Gebroken levenslijnen

Saskia Harkema

Voorwoord

Proloog

Eerste ontmoeting met de Balkan

Europa: een toren van Babel

Ontmoeting met Svetlana

Maarschalk Tito’s droom

Deel 1:

1978-1991

De oorlog is in mij

Het berglandschap van Macedonië

Op bezoek in Gevgelija

De oorlog is in mij

Zelfs de mieren werden vermorzeld

Mijn opa’s en oma’s

Het dorp van mijn vader

Leven in de wachtkamer

Verhuizen naar Gevgelija (1980)

Op bezoek in Petrovo

Een leven van hard werken

Het uiteenvallen van Joegoslavië

We moesten allemaal huilen

Deel 2:

1991-2017

Mijn leven valt uiteen

1991

Leven in de schaduw

Een vuile oorlog

Het uiteenvallen van mijn leven

Gordana

Gevlucht en opgesloten

Een economische vluchteling

Goudkoorts

Deel 3:

Terug naar huis

Terug naar huis

Het kaartenhuis van Europa

De wind van verandering

De liefde van mijn leven

Don Quichot?

Europa: een schip op drift

Svetlana’s droom

Nawoord

…

Ik heb het geprobeerd, en ik blijf proberen,

leren vliegen in het donker, als vleermuizen, in

deze donkere tijden. Ik heb geprobeerd en

probeer nog steeds mijn onvermogen om

neutraal te zijn en mijn onvermogen om

objectief te zijn, misschien omdat ik weiger

een object te worden, onverschillig voor

menselijke passies.

Ik heb geprobeerd en blijf proberen

vrouwen en mannen te ontdekken die

aangemoedigd zijn door de wil van

gerechtigheid en de wil van schoonheid, buiten

de grenzen van tijd en kaarten, want het zijn

mijn landgenoten en mijn tijdgenoten, ze zijn

geboren waar ze geboren zijn en hebben

geleefd toen ze hebben geleefd.

Ik heb geprobeerd, ik heb geprobeerd, zo slank

te zijn om ondanks alle zware gewichten te

blijven geloven dat wij, mensen, vrij slecht

klaar zijn, maar we zijn nog niet klaar. En ik

geloof ook nog steeds dat de menselijke

regenboog meer kleuren en meer listen heeft

dan de hemelse regenboog, maar we zijn blind,

of beter gezegd, verblind, door een lange

verminkende traditie.

…

Eduardo Galeano

Voorwoord

Oorlog is winstgevend bedrog. Dat is het altijd geweest. Het is waarschijnlijk het oudste, het meest winstgevende en zeker de meest wrede vorm van bedrog. Het is de enige in zijn soort op internationale schaal. Het is de enige waarin de winsten worden berekend in geld en de verliezen in mensenlevens.

Amerikaanse oud-generaal S. Butler, 1935

Levenslijnen verbinden verleden, met heden en toekomst. Ze vormen een onzichtbaar verbond tussen generaties, waarin levens worden gedeeld, verhalen worden doorverteld, mensen niet in de vergetelheid raken en we blijven voortleven voorbij onze sterfdag in de herinnering van mensen, en de nieuwe verhalen die ontstaan.

Levenslijnen worden bedreigd door het leven zelf, dingen die gebeuren, mooie maar ook lelijke zoals oorlog, geweld, een crisis die alles ondersteboven zet. Vooral oorlog is wreed, vernietigend, ontwrichtend. Levenslijnen die vloeiend zouden moeten verlopen, worden abrupt afgebroken, er is sprake van verlies, verdriet, rouw en pijn. De Amerikaanse psycholoog John Dewey schreef al in 1940 dat een van de grootste bedreigingen van de mensheid niet het bestaan van totalitaire regimes is of falend leiderschap. Het is volgens hem het bestaan van onze persoonlijke attitudes en de instituties die het gevolg zijn van de denkbeelden die we hebben en toestaan dat we onze wil deels opgeven. Ze geven ruimte aan uniformiteit en de afhankelijkheid van een figuur die we als de leider zien. De strijd die we leveren om ons hiervan te ontdoen – de gedachte dat we afhankelijk zijn van anderen die over ons lot beslissen en onze levensloop bepalen – is het grootste persoonlijke gevecht dat we moeten leveren in ons bestaan. Dat is wat vrijheid betekent, dat we onze ziel niet uitleveren aan anderen die over ons beslissen, maar onze principes hooghouden, de dingen waar we in geloven, belangrijk vinden en waardevol.

