Colofon

De papieren editie van dit boek is in 2009 verschenen bij uitgeverijen De Geus en De Arbeiderspers. Inmiddels berusten alle rechten op de Nederlandse tekst weer bij de vertalers, die van hun werk moeten leven en daarom een krachtig beroep op de lezer doen om geen illegale kopieën van dit boek te maken.

De vertalers hebben voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds ontvangen.

Oorspronkelijke titel Ennemis publics, verschenen bij Flammarion/Grasset

Oorspronkelijke tekst © 2008 Flammarion/Grasset & Fasquelle, Paris

Nederlandse vertaling © 2009, 2020 Martin de Haan en Rokus Hofstede

Omslagfoto- en ontwerp © 2020 Martin de Haan

ISBN 978-94-92946-01-0

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbenden. 

Dit is een uitgave van Hof/Haan, www.hofhaan.nl.

Michel Houellebecq & Bernard-Henri Lévy

PUBLIEKE VIJANDEN

Een steekspel in brieven

Vertaald uit het Frans door Martin de Haan en Rokus Hofstede

Brussel, 26 januari 2008

Beste Bernard-Henri Lévy,

Tussen ons beiden ligt, zoals dat heet, een wereld van verschil – behalve op één punt, en niet het minste: wij zijn allebei tamelijk verachtelijke individuen.

Als specialist in geflopte acties en schijnheilige mediaoptredens maakt u zelfs de witte overhemden die u draagt te schande. Als intimus der machtigen, sinds uw kindertijd badend in obscene rijkdom, bent u de belichaming van wat in sommige ietwat triviale bladen zoals Marianne nog altijd ‘salonsocialisme’ heet, en wat de Duitse publicisten veel subtieler Toskana-Fraktion noemen. Als denker zonder denken, maar bepaald niet zonder relaties, bent u bovendien de maker van de lachwekkendste film uit de filmgeschiedenis.

Nihilist, reactionair, cynicus, racist en verkapte vrouwenhater: het zou nog te veel eer zijn om mij tot de weinig appetijtelijke familie van de rechtse anarchisten te rekenen; in wezen ben ik niets anders dan een proleet. Als platte auteur zonder stijl heb ik alleen dankzij een onwaarschijnlijke inschattingsfout van een handvol verwarde critici literaire faam kunnen verwerven, een aantal jaren geleden. Gelukkig zijn mijn slappe provocaties sindsdien gaan vervelen.

Samen symboliseren wij perfect de schrikbarende futloosheid van de Franse cultuur en intelligentie waar Time Magazine onlangs streng doch rechtvaardig melding van maakte.

We hebben op geen enkele manier bijgedragen aan de wederopstanding van de Franse electroscene. Onze namen staan niet op de titelrol van Ratatouille.

Alle voorwaarden voor het debat zijn aanwezig.

Parijs, 27 januari 2008

Het debat?

Drie mogelijke denksporen, beste Michel Houellebecq.

Denkspoor nummer 1. Bravo. U slaat de spijker op zijn kop. Uw middelmatigheid. Mijn onbeduidendheid. De galmende leegte die bij ons voor denken doorgaat. De gretigheid waarmee we ons aan komediespel overgeven, of zelfs aan bedrog. Al dertig jaar zit ik me af te vragen hoe een vent als ik iedereen een rad voor ogen kon en kan draaien. Al dertig jaar wijd ik me ononderbroken aan een zelfkritiek die even achterlijk en onnozel als ongevaarlijk is, en wacht ik vergeefs op de goede lezer die me zal weten te ontmaskeren. Eindelijk is het zover. Dankzij u, met uw hulp, gaat het me misschien lukken. Uw ijdelheid en de mijne. Mijn immoraliteit en de uwe. Zoals nog zo’n verachtelijk heerschap, zij het van groter allure, zou zeggen: U legt uw kaarten op tafel, ik de mijne – is me dat een opluchting!

Denkspoor nummer 2. Doe wat u niet laten kunt. Maar waarom ik? Waarom zou ik eigenlijk meedoen aan zo’n oefening in zelfverachting? En waarom zou ik achter u aan lopen in de razende, tierende hang naar zelfvernedering en zelfdestructie die u kennelijk eigen is? Ik hou niet van nihilisme. Ik heb een hekel aan ressentiment en de bijbehorende melancholie. En ik denk dat literatuur alleen iets waard is als ze tegengas biedt aan het deprimisme dat, meer dan ooit, het wachtwoord van onze tijd is. Ik zou in dit geval dus nederig kunnen uitleggen dat er ook gelukkige lichamen en geslaagde werken bestaan, levens die harmonischer zijn dan wat de impotente zuurpruimen die een hekel aan ons hebben voor mogelijk lijken te houden. Ik zou de lelijke rol op me nemen, de echt lelijke rol, die van Molières Philinte tegen Alceste, en over de brug komen met een gloedvolle lofzang op uw boeken en in één moeite door op de mijne. Dat is een andere mogelijkheid. Een andere manier om de discussie te openen.

En dan denkspoor nummer 3. Een antwoord op de vraag die u een paar avonden geleden stelde in het restaurant, toen het idee voor deze dialoog bij ons opkwam. Waarom zo veel haat? Waar komt die vandaan? En hoe komt het dat die haat, wanneer het schrijvers betreft, meteen zo extreem en venijnig is? Uw geval, inderdaad. Het mijne. Maar heel wat ernstiger, het geval van Sartre, uitgekotst door zijn tijdgenoten… Dat van Cocteau, die nooit een film tot het eind kon zien omdat hij wist dat hij bij de uitgang altijd werd opgewacht door iemand die hem op zijn bek wilde slaan… Pound in zijn kooi… Camus in zijn kist… Baudelaire die in een gruwelijke brief beschrijft hoe ‘het mensenras’ tegen hem te hoop loopt… De lijst is lang. Want je zou de hele literatuurgeschiedenis erbij moeten halen. En misschien – dat zou mijn stelling zijn – het verlangen van schrijvers zelf moeten proberen te peilen. Welk verlangen? Het verlangen om te mishagen natuurlijk. De hang naar afwijzing. Het duizelingwekkende genot om zich met schande te overladen.

Kiest u maar.

2 februari 2008

Beste Bernard-Henri,

Ik geef nog even niet toe aan de verleiding van het heerlijke debat dat we kunnen gaan voeren (dat we gaan voeren) over het ‘deprimisme’, waarvan ik inderdaad een van de toonaangevende exponenten ben. Ik bevind me namelijk in Brussel, waar ik mijn boeken niet bij de hand heb, het kan licht gebeuren dat ik ernaast zit met een citaat van Schopenhauer, terwijl Baudelaire nog altijd de enige auteur is die ik min of meer uit mijn hoofd denk te kunnen citeren. En bovendien, in Brussel over Baudelaire praten is altijd leuk.

