eigenlijk als je samenwerkt? Met werken lever je een inspanning om een behoefte te kunnen bevredigen, en metsamenwerken lever je die inspanning in afstemming met elkaar.

Samenwerken is niet dat je tegelijk hetzelfde werk doet, tegelijk met dezelfde hamer slaat, dezelfde toetsen indrukt. Je doet het juist in onderlinge afstemming allemaal net iets anders. Daar maak je ‘als jij dit doet, doe ik dat’-afspraken over. Dat kan ad-hoc of systematisch gebeuren. Zo ontstaat er een transactie, een overdracht van een product, een dienst of een belofte om een bepaalde inspanning te leveren – in ruil voor iets anders, meestal geld. Er ontstaat een ruilverhouding en daarmee een wederzijdse afhankelijkheid. Woorden als ‘transactie’ en ‘transactioneel’ hebben een slechte, a-morele, of zelfs immorele reputatie. Wat mij betreft ten onrechte. Keizers en Koningen, prelaten en priesters, ze verloren hun macht in de 20e eeuw. De macht verschoof naar ons, de burgers. Goed opgeleid en welbewust werd iedere burger een actor, die in eigen verantwoordelijkheid kán, mág en móet handelen. Samen leven betekent het uitwisselen van onze acties met elkaar. De transactie, de uitwisseling van acties tussen gelijkwaardige burgers, wordt zo de basis van onze vrije samenleving.

Ruil zou niet mogelijk zijn zonder ons vermogen tot onderlinge betrokkenheid, tot affectie en tot beoordeling van onze relaties in termen van goed en kwaad. Dat is dan ook waarover we hebben nagedacht, gesproken en geschreven. Van de eerste verhalen die we elkaar vertelden, de eerste heilige schriften die we ontdekten, tot de juridische handboeken, de economische-, sociologische- en psychologische theorieën en de management-, bedrijfs- en bestuurskundige verhandelingen, ze gaan uiteindelijk allemaal over één ding: wat zijn de juiste spelregels voor ons samenleven en samenwerken? Cruciaal hierbij is natuurlijk het vertrouwen: Hoe kun je de afspraken over ruil zo maken dat de kans dat je partner ze nakomt maximaal is? Welke maatregelen zorgen ervoor dat wie deze ruil-afspraken overtreedt, hier niet mee wegkomt? Hoe kun je elkaar vertrouwen, dus. Dat kun je organiseren. Vertrouwen kun je bouwen.

Organisatie en ongemak

In de geschiedenis kregen de ‘als jij dit doet, doe ik dat’-afspraken op verschillende manieren vorm. Heersers hielden er slaven en andere onderhorigen op na, edelen persten hun pachters uit, in de stedelijke gildes instrueerden meesters hun gezellen en fabriekseigenaren zetten arbeiders aan de lopende band. Vanaf het midden van de 19e eeuw, toen de hiërarchie als organisatiemodel in zwang kwam, werden de ‘hersens’ van de ‘klerken’ als het ware ‘in serie’ geschakeld. Dat maakte het mogelijk om veel en complexe informatie te verzamelen, te verwerken en te verspreiden. Zo kon het Habsburgse Rijk worden bestuurd, konden complexe verzekeringspolissen worden uitgeschreven en konden aandelenmarkten floreren.

De ‘als jij dit doet, doe ik dat’-afspraken rusten in de hiërarchie op een heel stelsel van werk- en procesafspraken. Die formele structuren, van ‘harkjes’ en ‘functieomschrijvingen’, bestaan nog steeds. Iedere organisatie van enig belang heeft een ‘organogram’ waarin staat welke afdelingen en subafdelingen er zijn en hoe ze zich ten opzichte van elkaar verhouden.

Öffentlichkeit’ voor allen