Het zijn epische woorden van John Dewey. Meer en meer zijn we onder invloed van industrialisering gaan geloven in de maakbaarheid van de samenleving en zijn mensen instrumenten geworden om dat tot stand te brengen. Wie niet meedoet, wordt een paria, een melaatse die door de meerderheid wordt afgestoten omdat het juk van eenvormigheid de belangrijkste voorwaarde is om massa’s mee te krijgen en de stem van het individu te smoren. Steeds meer dwalen we af van wie we ten diepste zijn, en conformeren ons aan wat men van ons verwacht. Don Quichot is het archetype van de eenling die dwaas is en samen met zijn schildknaap vecht tegen windmolens en symbool staat voor de idealist die onhaalbare doelen nastreeft. Maar is hij wel de dwaze en is vechten voor onze individuele vrijheid en die van anderen, een utopie, onmogelijk, een droom die maar geen werkelijkheid wordt?

Vrede is de ultieme vorm van vrijheid, omdat de verschillen die er tussen mensen zijn er niet meer toe doen. Als mens mogen we zijn wie we willen zijn, en in een gemeenschap of land wordt die diversiteit gekoesterd, gevierd en omarmd. Is vrede het doel waar we allemaal naar verlangen sinds de mensheid bestaat, maar de onhaalbare droom van eenlingen die vechten voor een betere wereld? De wereldoorlogen en andere oorlogen die daarop volgden hebben ons laten zien waar massapsychose toe kan leiden. De eenling legt het altijd af lijkt het wel, verliest; zijn levenslijnen worden gebroken, als een porseleinen vaas glippen ze uit de handen en vallen in duizend stukken kapot. Het leven van mensen spat als een zeepbel uiteen als hun droom in duigen valt, hun langgekoesterde wens niet in vervulling gaat, hen de pas afgesneden wordt door gebeurtenissen buiten henzelf, die hen noodzaken alles op te geven wat ze ooit hoopten te bereiken.

Vrijheid en vrede kunnen alleen bestaan als we de stem van de dissident welkom heten, toestaan dat we onze vastgeroeste denkbeelden, die gestold zijn in het onvermogen om voorbij ons eigenbelang te denken, loslaten. Als we ons niet de wet laten voorschrijven over wat moet en mag, maar steeds ons eigen kompas, onze eigen principes en dromen, als klankbord gebruiken om keuzes te maken. Zo worden levenslijnen een aaneenschakeling van mensen die niet opgaan in de grijze massa van uniformiteit, maar die voor iets staan, iets teruggeven aan de wereld, een voetafdruk achterlaten die van betekenis is.

Levenslijnen kunnen breken, maar mensen blijven ongebroken. Dit verhaal legt daar getuigenis van af. Svetlana staat symbool voor veel mensen die strijden voor hun vrijheid, om zichzelf te zijn, om hun dromen levend te houden voor henzelf en generaties na hen. Zijn ze een Don Quichot? Of zijn ze de helden over wie nooit geschreven wordt, omdat we ze niet kennen, omdat ze niet geïnteresseerd zijn in macht en roem, maar strijden voor iets wat groter is dan henzelf? Dit verhaal is hun verhaal, een ode aan hen, die in de schaduw leven en het gedachtegoed van vrijheid levend houden.

Proloog

Ze is acht jaar, kaalgeschoren, ze heeft een mooie witte katoenen jurk aan met pofmouwtjes en een grote strik aan de achterkant, omdat het zondag is. Ze ligt in het hoge gras op een veldje in de buurt van haar huis te turen naar de mieren. Als ze over haar hoofd aait, wat ze niet graag doet, voelt het als een stekelvarkentje, de stekeltjes prikken een beetje tegen haar hand. Wat mist ze haar prachtige lokken waar ze zo trots op was.

In het zuiden van Macedonië, tegen de Griekse grens aan, ligt het dorpje Gevgelija, waar ze woont met haar ouders en zus. Een klein stadje in een klein land, dat niemand kent, een stip op de wereldkaart in een uithoek van Europa, maar haar thuis. Haar huis ligt aan een doodlopende weg midden in het stadje, ingeklemd tussen de huizen van buren, met aan de achterzijde een stuk land waar haar ouders bloemen verbouwen. Ze kijkt vanuit het raam van haar kamer uit op Kozuf, de machtige en prachtige berg die als een wijze oude man op het dorp neerkijkt.