In een passage die waarschijnlijk ouder is dan de brief die u citeert (omdat hij nog niet het hele mensenras aanklaagt, maar alleen Frankrijk) stelt Baudelaire dat je alleen een groot man kunt zijn in weerwil van al je landgenoten samen, dat je dus een aanvalskracht moet ontwikkelen die de vereende verdedigingskrachten van al je landgenoten samen evenaart of overstijgt.

Een eerste kanttekening die bij me opkomt is dat dat vreselijk vermoeiend moet zijn. Een tweede kanttekening is dat Baudelaire is gestorven op zijn zesenveertigste.

Baudelaire, Lovecraft, Musset en Nerval – stuk voor stuk auteurs die in mijn leven belangrijk zijn geweest, om verschillende redenen – zijn allemaal gestorven in hun zevenenveertigste levensjaar. Mijn eigen zevenenveertigste verjaardag herinner ik me nog heel goed. Midden op de ochtend was ik klaar met de allerlaatste dingen die ik nog moest doen aan Mogelijkheid van een eiland, daarna heb ik de roman naar de uitgever gestuurd. Een paar dagen eerder had ik allerlei nooit afgemaakte teksten verzameld die her en der op cd-roms en diskettes stonden; ik had ze op de harde schijf van een oude computer gezet en de losse opslagmedia weggegooid; en toen, volkomen per ongeluk, had ik de harde schijf geformatteerd – en daarmee al mijn teksten gewist. Ik had nog een paar meter af te leggen tot het hoogste punt van de col, en kon wel ongeveer raden hoe de lange helling eruitziet die het tweede deel van het leven vormt: de achtereenvolgende stadia van de aftakeling, dan de dood. Met korte, indringende flitsen is herhaaldelijk de gedachte bij me opgekomen dat niets me dwong dat tweede deel ook echt mee te maken; dat ik het volste recht had om te spijbelen.

Dat heb ik niet gedaan, en ik ben aan mijn afdaling begonnen. Na een paar maanden begreep ik dat ik een onzeker, kleverig gebied betrad, en dat ik geduld moest hebben om eruit te komen. Ik voelde als het ware telkens (soms kort, soms lang) de spanning wegvallen in de wil om te mishagen die me staande hield tegenover de wereld. De bekentenis kost me moeite, maar steeds vaker verlangde ik ernaar om geliefd te zijn. Simpelweg geliefd te zijn, bij iedereen, zoals een sporter of een zanger, en terecht te komen in een toverkring zonder beschuldigingen, gemene streken of polemieken. Natuurlijk hoefde ik elke keer maar even na te denken om te beseffen hoe absurd die droom was; het leven is eindig en vergeving onmogelijk. Maar ook al dacht ik erover na, het verlangen bleef bestaan – en ik moet bekennen dat het nog altijd bestaat.

Wij hebben allebei onvermoeibaar de genietingen van de eerloosheid, de vernedering en de hoon nagestreefd; en je kunt wel zeggen dat we daarin opmerkelijk goed zijn geslaagd. Die genietingen zijn echter niet oorspronkelijk en niet natuurlijk; ons ware verlangen, ons oerverlangen (vergeef me dat ik ook voor u spreek) is hetzelfde als dat van iedereen, namelijk bewondering te oogsten of geliefd te zijn, of allebei.

Hoe valt de vreemde omweg te verklaren die wij los van elkaar hebben gevolgd? Bij onze laatste ontmoeting verbaasde het me dat u nog altijd googlet op uw eigen naam en zelfs de alertfunctie gebruikt, waardoor elke nieuwe treffer automatisch wordt gemeld. Zelf heb ik die functie uitgezet en vervolgens ook het googlen als zodanig voor gezien gehouden.

U wilt, zegt u, de posities van de tegenstander kennen om eventueel in de tegenaanval te kunnen gaan. Ik weet niet of u echt van oorlog houdt, of liever gezegd, ik weet niet hoelang u er al van houdt, hoeveel jaren training u nodig hebt gehad om er belang aan te hechten en plezier aan te beleven; zeker is in elk geval dat u net als Voltaire denkt dat we ons in een wereld bevinden waar we leven en sterven ‘met de wapens in de hand’.

Dat u niet strijdensmoe bent is een grote kracht. Het behoedt u, en zal u nog heel lang behoeden, voor de apathische mensenhaat die mijn grootste bedreiging vormt; het knorrige, steriele gepruil waardoor je je terugtrekt in je eigen hoekje en ondertussen onvermoeibaar blijft herhalen: ‘allemaal eikels’; en waardoor je, letterlijk, niets anders meer doet.

De kracht die bij mij socialiserend zou kunnen werken is van een heel andere orde: achter mijn verlangen om te mishagen gaat een enorm verlangen om te behagen schuil. Maar ik wil behagen ‘om wie ik ben’, zonder te verleiden, zonder eventuele beschamende eigenschappen te verhullen. Ik heb me weleens aan provocaties bezondigd; daar heb ik spijt van, want zo ben ik niet echt. Een provocateur noem ik iemand die los van wat hij eigenlijk denkt of is (en door al dat provoceren denkt en is de provocateur niets meer) de uitspraak of houding berekent waarmee hij zijn gespreksgenoot maximaal op stang kan jagen of in verlegenheid brengen; en die vervolgens het resultaat van zijn berekening toepast. Veel humoristen van de laatste decennia waren opmerkelijke provocateurs.

In mij schuilt juist een perverse vorm van oprechtheid: ik zoek hardnekkig, verbeten naar het allerergste in mij om het dan spartelend voor de voeten van het publiek te leggen – precies zoals een terriër een konijn of een pantoffel voor de voeten van zijn baasje legt. En ik doe dat niet om een of andere vorm van verlossing te bereiken, dat hele idee is me vreemd. Ik wil niet geliefd zijn ondanks het ergste wat ik in me heb, maar vanwege het ergste wat ik in me heb, ik wil zelfs dat het ergste wat ik in me heb hetgeen is wat men het meest waardeert.