Terwijl ze daar ligt en het gekriebel voelt van de grassprieten tegen naar benen, kijkt ze aandachtig naar een groepje mieren dat voorbijloopt. Mieren intrigeren haar. Terwijl ze dit bedenkt, observeert ze hoe ze gedisciplineerd met kleine kruimeltjes brood op hun rug, in colonne naar het holletje lopen waar ze kennelijk wonen. Achter elkaar in een keurige rij met hun minuscule pootjes, wandelen ze doelgericht met hun zware last. Het fascineert haar. Die kleine diertjes met zwarte kraaloogjes, die zich door niets lijken te laten afleiden. Voorwaarts, mars! Ogenschijnlijk verloopt het allemaal zo vredig, zo geordend. Ze botsen niet op elkaar, ze lopen in de pas zonder elkaar in de weg te zitten, in een vreedzame mars om hun voorraad voedsel op peil te houden. Ze worden ook zo in beslag genomen door wat ze doen – er is niets dat hen verstoort; het ruisen van de wind, het gekwetter van vogels, zelfs haar aanwezigheid deert hen niet.

Ze probeert zich voor te stellen hoe het zou zijn om een mier te zijn en tussen hen in te lopen, met geen andere zorg aan haar hoofd dan dat kruimeltje brood en haar medemieren die voor en achter haar lopen. In de natuur lijkt alles zo in harmonie met elkaar. Dat vindt ze zo mooi, daar wordt ze rustig van. Thuis is er geen harmonie, er is armoede, soms honger. Ze draagt eigenlijk altijd afgedankte kleren van andere kinderen. Deze jurk heeft haar oma speciaal voor haar gemaakt, om op zondag te dragen. Ze voelt zich dan even als een prinses. Eventjes maar.

Ze ontwaakt uit haar gepeins en beseft dat haar leven mijlenver afstaat van dat van de kleine wezentjes die ze met zoveel aandacht bekijkt. Haar leven is verre van rustig en wordt overschaduwd door de oorlog en de gevolgen daarvan voor alle mensen in haar leven die daar deel van uitmaakten. De oorlogen bedoelt ze – meervoud – de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Ze hoorde de verhalen van haar opa’s en oma’s als ze stiekem luisterde terwijl haar ouders dachten dat ze sliep. Ze kroop dan heel stil uit haar bed om haar zus niet wakker te maken, deed de deur op een kier en luisterde aandachtig naar de stemmen van de volwassenen die met elkaar in gesprek waren. Gruwelijke verhalen waren het, die haar angst inboezemden. Ze hoorde over ene Venci die doorzeefd werd met kogels omdat hij zich verzette tijdens de oorlog. Ze begreep niet dat mensen zo wreed konden zijn. Ze wist toen niet dat haar leven door een derde oorlog – die in Joegoslavië – onder haar uit geschopt zou worden.

Ze is nog maar acht jaar en heet Svetlana. Waarom ze kaal is? Omdat de volwassenen om haar heen tegen haar zeiden dat ze dan mooier haar terug zou krijgen. Ze keek ze meewarig aan terwijl haar prachtige lokken een voor een op de grond vielen. Ze probeert er niet aan te denken en al helemaal niet te voelen hoe erg ze het vindt. Ze wil niet kaal zijn, haar hoofd als een biljartbal is reden voor haar klasgenoten om haar uit te lachen en te beschimpen. Maar tegenspreken is geen optie – ze heeft geleerd haar mond te houden en altijd te doen wat haar wordt verteld.

Ze is een kind van de oorlog en ze voelt zich net zo nietig als de miertjes, dat wel. Nietig en klein.