Toch ben ik slecht op mijn gemak, en weerloos, tegenover openlijke vijandigheid. Telkens als ik zo’n befaamde Google-zoekopdracht gaf, had ik hetzelfde gevoel als wanneer ik me tot bloedens toe krabde tijdens een bijzonder pijnlijke eczeemaanval. Mijn eczeemblaasjes heten Pierre Assouline, Didier Jacob, François Busnel, Pierre Mérot, Denis Demonpion, Éric Naulleau en ga zo maar door, ik weet niet meer hoe die van Le Figaro heet, ik ben het allemaal een beetje kwijt, ik heb het tellen van mijn vijanden opgegeven, terwijl ik ondanks de herhaalde waarschuwingen van de arts nog altijd mijn krabsessies niet heb opgegeven.

Ik heb ook de hoop om van mijn eczeem te genezen niet opgegeven, terwijl ik meen te hebben begrepen dat ik mijn hele leven zal worden achtervolgd door microparasieten die letterlijk niet zonder mij kunnen, aan wie ik een bestaansreden verschaf, en die er niet voor terugdeinzen om, zoals onlangs Assouline, een lezing in Chili (waar ik me toch een beetje beschut waande) om te spitten op zoek naar dingen die mij, als ze een beetje worden verknipt en geremixt, in een lachwekkend of kwaad daglicht zouden kunnen stellen.

Toch heb ik geen behoefte aan vijanden, aan verklaarde en permanente vijanden, dat interesseert me domweg niet. Zo sterk als er in mij tegelijk een verlangen om te behagen en een verlangen om te mishagen schuilen, onontwarbaar met elkaar verstrengeld, zo vreemd is mij elk gevoel dat ook maar in de buurt komt van een verlangen om te zegevieren, en daarin verschillen wij denk ik.

Waarmee ik niet wil zeggen dat u het verlangen om te behagen niet kent, maar dat u ook het verlangen om te zegevieren kent, dat u kortom op beide benen loopt (hetgeen volgens voorzitter Mao Zedong de voorkeur verdient). Als je snel heel ver wilt komen, verdient dat inderdaad de voorkeur. Anderzijds hebben de bewegingen van een eenbenige iets grilligs en onvoorspelbaars; hij verhoudt zich zo ongeveer tot de normale loper als de rugbybal tot de voetbal; het is niet ondenkbaar dat een stevige eenbenige makkelijker aan een sniper ontkomt.

Ik stop met die twijfelachtige metaforen, die alleen maar bedoeld zijn om de vraag te ontwijken die u stelde: ‘waarom zo veel haat’? Of nauwkeuriger: waarom wij? We mogen het dan misschien zelf gewild hebben, toch blijft de vraag waarom het ons zo goed gelukt is. Je zou kunnen denken dat ik mijn energie verspil door stil te staan bij zulke onbeduidende individuen als Assouline of Busnel. Feit blijft dat mijn persoonlijke gluiperds (en parallel daaraan, de uwe) door hun verbetenheid toch enig succes hebben geboekt. Meermaals hebben middelbare scholieren die mijn werk lazen me gemeld dat een van hun leerkrachten hen voor mijn boeken had gewaarschuwd. Op dezelfde manier hangt er om u altijd een soort lynchgeur. Vaak heb ik, als in een gesprek uw naam viel, een mij welbekende gemene grijns zien verschijnen, een grijns van laag-bij-de-grondse, vulgaire vreugde bij de gedachte dat er iemand zonder gevaar beledigd kan worden. Als kind ben ik heel wat keren (om precies te zijn elke keer dat ik me in een groep jonge mannetjes bevond) getuige geweest van dat afschuwelijke proces waarbij de groep een slachtoffer aanwijst dat dan vervolgens naar believen kan worden vernederd en beledigd – en het heeft voor mij altijd buiten kijf gestaan dat ze zonder de aanwezigheid van een hogere autoriteit, om precies te zijn die van de leraren of de politie, nog veel verder zouden zijn gegaan, tot aan martelen en moorden toe. Ik heb nooit de fysieke moed gehad om me aan de zijde van het slachtoffer te scharen; maar ik heb tenminste nooit het verlangen gevoeld om me bij het kamp van de beulen aan te sluiten. Moreel gesproken zijn wij beiden misschien niet erg bewonderenswaardig, maar we hebben niets van het meutedier, dat moet ons toch worden nagegeven. Wanneer ik als kind geconfronteerd werd met dat soort pijnlijke scènes, wendde ik alleen mijn blik af en was ik blij dat ik voor deze keer de dans was ontsprongen. En nu ik tot de slachtoffers behoor, kan ik mijn blik nog altijd afwenden, min of meer in de zekerheid dat het bij woorden zal blijven, zolang we tenminste in een voldoende gepolitioneerde staat leven.

Of ik kan proberen dat onaangename verschijnsel te begrijpen, me erin te verdiepen – vooral omdat de min of meer symbolische verklaringen die men ervan geeft op basis van de godsdienstgeschiedenis me nooit echt hebben overtuigd. Het verschijnsel bestond al in plattelandssamenlevingen, het bestaat evengoed in onze steden, het zou nog altijd bestaan als de steden verdwenen en de communicatie hoofdzakelijk virtueel werd. Het lijkt me absoluut onafhankelijk van het politieke systeem, en ook van de spirituele stand van zaken. De geopenbaarde godsdiensten zouden denk ik kunnen verdwijnen zonder dat het verschijnsel er merkbaar door werd aangetast.

Op grond van bepaalde passages in uw boek Comédie, dat ik net uit heb, vermoed ik dat u zelf door uw eigen ervaringen ook ruimschoots over dit vraagstuk hebt kunnen nadenken. Dus… ik geef de pen aan u over.

En ik groet u vriendelijk.

4 februari 2008

Ah, eczeem…

Wist u dat er bij Cocteau verschrikkelijke bladzijden te vinden zijn, juist over die eczeemtoestand?

En wel in een heerlijk boekje, zijn dagboek van de opnames voor La Belle et la Bête, door Truffaut aanbevolen aan alle cineasten in spe.

Er staan interessante bladzijden in over het avontuur van het draaien zelf, de verhouding met Bérard, de meningsverschillen met Alekan over de belichting, de ontdekking van de travelling, trucages, filmstijl, het geduld van de figuranten, de levende standbeelden, Jean Marais.

Maar er staan ook (en ik zou bijna willen zeggen dat dat de obsessie van het boek is, de rode draad ervan, die het zijn ritme en kleur geeft) verbijsterende, voor de lezer haast pijnlijke bladzijden in over wat hij zijn ‘jeuk’ noemt, zijn masker van ‘kloofjes’, het ‘vuurkoraal’ of het ‘brandende braambos’ van zenuwen dat bij hem voor gelaatstrekken doorgaat, zijn ‘puisten’, zijn ‘zweren’, zijn rode ‘littekens’, zijn ‘zwellingen’, zijn ‘etterafscheidingen’, zijn ‘open wonden’ – het hele boek is één lange klaagzang, een op schrift gestelde smartenkreet, het exposé van een gezicht dat wordt aangevreten door een ondraaglijke kwaal, waardoor hij op sommige ochtenden pas op de set kan verschijnen nadat zijn hoofdelektricien laagjes verse varkensreuzel op zijn wangen en neus heeft uitgestreken.