Eerste ontmoeting met de Balkan

Hoe ik heet is niet belangrijk. Ik ben de verteller. Geef me een willekeurige naam, of nee, laat ik mezelf een naam geven, die ik mooi vind. Esperanza heet ik; het betekent hoop in het Spaans. Het is een naam die bij me past, hij schuurt niet met wie ik ben. Namen kunnen zo nietszeggend en veelzeggend zijn tegelijk. In de naam Esperanza zit alles wat belangrijk is om dit verhaal te vertellen. Het is een hoopvol verhaal, het gaat over oorlog, teloorgang, verlies, pijn, verdriet, maar vooral over liefde en hoop. Hoop geeft perspectief, het is een uitgang, een zijweg die ineens opdoemt en nieuwe mogelijkheden met zich meebrengt. Oorlog is een doodlopende weg, hoop is dat nooit. Ik heb zelf geen oorlog meegemaakt, maar ben wel een kind van ouders die opgroeiden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het kwam steeds terug in hun verhalen, die ze doorvertelden aan hun kinderen zodat we niet zouden vergeten hoe het was. De hongerwinter waardoor mijn moeder moest vluchten naar het platteland en bloembollen moest eten om te overleven. Mijn opa die vocht tegen de moffen zoals hij dat noemde, en een familie schuilhield in zijn kelder. De stiefvader van mijn moeder die vermoord is door de Duitsers net voor het einde van de oorlog.

Dood is de hoofdpersonage in oorlog. Hij zaait verderf, maakt alles kapot, vernietigt niet alleen levens, maar ook de plekken waar levens zich afspelen. Er blijft niets over van wat een thuis is, van mensen die naast en met elkaar leven en voor elkaar zorgen, zich verbinden met elkaar. Nee, met een denkbeeldige zeis worden levens en levenslijnen die mensen onzichtbaar met elkaar verknopen, onherroepelijk doorgesneden. Ze komen tegenover elkaar te staan, ze gaan elkaar haten en de voedingsbodem voor een conflict en oorlog wordt gelegd.

In dit verhaal is Svetlana de hoofdpersoon. Svetlana betekent ‘licht’; zij geeft ook licht, door wie ze is, wat ze doet, en waar ze voor staat. Klein van stuk, groot van hart, vastberaden en moedig houdt ze ons een spiegel voor, dat vrede als tegenpool van oorlog, niet vanzelfsprekend is, maar ook niet onhaalbaar. Integendeel, ze geeft ons hoop.

Ik kijk uit het vliegtuigraam van Austrian Airways, na een overstap in Wenen vanuit Amsterdam, naar de naderende landingsbaan van het vliegveld van Pristina, de hoofdstad van Kosovo. Kosovo, de brandhaard in de Balkan, waar de smeulende haat tussen bevolkingsgroepen al decennialang suddert. Ik ben op weg naar Mitrovica een stad met om en nabij de 80.000 mensen om les te geven aan Albanese en Servische jongeren. Het gordijntje dat als afscheiding dient voor de eerste klas, wappert heen en weer terwijl we de landing inzetten. Het is een zinloos gordijntje en ik vraag me af hoe oud het vliegtuig is waar ik in zit. Beter om er niet aan te denken, bedenk ik als ik naar buiten tuur en een groot uitgevallen houten keet zie staan die als ontvangsthal dient en wat vliegtuigen in een verlaten landschap.

Nieuwsgierig kijk ik naar buiten en vraag me af hoe ver de stad is waar ik naartoe ga om les te geven. Mitrovica ligt tegen de Servische grens aan, een uur van Pristina vandaan. Ik heb gelezen dat het een conflictgebied is waar zowel de Serven als Albanezen aanspraak op maken.

Ik pik mijn bagage op van de enige bagageband in de aankomsthal, en loop naar buiten met mijn twee koffers, waar een taxi me opwacht. Ik prop m’n koffers in de te kleine achterbak van de witte Peugeot die zijn beste tijd heeft gehad. De kofferbak gaat niet dicht en de taxichauffeur pakt een stuk touw om het geheel bij elkaar te houden. In stilte rijden we richting Mitrovica. Ik heb geen idee wat ik kan verwachten.

‘Hoe lang is het rijden naar Mitrovica?’ probeer ik een praatje te maken met de taxichauffeur, die naar ik hoop een beetje Engels spreekt.

‘Iets meer dan een uur. Ik moet vóór de brug die de noordkant met de zuidkant verbindt, even mijn nummerplaat omwisselen, anders kan ik u niet tot aan het hotel brengen.’

Ik begrijp niet wat hij bedoelt en laat het maar even zitten omdat ik te moe ben om door te vragen. Nieuwsgierig kijk ik rond naar het landschap dat voorbijglijdt. Het ziet er allemaal vrij armoedig uit en de wegen zijn ook slecht.

Het schemert als we aan komen rijden bij een brug die de stad in tweeën scheidt. In zwart geklede militairen gebieden ons tot stilstand en de taxichauffeur doet zijn raam open en wisselt wat woorden met een van hen. Ik kan zien dat het Italiaanse carabinieri zijn die kennelijk ingeschakeld zijn om de vrede te bewaren in dit conflictgebied.

In onverstaanbaar Engels bijt een van hen me toe: ‘Wie bent u en wat komt u hier doen?’

Ik pak wat papieren die ik heb gekregen van de organisatie die me heeft uitgenodigd en overhandig ze aan de carabinieri die mij streng en argwanend aankijken.

We mogen doorrijden en ik beland in een andere wereld. Kapotte straten leiden naar het hotel dat zich in een zijstraat bevindt van wat waarschijnlijk de hoofdstraat is van dit deel van Mitrovica. De bloembakken van cement met wat verlepte bloemen die snakken naar een beetje water, geven een treurige aanblik. Gesloten winkels met dichte rolluiken die met hun roestigheid vertellen dat dat al lang het geval is.

Ze hebben ons verteld dat er afspraken zijn gemaakt met de lokale oppositiegroep, die zich regelmatig schuldig maakt aan gewelddadige incidenten tegen de Albanezen, militairen of buitenlanders. Het is moeilijk voor te stellen wat een oppositiegroep in dit gebied betekent. Een stel criminelen die aanspraak maken op wat zij als hun land zien? Nationalisten? Verzetshelden? Terroristen? We hebben groen licht gekregen om te komen en ze zullen ons met rust laten, hebben ze beloofd, omdat we komen lesgeven aan jongeren en onze politieke neutraliteit nadrukkelijk wordt gegarandeerd. Ik beveel mijn gedachten tot stilte en hoop maar dat ze zich aan hun woord zullen houden.

Het is mijn eerste ontmoeting met de Balkan en ik realiseer me dat het mijlenver af staat van de Europese droom die geboren werd op de puinhopen van oorlog. Ik ben nieuwsgierig naar dit vergeten deel van Europa, dat het toneel was van een van de bloedigste conflicten na de Tweede Wereldoorlog. De gewone man en vrouw, de families, de kinderen; hoe leven die in de schaduw van het geweld, de smeulende haat die al generaties dit werelddeel teistert en mensen geselt? Het voelt als een vulkaan waar mensen op leven. Jarenlang houdt die zich gedeisd, maar dan ineens is daar de machtige en krachtige eruptie van alle samengebalde hitte en energie die geen andere uitweg weet dan te exploderen.

Hoe behouden mensen hun waardigheid, hun trots, hun menszijn, als zij steeds vertrapt worden en onder de voet gelopen door krachten buiten henzelf die hen tot pionnen maakt, lopers op een schaakbord die naar willekeur door mensen worden verzet, om de ander te slim af te zijn en schaakmat te zetten?

Als het avond is loop ik, nadat ik bij het hotel heb ingecheckt en mijn kamer heb gezien, door de verlaten straten van Mitrovica, waar auto’s lukraak geparkeerd staan op stoepen, dwars op de weg, naast elkaar – er is immers geen gezag, geen orde en dan hebben mensen geen houvast, ze doen maar wat, het doet er immers niet toe. Een oude man komt op me af en vraagt schuchter of ik Engels spreek en of hij een praatje met me kan maken. Zijn schoenen vallen me op. De neuzen zijn versleten, ze zijn ooit bruin geweest, nu geven ze amper houvast aan de voeten van de oude man. Na mijn instemming vraagt hij me om naast hem op het bankje plaats te nemen waar hij rustig een sigaartje rookt.

‘Waar komt u vandaan?’ hoor ik hem nieuwsgierig vragen.

‘Uit Nederland.’

Hij valt even stil. ‘Nederland,’ hoor ik hem met verlangen in zijn stem zeggen. ‘Ik heb ooit een film gezien over Nederland. Mooi land, heel groen, jullie hebben ook heel veel water zag ik, en bloemen natuurlijk. Nederland lijkt in de verste verte niet op Mitrovica,’ zegt hij terwijl hij steeds zachter is gaan praten. Meewarig kijkt hij om zich heen. Het bankje staat op een stukje dat op een park zou moeten lijken maar bestaat uit een paar bakken zonder bloemen, bomen die het bijltje erbij neergegooid hebben, tegels die overal kapot zijn en heel veel zwerfvuil.