Arme Cocteau…

Arme ‘prins der dichters’, aan wie ik, niettegenstaande Arno Breker, niettegenstaande zijn drakerige schrijfkunst, niettegenstaande zijn hoogdravende, ronkende kantje, nooit een hekel heb kunnen krijgen…

En natuurlijk arme Baudelaire – de Baudelaire van het ‘mensenras’, van Frankrijk, van België, u zegt het maar. Die man krijgt iedereen over zich heen! Het is de onmiddellijke kill! De afwijzing at first sight! Het is de meute, eerst nog omzichtig, want geïntimideerd door de dandyeske trekjes van de zoon van Caroline en haar uitgetreden eerste man – maar dan algauw, in het tweede deel van zijn leven, toen hij in Brussel in Hôtel du Grand Miroir verbleef, steeds blafferiger! Maar weinig schrijvers vóór Sartre – die, niet toevallig, een goede Baudelaire heeft geschreven – zullen zo verguisd zijn. Ik benijd u dat u in Brussel bent, beste Michel. Ik was er neergestreken om mijn roman over de laatste dagen (van Baudelaire) te schrijven. Het was een paar maanden nadat Hôtel du Grand Miroir met de grond gelijk was gemaakt en vervangen door een seksshop, en dat terwijl de naam van dat hotel toch zo goed paste bij de man die zich erop liet voorstaan ‘te leven en te sterven voor een spiegel’, teneinde ‘onafgebroken subliem’ te zijn. En het feit dat ik te laat ben gekomen, dat ik het Grand Miroir en zijn geheimen zo rakelings ben misgelopen, blijft een van de echte literaire teleurstellingen in mijn leven. Ik benijd u dat u daar bent, want wat de tijd wel heeft doorstaan, als u daar lol aan beleeft, zijn de kasseien van de Hertogstraat, waar de meisjes hun enkels nog verzwikken in de voetsporen van de auteur van Fusées; het plein van de Kleine Zavel, waar in mijn tijd nog altijd een hoerenkast stond die hij graag bezocht; het klooster van de dames augustinessen, waar hij na zijn afasie werd opgesloten; om nog te zwijgen over Namen, de Saint-Loupkerk in Namen, waar hij voor het eerst werd getroffen door ‘de wind van de wiekslag van de imbeciliteit…’.

Maar goed.

Uw vraag.

Of ik zelf ook, zoals u zegt, ruimschoots over ‘het’ vraagstuk heb kunnen nadenken op grond van mijn eigen ervaringen?

Wel, op de keper beschouwd, ja en nee.

Ja natuurlijk, voor zover ik, ook wanneer ik er niet zelf bij ben, genoeg ogen en oren heb om te zien en te horen wat voor lelijk gemompel er in openbare gelegenheden opstijgt zodra mijn geval ter tafel komt.

Maar tegelijk nee, want door een vrij merkwaardig verschijnsel ben ik er – anders dan u, naar het zich laat aanzien – nooit in geslaagd mezelf te beschouwen of te ervaren als het ‘slachtoffer’ van een echte ‘vervolging’.

Ik word aangevallen zoals maar weinig schrijvers worden aangevallen.

Bij elk van mijn boeken wordt een hoeveelheid beledigingen over me uitgestort waar menigeen zich door zou laten ontmoedigen.

En wat eczeem betreft… Ah, eczeem!… Als eczeem een criterium is, moet ik toegeven dat ik ook op dat vlak behoorlijk wat expertise bezit.

Maar feit is dat ik het ontzettend lastig vind, niet eens om akte te nemen van die aanvallen, maar om me te vereenzelvigen met het beeld dat ze me terugzenden, om me dat beeld eigen te maken, om die weinig flatteuze, soms dieptreurige weerschijn te linken aan mijn diepere of gewoon maatschappelijke identiteit.

Een voorbeeld. Die film die ik heb gemaakt, twaalf jaar geleden, en waardoor ik het Dagboek van La Belle et la Bête aandachtig ben gaan lezen. Ik weet wat erover gezegd is en wat er nog steeds over wordt gezegd, als hij al niet helemaal is vergeten. Ik ben op de hoogte van de ‘snertfilm’, het officieel ‘pover’ geheten werk, de ‘slechtste film uit de filmgeschiedenis’ (dixit Serge Toubiana, toentertijd hoofdredacteur van de Cahiers du Cinéma). Ik weet dat er mensen zijn die, wanneer hij op televisie wordt geprogrammeerd, lullige etentjes organiseren waarbij de film zelf de lul is, en met de film de maker ervan. Maar hoe leg ik dat uit? Ik weet het wel, maar het raakt me niet. Ik ben me er wel van bewust, maar het wil niet echt tot me doordringen. Al heb ik kennis genomen van de lawine van modder waaronder de film is bedolven toen hij uitkwam – het lukt me niet om aan mezelf te denken als aan de-maker-van-de-poverste-en-meest-door-het-slijk-gehaalde-film-uit-de-filmgeschiedenis, en ik kan heel goed terechtkomen in een situatie, een debat, een bijeenkomst van vrienden of een meeting waar ik, zonder het hoongelach om me heen te zien, zonder oog voor de lachlust die ik wek of het beleefde ongemak dat ik veroorzaak, erover praat als over een normale, best mooie, haast belangrijke film, waar ik trots op ben.