‘We hadden vroeger een goed leven, maar sinds de oorlog is dit een niemandsland geworden. We bestaan eigenlijk niet. De Serven willen ons annexeren en de Albanezen willen dat ook. Over onze hoofden wordt er gebekvecht door Europa, maar niemand vraagt aan ons wat wij willen.’

Ik vertel hem dat ik net aangekomen ben en kom lesgeven en me erop verheug jonge mensen te ontmoeten die hier wonen.

‘Wat bijzonder dat u helemaal uit Nederland komt om onze jongeren les te geven,’ zegt hij opgetogen en met verwondering in zijn stem. ‘Jongeren hebben hier geen toekomst, ze trekken allemaal weg als ze de kans krijgen. Ik ben begrafenisondernemer, we hebben een familiebedrijf dat al meer dan honderd jaar bestaat. Doden genoeg, dus daar zal het niet aan liggen. Maar dat is toch geen beroep voor een jong iemand, elke dag de doden te zien, de slachtoffers van vetes, geruzie en conflicten tussen mensen die vroeger buren waren.’

Wat moet ik zeggen tegen deze man, vraag ik me in stilte af. Zwijgend blijven we even naast elkaar zitten. We zeggen elkaar gedag na een paar minuten en ik vervolg mijn weg op de slecht verlichte paden. Wie bekommert zich om hen, spookt het door mijn hoofd, in dit godvergeten deel van Europa waar de geesten van overledenen lijken rond te dwalen als schaduwen in de desolate straten waar slechts enkele straatlantaarns het doen.

Als ik weer in mijn hotelkamer ben, denk ik aan Svetlana die ik een jaar eerder heb ontmoet. Een jonge vrouw die onder de Macedonische zon is geboren niet ver hiervandaan. Dat is haar geluk en ongeluk tegelijk. Het kleine land in de Balkan, het middelpunt van regionale disputen, de parel die een gewild object is van gouddelvers en goudzoekers, rijk maar arm, gebukt onder het juk van een vijandig buurland, het middelpunt van de vluchtelingencrisis in 2015. Ze vertrok naar Nederland in 2002, omdat ze niet kon blijven in haar geboortedorp, waar een toekomst een doodlopende weg is zonder uitgang. Europa had haar een thuishaven moeten bieden. In plaats daarvan werd haar leven het verhaal van de eenling, dat van een held zoals die in stripfiguren en romans figureert. De held die draken moet verslaan, obstakels moet overwinnen, een roep naar avontuur krijgt om uiteindelijk triomfantelijk uit de strijd te komen als een overwinnaar. Is zij de held? Of zal de draak haar toch verslaan? Met die vraag val ik uiteindelijk in een rusteloze slaap.

Mijn bezoek aan Mitrovica is mijn eerste ontmoeting met de conflicten in de Balkan, die er in overvloed zijn. De stad ligt aan de rivier de Ibar, die het noordelijke en zuidelijke deel van elkaar scheidt. In het noorden wonen de Serviërs en in het zuiden de Albanezen. Niet alleen mensen worden verdeeld, maar ook straten, pleinen, begraafplaatsen. Er zijn vier bruggen die bewaakt worden door de Kosovo Force en een door de NAVO geleide vredesmacht die verantwoordelijk is voor de veiligheid in Kosovo. In de nacht bemannen en bewaken Italiaanse carabinieri de brug. Hoewel er geen officiële grens is, blijft ieder aan zijn eigen kant van de rivier wonen en wordt de brug alleen overgestoken voor zaken. Voor de zekerheid worden nummerplaten dan vervangen, om te voorkomen dat auto’s vernield worden door de jeugd.

Er is een rel die de “kentekenplaatrel” wordt genoemd, als absurde getuigenis van de haat en nijd tussen beide kampen. Er was een afspraak gemaakt dat Servische kentekenplaten gewoon Kosovo binnen mochten. Servië liet andersom auto’s met de reguliere Kosovaarse registratie RKS (Republiek Kosovo) echter niet toe, met als argument dat Belgrado Kosovo ziet als een provincie, en niet als een zelfstandige republiek, ondanks de onafhankelijkheidsverklaring in 2008.