Nog een voorbeeld, dat veelzeggender en zwaarwegender is: mijn Jood-zijn. Jood zijn houdt in principe in dat je een speciale relatie hebt tot vervolging en alles wat ermee te maken heeft. Voor de meeste Joden betekent Jood zijn dat je jezelf automatisch waarneemt als iemand die kwetsbaar, hachelijk, nooit helemaal op zijn plaats is, een potentieel mikpunt van antisemitisme. En ik ken dan ook maar weinig Joden die niet in hun herinnering een familieanekdote of persoonlijk verhaal, soms een oerscène hebben, die getuigt van die aangeboren vertrouwdheid met smaad. Welnu, ook dat gaat voor mij niet op. Natuurlijk bestrijd ik het antisemitisme. Ik behoor tot degenen, dat weet u, die op dat punt niets maar dan ook niets laten passeren. Maar het is misschien een vorm van ontkenning. Het is misschien een symptoom van mijn fundamentele neurose. Het heeft misschien te maken met het feit dat ik ben geboren in een landstreek waar de Joden relatief gespaard zijn gebleven. Feit is dat ik, wanneer ik voor de Joden strijd, nooit het gevoel heb dat ik strijd voor mijn eigen heil. Feit is – en ik vraag u echt mij te geloven – dat ik me niet kan herinneren ooit, noch als kind, noch sindsdien, te hebben geleden, in mijn vlees of mijn ziel, onder de discriminatie en de vernederingen waartegen ik protesteer en in opstand kom. Er zijn Joden die lijden; ik ben een Jood die vecht. Er zijn Joden die hun Jood-zijn beleven als een reis naar het einde van de verlatenheid en de nacht; ik ben een gelukkige Jood – Jean-Claude Milner zou zeggen een ‘Jood van de affirmatie’ (en Albert Cohen zou het hebben over een van die ‘solaliaanse’ oftewel, in zijn lexicon, ‘solaire’ en welhaast ‘Griekse’ Joden, die in de Bijbelse en Talmoedische traditie waarvan ze de erfgenaam zijn niets anders zien dan glorie, pracht en licht).

En nu we toch herinneringen aan onze prille jeugd aan het ophalen zijn, zal ik u er ook een vertellen. Ik heb net als u het soort polymorf perverse klasgenootjes gehad die samen afspraken wie de zondebok zou zijn, van wie de schooltas zou worden gepikt, het etui leeggegooid of het gezicht met inkt beklad. Op mijn middelbare school, het Pasteurlyceum in Neuilly, heette die officiële zondebok Mallah. Ik weet niet meer wat zijn voornaam was. Maar nog zie ik zijn te bleke gezicht voor me, zijn onbeholpen, bangelijke gebaartjes, de smekende, goedhartige blikken die hij op zijn kwelgeesten wierp. En net dezer dagen is zijn naam me weer te binnen geschoten, toen ik in de krant las dat de moeder van president Sarkozy afkomstig is van een Joodse familie uit Thessaloniki die nu juist… Mallah heette. Was hij een bloedverwant? Een neef? Een soort oudere verwant van de Sarkozy’s? Ik weet het niet. Ik weet trouwens niet wat er van hem geworden is, en evenmin of hij nog leeft. Wat ik wel weet is dat ik me, net als u, op afstand hield van het roedel hyena’s dat hem kwam vernederen en het op hem begrepen had, tot in de metro toe. Sterker nog, niet alleen deed ik niet mee aan de jacht op Mallah, niet alleen hield ik me afzijdig van het halfwassen eskader dat hem wilde lynchen, ik heb die jongen onder mijn vleugels genomen en hem, jaren achtereen, tot mijn vriend gemaakt. Zomin als u wil ik me daarvoor op de borst kloppen. Maar wel constateer ik dat psychologische trekje, dat al met al toch niet vanzelf sprak voor het Joodse jongetje dat ik in die tijd, aan het eind van de jaren vijftig was: zo onvoorstelbaar was voor mij het idee dat ik zelf een prooi van die meute kon worden, zo ver van mij af stond de vrees dat ik van diezelfde horde schoften een ander mogelijk doelwit was, zo door en door vreemd was voor mij, anders gezegd, het vervolgingsfantasma, dat ik er niet het minste probleem mee had om me met hem te afficheren en te zien dat hij met mij werd geassocieerd.

Niet veel later heb ik trouwens een buitengewoon verwarrende ontdekking gedaan. In het eerste voorbereidende jaar voor de École Normale Supérieure had ik een literatuurdocent die Jean Deprun heette en die, met dertig jaar verschil, een dubbelganger van de kleine Mallah was (hetzelfde soort koortsachtig genie, dezelfde dikke kop op een misvormd lichaam, dezelfde vale gelaatskleur op een verrassend gave huid, die nog geen sporen van gebruik leek te vertonen). Ik vond dat hij raar deed tegen mij. Bijna vijandig. Ik zag, zonder dat ik het kon verklaren, hoezeer hij bijvoorbeeld zijn best deed om mijn blik te ontwijken wanneer hij me naar het bord riep om commentaar te geven op een gedicht van Maurice Scève of een bladzijde uit Salammbô. Tot op de dag waarop mijn vader, toen ik aan de familiedis zijn naam liet vallen, uitriep: ‘Deprun? Maar die heb ik heel goed gekend!’ – waarop hij vertelde hoe die eminente geleerde, specialist in de ‘filosofie van de onrust’ bij de schrijvers uit de achttiende eeuw, op de officiersschool van Cherchell, in de oorlog, een soort voorloper van Mallah was geweest, gekweld, opgejaagd en getreiterd door de coalitie van mannetjesputters, en hoe hijzelf, mijn vader, hem onder zijn hoede had genomen, precies zoals ik dat dertig jaar later zou doen met zijn reïncarnatie in Neuilly.

Met die anekdote, met die oude herinnering die me te binnen is geschoten, wil ik ten eerste zeggen hoezeer ik altijd gefascineerd word door het mysterie van dat soort oeroude reflexen, die lijken te ontstaan uit een soort betovering en die je zonder het zelf te beseffen reproduceert.

Maar ik wil vooral zeggen hoe vertrouwd ik ben met de samenklonterende, latent criminele groep, de wraakzuchtige menigte van bekkensnijders en nekkenbrekers, het ‘onbehaarde, kwaadaardige beest’ waarover Franz het heeft in de monoloog van Sartres Les Séquestrés d’Altona, de ‘verscheurende soort die heeft gezworen ons in het verderf te storten’, in één woord het logge dier, ‘verborgen in de binnenste ogen van onze naasten’, dat niets liever wil dan ‘tevoorschijn springen’; dat dier ken ik in zekere zin tweemaal; ik ken de karakteristieke adem, de haastige tred, de voortekens, de oorlogskreet, de gluiperigheid ervan, alsof het overgeërfde kennis is; maar ik heb nooit echt het gevoel gehad dat het mij speciaal moest hebben en evenmin dat het me nog wel zou krijgen als de tijd rijp was…

Laten we het anders zeggen.

Hebben nagedacht over het vraagstuk, ja, natuurlijk. Weten dat we hier te maken hebben met ‘het’ verschijnsel bij uitstek, weten dat dat verschijnsel bepalend is voor de maatschappelijke samenhang en meer invloed heeft dan, pak ’m beet, de liefde, het sociaal contract of de universele sympathie van mensen voor elkaar, uiteraard.

Weten dat uitsluiting een voorwaarde is voor de mogelijkheid van insluiting, niet vergeten dat wanneer twee mensen de handen ineenslaan, ze doorgaans overeen zijn gekomen een derde af te wijzen en in de ban te doen, argwaan koesteren, met andere woorden, tegen wat de Grieken ‘syncretisme’ noemden, een woord waarvan ik altijd heb gedacht dat de diepere betekenis niet zozeer ‘vereniging van verscheidene Kretenzers’ was, zoals de etymologie beweert, maar ‘allen verenigd tegen de Kretenzer’ (oftewel de categorie mensen die in de Oudheid het allerslechtst stond aangeschreven…) – prima.

Maar hoezeer ik dat weten ook heb ontwikkeld ten aanzien van anderen, hoeveel bladzijden ik ook heb volgeschreven over de diepere logica ervan, hoezeer ik ook denk, om op een van uw andere opmerkingen in te gaan, dat ik bijvoorbeeld heb bijgedragen aan het onderbouwen van de door René Girard als eerste naar voren gebrachte stelling dat de geopenbaarde godsdiensten geenszins voor die aanmaak van zondebokken verantwoordelijk zijn en dat ze zelfs eerder de barbaarsheid ervan helpen temperen – toch heb ik de indruk dat mijn persoonlijke geval, mijn ervaring als jongeman of als man, mij in dezen van weinig nut is geweest.

Het is raar, maar zo is het.

Het strookt niet met het denkbeeld waar we van uit zijn gegaan, van de schrijver die wordt verloochend, beledigd, door het slijk gehaald enzovoort – maar het is de waarheid.

Een laatste opmerking.

U lijkt sceptisch als ik u zeg dat de dingen die over mij worden geschreven en die ik van tijd tot tijd op het duivelse Google ontdek mij hooguit interesseren voor zover ze me informatie geven over de toestand van het terrein, de organisatie van de tegenstander, zijn eventuele zwaktes en de geëigende tegenaanvallen.

U hebt ongelijk.

Want ik verzeker u dat dat ook in dit geval zo is.

Ik vergeet de artikelen van die mensen zodra ik ze heb gelezen en zodra ik er de vereiste tactische of strategische conclusies uit heb getrokken.

Geen effect op het narcisme.

Tegen de aanvalsgolven een gegarandeerd vuurvast, gepantserd ego.

Het heeft iets van een toverbord, dat vijandigheden dadelijk in het niet laat oplossen zodra ze hun kwade dampen niet langer verspreiden en me niets nieuws meer kunnen vertellen over de locatie van wat Flaubert, in een brief aan Baudelaire, de ‘batterijen’ en ‘loerplaatsen’ van de ‘tegenpartij’ noemde.

Er gaat met andere woorden – en hier hebt u wel gelijk – niets boven de smaak van de overwinning als antidotum tegen die twee verwante vergiften: de zucht om te behagen en de zucht om te mishagen.

Er gaat niets boven de oorlogszin, niet alleen om een levenswerk te beschermen, te beschutten, te vrijwaren, maar ook om het tot een goed einde te brengen en het verlangen daartoe intact te houden, tegen alle stormen en slagen in.

Die wending van Voltaire was ik vergeten.

Maar ik moet zeggen dat ze me wel bevalt en dat ik me de schrijvers die ik bewonder graag op die manier voorstel: levend en stervend met het wapen in de hand… nood breekt wet, conform de grote Valmont uit Les Liaisons dangereuses… ‘oorlogsschilder’, ook ik, maar dan van mijn eigen oorlogen, net als in dat boek van Pérez-Reverte waar u me op hebt geattendeerd en dat ik inderdaad heel treffend vind…

Maar hier laat ik het bij, beste Michel.

Want anders zouden we het over de kunst van de oorlogsvoering moeten gaan hebben.

Dat wil zeggen over het slagveld dat de literaire en filosofische bühne in concrete zin, op detailniveau is.

Of over de voortdurende staat van bewapening die, ook als we de grootsten mogen geloven, een schrijversleven vereist.

Kafka, bijvoorbeeld…

Kafka die, zoals u weet, een bewonderaar van Napoleon was en die in de aarzelingen van de Keizer tijdens de veldslag van Borodino of in het scenario van de terugtrekking uit Rusland de versleutelde waarheid zag van de ‘campagnes’ en ‘manoeuvres’ die de dagelijkse werkelijkheid van zijn bestaan als romancier uitmaakten…

Geloof me op mijn woord – dat scheelt ons tijd.

8 februari 2008

Beste Bernard-Henri,

Goed, ik geloof u. Uw brief gaf me eerst een soort schok, maar ik heb besloten u te geloven – en dat is heel wat, want ik ervaar een zo gestaald ego als het uwe als een raadsel, of zelfs als een anomalie.

De laatste keer dat ik een vergelijkbare schok heb gevoeld – de vergelijking is ongelukkig, maar ik kan er niets aan doen – was bij een interview met Yasmina Reza, die in herinnering bracht hoe Nicolas Sarkozy had gereageerd op het plan voor het boek dat ze over hem wilde schrijven. Onze president zou, naar het schijnt, in deze termen akkoord zijn gegaan: ‘Zelfs als u me vernietigt, maakt u me nog groter.’ Ik moest de zin drie keer lezen voordat ik me gewonnen gaf: er bestaan echt mensen met zo’n krachtig ego. In mijn schaarse buien van uitzonderlijk goed humeur heb ik weleens ingestemd met de beroemde zin van Nietzsche: ‘Alles wat me niet doodt, maakt me sterker’ (meestal heb ik eerder de neiging, veel platter, om te denken: ‘Alles wat me niet doodt, verwondt me, en maakt me uiteindelijk zwakker’). Maar ik vind dat Nicolas Sarkozy hier veel verder is gegaan.

Zo ver gaat u niet; maar u bent geen krijgsheer, geen politicus, maar een schrijver. En dat soort wezentjes heeft allerminst de reputatie onkwetsbaar te zijn voor aanvallen op hun eigenliefde. Hoe reageert een schrijver over het algemeen wanneer iemand hem pijn wil laten lijden? Nou, heel simpel: hij lijdt pijn.