Bestuurders uit Kosovo moeten de nummerplaten daarom aan de grens op eigen kosten vervangen door Servische. Toen de regeling afliep, sloeg de vlam in de pan. De Kosovaarse premier bepaalde dat als de Kosovaren met nummerplaten moeten hannesen aan de grens, de Serviërs dat ook moeten doen als ze naar Kosovo komen. Dit leidde tot grote spanningen in Mitrovica. De Kosovaarse autoriteiten stuurden zwaarbewapende politie-eenheden naar de twee grensposten in het gebied. Serviërs op hun beurt, blokkeerden de overgang en wierpen wegblokkades op en Belgrado liet het leger met veel bombarie zijn spierballen zien.

De EU moest eraan te pas komen om de gemoederen te sussen. Servië accepteert de reguliere Kosovaarse nummerborden, maar laat de letters RKS afplakken; de Kosovaren doen een sticker over het Servische nationale wapen.

En zo heeft iedereen die uit Mitrovica de grens overgaat een tweede nummerplaat in zijn achterbak. De absurditeit van dit alles laat zien hoe Europa tot op het bot verdeeld is.

Er is een universiteit in Mitrovica, die de tand des tijds amper heeft doorstaan. Een vervallen gebouw, met ouderwetse schoolbanken, schoolborden die ook hun beste tijd hebben gehad, gordijnen die de zon tegen moeten houden en sleets en vaal zijn. We zijn met een groep van acht docenten uit verschillende landen en komen lesgeven aan een groep lokale en buitenlandse jongeren.

Ik wil begrijpen hoe het is om in een niemandsland te leven, waar geen enkele publieke voorziening het lijkt te doen, en mensen overgeleverd lijken aan de willekeur van de elementen en gezagsdragers op Europees niveau die er niet in slagen partijen bij elkaar te brengen. Integendeel, de samenleving is tot op het bot verdeeld. Talloos zijn de incidenten van geweld en conflicten tussen de twee bevolkingsgroepen die als kemphanen tegenover elkaar staan.

De groep waar ik aan lesgeef is een gemêleerd gezelschap. De meerderheid jongeren uit Mitrovica en een aantal studenten uit Belarus, Duitsland, Hongarije en Polen. Het is niet gelukt om Albanese jongeren te werven, de haat zit te diep, en wordt zo doorgegeven aan de volgende generatie. Ik bezoek met mijn studenten een plaatselijke ondernemer, om beter te begrijpen hoe het is om in zo’n gebied een bedrijf op te bouwen. De man heet Costas en hij heeft met zijn eigen handen een groot pension gebouwd, met een restaurant, gastverblijven en hij kweekt forellen. Costas is klein van postuur, heeft mooie bruine, zachte ogen, een verweerd gezicht door de zon en diepe groeven naast zijn mond die vertellen dat hij niet vaak lacht. Ze lopen als stille getuigen langs zijn mond die verleerd heeft om te lachen. Zijn tanden verraden dat hij een stevige roker is, wat niet ongewoon is in de Balkan. Terwijl ik daar zit om koffie te drinken raken we aan de praat.

‘Wat een prachtig verblijf heeft u hier,’ zeg ik oprecht en op uitnodigende toon.

Costas kijkt me weifelend aan en neemt plaats in een stoel tegenover me. Er is verder niemand in het restaurant.

‘Ja, dit is mijn levensdroom. Als jongen fantaseerde ik al dat ik zoiets zou bouwen,’ hoor ik hem zeggen met trots en weemoed.

‘Maar er komen bijna geen toeristen meer. Er is hier hevig gevochten tijdens de oorlog. We leven in een niemandsland. Dit stukje van Kosovo wordt opgeëist door de Serven aan de noordkant en de Albanezen aan de zuidkant. We kunnen geen kant op. Ingeklemd tussen groepen die elkaar het licht niet in de ogen gunnen en een Europa dat maar geen beslissing neemt over onze status, bestaan we feitelijk niet.’

Er klinkt wanhoop en stille woede in zijn stem. Het verraad is voelbaar en ik kijk meewarig rond in het vertrek dat met zoveel liefde uit zijn handen is ontstaan. De verstofte en lege stoelen en tafels die stilzwijgend bevestigen dat zijn levenswerk in duigen is gevallen en hij alleen hen heeft als memento van zijn vervlogen droom.