(Het is overigens opmerkelijk hoe sterk de schrijversidentiteit is, in feite sterker dan wat ook. Ik weet niet precies hoeveel films Cocteau, Guitry, Robbe-Grillet en Pagnol hebben gemaakt; maar als je aan hen denkt, zie je ze eerst, en vooral, als schrijvers. Er bestaan wel mensen die zich nog herinneren dat Malraux minister van Cultuur is geweest. Maar ik twijfel er niet aan: nog een paar decennia en dat zal volledig vergeten zijn – je hoeft maar te denken aan het lichte ongeloof dat ons bevangt als we bedenken dat de dichter Lamartine werkelijk kandidaat voor het presidentschap van de Republiek is geweest. Maar dit terzijde.)

Feit is dat u een soort toverdrank hebt ontwikkeld die uw kwetsbaarheid aanzienlijk vermindert, en het geheime recept interesseert me. Vooral omdat ik zelf dit jaar een film ga uitbrengen, en dus een torenhoge golf van beledigingen en fluimen mag verwachten – zowel van mijn traditionele vijanden als van anderen die ik nog moet ontdekken: dat is zo ongeveer mijn programma voor het jaar 2008.

Je hebt natuurlijk de Obelixoplossing, ‘erin gevallen toen hij klein was’, en het ergste is dat die oplossing in uw geval misschien wel de juiste is, alleen schiet ik daar niet veel mee op. Uiteindelijk ga je altijd min of meer op je vader lijken, dat is een waarheid die op me neerslaat met de elegantie van een blok beton, en het kan zijn dat u aan de omgang met uw vader alleen maar krachtige, heldere beelden hebt overgehouden; in mijn geval is het minder eenduidig.

Maar het onthutsende hoofdstuk 4 van Comédie doet ook vermoeden dat uw geheim misschien schuilt in een subtiel gebruik van het maatschappelijke ik. Mijn eerste echte contact met die gespleten werkelijkheid vond plaats in 1998, toen de alomtegenwoordige Jérôme Garcin, geflankeerd door zijn slinkse trawant Fabrice Pliskin, mij samen met Philippe Sollers wilde uitnodigen voor een debat in de kolommen van hun uitgaafje. Ik zie hun teleurgestelde blik nog voor me toen ze hoorden dat we de vorige dag samen hadden geluncht. ‘Hebben jullie elkaar eerder ontmoet?…’, en de mond die openvalt. Jazeker meneer Klootmans, is dat verboden? De twee kornuiten wilden de man met het sigarettenpijpje natuurlijk op stang jagen met het ‘venijnige portret’ dat ik van hem had geschetst in Elementaire deeltjes. Alleen was Philippe destijds maar al te geneigd om het me te vergeven. Ten eerste, dat moet gezegd, omdat ik sterk stond. Dat is de slechte kant van Philippe, zijn barometerkant: hij valt me aan als ik verzwak en steunt me als ik aan kracht win, in zijn eentje nauwkeuriger dan een heel regiment kikkers.

Maar ik had hem ook een reddende hand toegestoken door te melden (volkomen oprecht trouwens) dat ik absoluut geen portret had willen schetsen van de echte Philippe Sollers, want de echte Philippe Sollers kende ik niet, maar van de publieke Philippe Sollers – die ik daarentegen maar al te goed kende (en het is waar dat hij in termen van media-exposure soms wat te ver is gegaan, die beste Philippe; ik heb de indruk dat hij nu wat tot bedaren is gekomen – of het moet zijn omdat ik gewoon geen tv meer kijk). Hoe dan ook had hij onmiddellijk toegehapt, zonder er een seconde over na te denken: de publieke Philippe Sollers, dat sprak hem aan. Daar had je nu echt een man die zich het onderscheid tussen het diepe ik en het maatschappelijke ik volledig eigen had gemaakt.

Sindsdien is er meermaals een verontrustende, vagelijk metafysische twijfel door me heen geschoten: bestaat er onder de maatschappelijke Philippe Sollers nog wel een echte Philippe Sollers? Dat zeg ik niet alleen maar om grappig te zijn. Cioran merkt geamuseerd op dat de libertijnse aristocraten in de achttiende eeuw publiekelijk stierven: hele volksmassa’s kwamen kijken, net als in het theater, in de hoop dat de zieltogende een allerlaatste bon mot zou kunnen voortbrengen – en ook in de angst dat hij huilend en kermend alsnog om het heilig oliesel zou vragen. Je eigen dood ensceneren en bang zijn voor een eventuele flop? De mens heeft de gekunsteldheid soms erg ver doorgedreven.

Zo ver gaat Philippe Sollers niet, omdat we niet meer in de achttiende eeuw zitten, en omdat de gegoede burgerij van Bordeaux toch ook niet helemaal de aristocratie van het Ancien Régime is. Wat niet wegneemt dat Philippe Sollers op tv een haast even onvoorspelbare verschijning is als Jean-Pierre Coffe; maar dat is waarschijnlijk de enige intelligente manier om op tv te komen: jezelf eerst als een vaste gast beschouwen; en vervolgens een correcte act met gimmicks op touw zetten en die op verzoek herhalen. En zorgvuldig je diepe ik verbergen, vrijwel ontoegankelijk maken (op het gevaar af, ik verval in herhaling, dat je het verliest).

Alleen is dat ook niet de manier waarop u te werk gaat: wanneer u op tv komt is het volgens mij omdat u iets te zeggen hebt – hetzij omdat u een boek hebt geschreven, hetzij omdat u zich sterk wilt maken voor een bepaalde zaak. Het diepe ik is bij u allerminst onder controle, beste Bernard-Henri, het komt soms krachtig aan de oppervlakte, en waarschijnlijk hebt u alleen uit kiesheid uw vermogen om overtuigd en verontwaardigd te zijn niet opgenomen in het rijtje van uw sterke eigenschappen.

Let wel, ook daarmee zou ik niet veel verder komen. Het enige waarvoor ik me in mijn leven uiteindelijk interesseer is het literaire veld, en dat biedt niet echt stof tot verontwaardiging. Toch heb ik intelligente, gevoelige, opmerkelijk ontwikkelde mensen gekend (onder wie soms ook mensen die recensies schreven of interviews afnamen) die nooit een echte machtspositie hebben bereikt. De cultuurbijlage van Le Nouvel Observateur wordt bestierd door Jérôme Garcin, niet door Michka Assayas. Ja, nou en? Wat kan ons de cultuurbijlage van Le Nouvel Observateur verrekken? Bosnië is duidelijk een stuk belangrijker.

Eerlijk gezegd ben ik er vrijwel zeker van dat Michka Assayas, in het volstrekt hypothetische geval dat hij benoemd zou worden aan het hoofd van de cultuurbijlage van Le Nouvel Observateur, na twee maanden ontslag zou nemen; het lukt hem maar net om wekelijks zijn column voor VSD af te krijgen. Dat is absoluut geen luiheid (de Dictionnaire du Rock was bijvoorbeeld een forse onderneming), het is iets fnuikenders, een soort mengeling van nonchalance en onafhankelijkheid, in elk geval iets wat je heel probaat in de marge houdt.