Costas praat smalend over Europa als we het erover hebben: ‘Ha! Europa. De leugen regeert als het om Europa gaat. De eenwording is een illusie, ik merk er helemaal niks van. Dit kleine stukje niemandsland laat zien hoe de verhoudingen liggen. De Amerikanen steunen de Albanezen en de Russen de Serven. Het gaat om geopolitieke belangen. Niets anders dan dat.’

Zijn stem wordt steeds luider als hij zijn ongenoegen over Europa ventileert. Met wapperende handen bekrachtigt hij zijn boosheid over wat hem is aangedaan.

‘Mijn beste vriend woont aan de andere kant van de rivier. Hij is een Albanees en we kennen elkaar al vijftig jaar. Ik zie hem bijna nooit meer. We kunnen alleen stiekem afspreken als het avond is. Als we samen zouden worden gezien worden we gezien als landverraders. Het is belachelijk. Volkomen belachelijk. Politieke leiders spelen een spelletje met ons. Ik mis mijn vriend, het interesseert me geen laars dat hij Albanees is.’

Costas valt stil. Hij kweekt ook forellen, de bassins zijn midden in zijn restaurant en stil zwemmen ze in het glasheldere water dat zachtjes stroomt. De stilte is oorverdovend, het restaurant hoort vol te zitten met mensen die luid praten en genieten van de heerlijke door Costas gemaakte maaltijden.

Ik vraag hem hoe hij overleeft. Hij staat op en loopt naar een ander vertrek, en komt na vijf minuten aangelopen met een grote ordner in zijn handen. Zijn ogen beginnen te glunderen.

‘Ik ben een echte ondernemer, maar ook een kunstenaar. Ik wilde patissier worden en toen ik mijn restaurant opende zag ik mijn kans schoon om me ook te specialiseren in het maken van taarten. Maar niet zomaar taarten, nee, kunstwerken voor speciale gelegenheden zoals bruiloften, verjaardagen of jubilea.’

Apetrots bladert hij in zijn ordner en laat mij de prachtigste creaties zien. De taarten staren me aan en bevestigen de liefde en kunstzinnigheid van de meester-patissier die ze gemaakt heeft. Heerlijke taarten met veel slagroom, en kleurrijke taferelen die een lust voor het oog vormen.

‘Iedereen kent me en bestelt taarten bij me. Daarmee kan ik mijn droom behouden en hopen op betere tijden. Ooit zal er toch een beslissing moeten worden genomen over dit stukje grondgebied,’ hoor ik hem vragend en enigszins mistroostig zeggen.

Zijn vrouw komt aangelopen met langzame tred op sloffen die iets te groot zijn en een beetje om haar voeten heen zwabberen. Het zachte velours is her en der een beetje kaal. Woordloos schuift ze bij ons aan tafel aan. Ze pakt de hand van Costas liefdevol vast en glimlacht flauw naar me. Ze heeft niets toe te voegen aan zijn verhaal, haar ogen spreken boekdelen, er hangt een sluier van verdriet die ze niet kan maskeren.

Deze twee hardwerkende mensen, hun droom, alles is in gruzelementen, besef ik terwijl ik naar ze kijk. Wat hebben zij aan een verdeeld Europa dat er maar niet in slaagt op eigen benen te staan? Ik besef dat ik terug moet in de tijd, diep moet graven, me moet inlezen, met mensen praten, om te begrijpen wat hier is gebeurd. Costas heeft een foto van Tito hangen in zijn restaurant. Ik vraag hem ernaar.

‘Tito heeft geprobeerd om dingen op te lossen, mensen bij elkaar te brengen, eenheid te vormen in deze regio. Hij heeft het echt geprobeerd. Maar ook hij is daarin niet geslaagd’.

Terwijl de architecten van Europa gestaag aan een Unie werkten, bouwde Tito zijn droom: de Joegoslavische Federatie die een eind moest maken aan de fragmentatie in de regio en een machtsbasis van betekenis moest worden en de balans in het verdeelde Europa moest herstellen. Daar onder de Macedonische zon, wordt Svetlana geboren.

Europa: een toren van Babel

Mijn reis naar Mitrovica in 2012 is het begin van mijn zoektocht om dit vergeten deel van Europa beter te begrijpen. Europa, de toren van Babel, die tot de hemel zou reiken en mensen samen zou brengen. Ik moet terug in de tijd, om de aanleiding te begrijpen die heeft geresulteerd in het bouwwerk waar in de jaren vijftig van de vorige eeuw het fundament van werd gelegd.