Er zijn natuurlijk uitzonderingen, ik heb bijvoorbeeld veel waardering voor Sylvain Bourmeau, dat is echt een harde, regelmatige werker. En ik geloof dat Frédéric Beigbeder dankzij mijn herhaalde vermaningen nu vastbesloten is om zijn volgende baan wat langer dan een jaar aan te houden. Wat niet wegneemt dat de mensen die ik waardeer toch een zekere neiging tot onverantwoordelijkheid hebben, die ik maar al te goed kan begrijpen. Ik ben tenslotte de zoon van een man die (en dan heb ik nog niet eens alles gevolgd) drie bedrijven heeft opgericht en zijn belangstelling ervoor verloor zodra ze een beetje leken te gaan lopen; die vijf verschillende huizen heeft gebouwd (echt gebouwd, door beton te storten, planken te schaven en wat dies meer zij) en uiteindelijk vrijwel direct besloot dat hij er niet in wilde wonen.

Goed, daar gaan we weer. We ontkomen er niet aan. Misschien is het wel mijn rol in uw leven om u mee te slepen naar een vorm van bekentenisliteratuur – en dat hoeft niet per se een slechte zaak te zijn. Schopenhauer constateert verbaasd dat het relatief moeilijk is om per brief te liegen (het denken heeft op dat punt geen vooruitgang geboekt, en ik kan het zelf ook alleen maar verbaasd constateren: briefwisselingen hebben iets wat aanzet tot waarheid, tot aanwezigheid; maar wat?).

Ik ben niet speciaal gehecht aan bekentenisliteratuur; het probleem is dat ik zo ongeveer van alle soorten literatuur hou. Ik heb me met immens genoegen overgegeven aan Montaigne en Rousseau, maar voel altijd een heerlijke zenuwschok als ik het oordeel van Pascal over Montaigne lees, een zweepslag midden in het gezicht, ongemeen brutaal: ‘Dat zotte plan van hem om zichzelf te beschrijven!’ Ik heb ook mateloos gehouden van het absolute tegendeel van bekentenisliteratuur, namelijk van fantastische literatuur; mijn loftuitingen op Lovecraft zijn soms misschien wat overdreven; geeft niet, ik neem ze volledig voor mijn rekening.

Maar waar ik vooral van hou, en uiteindelijk ook zelf voor heb gekozen, is de middenweg van de klassieke romanciers. Die bij het construeren van hun personages evengoed uit hun eigen leven of andermans leven putten als uit hun verbeelding, wat uiteindelijk op hetzelfde neerkomt. Romanciers, die grote alleseters.

Wat niet wegneemt dat een beetje bekentenisliteratuur best leuk zou kunnen zijn. Ik heb er geen idee van, ik heb het nog nooit echt geprobeerd, of heel weinig; en ik geloof dat u er ook geen idee van hebt. We zijn vaak slecht geïnformeerd over onze eigen roeping (het is bijvoorbeeld verbazingwekkend te bedenken dat Sartre misschien wel meer belang hechtte aan zijn theoretisch-filosofische werken dan aan La Nausée of Les Mots).

Zin in?

16 februari 2008

Bijna een week, beste Michel, zonder dat ik u kon terugschrijven.

Er was de dag van mijn Bloc-Notes in Le Point.

De dag van de meeting die ik samen met Philippe Val, Laurent Joffrin en Caroline Fourest heb georganiseerd rond Ayaan Hirsi Ali, die stralende jonge vrouw, in Nederland ter dood veroordeeld omdat ze over de islam uitspraken heeft durven doen van hetzelfde type als de uitspraken die u, zeven of acht jaar geleden inmiddels, voor het gerecht hebben gebracht (ik ben het met genoemde uitspraken niet eens; zelf geloof ik helemaal niet dat de islam intrinsiek vijandig staat tegenover democratie en mensenrechten; maar ik vecht voor haar recht, voor uw recht, om dat standpunt uit te dragen).

Er was de jury van de ‘Golden Globes op zijn Frans’, waarvan ik voorzitter ben geworden om een vriend plezier te doen – wat weer een dag heeft opgeslokt.

Er waren de duizend-en-een bezigheden die ik heb gevonden of verzonnen, waardoor ik telkens, bevangen door de waan van de dag en de bedrijvigheid die ermee gepaard gaat, het moment om uw brief te beantwoorden voor me uit heb geschoven.

Maar er is vooral dat woord ‘bekentenis’, waarmee u eindigde en waarvan ik besef dat het, met het verstrijken der jaren, nog altijd een verlammende werking op me heeft… 

U moet weten, beste Michel, dat ik als een van de schaarse schrijvers van mijn generatie romans heb geschreven (twintig jaar geleden, zult u zeggen – maar op dat punt ben ik niet veranderd) waarin ik mijn best doe om personages te fabriceren die onder geen beding op mij mogen lijken.

U moet begrijpen dat in Comédie, waar u naar verwijst (en dat ik heb gepubliceerd in de o zo woelige nasleep van mijn eigen film – welkom bij de club, inderdaad! en succes!), alles, werkelijk alles, inclusief de enscenering van de Grote Bekentenis, was opgebouwd om zo min mogelijk te bekennen, me te verbergen terwijl ik me spontaan leek te uiten, en vooral niet toe te geven aan de illusie van transparantie, van ‘het hart dat zich blootgeeft’ enzovoort, waarvoor ik een welhaast fobische weerzin koester: valse bekentenissen dus… dekbekentenissen, in de zin waarin psychoanalytici spreken van dekherinneringen… listige, handige bekentenissen, waarvan de functie nu juist was een sluier te werpen over de grove, lekker bloederige bekentenissen die ik beloofde terwijl ik wist dat ik ze uit de weg moest gaan – nooit zozeer als in dat boek heb ik gevoeld hoe waar de uitspraak is dat je altijd alleen ‘ten koste van jezelf’ de ambiguïteit loslaat…

U hebt het over Philippe Sollers, ten aanzien van wie u, dit tussen haakjes, naar mijn gevoel toch wel onrechtvaardig bent (trouwens ook ten aanzien van Garcin, die de in onze tijd zeldzame verdienste toekomt dat hij zowel over actrices als over zijn overleden vrienden met de juiste afstand spreekt). U mag weten dat het enige serieuze meningsverschil dat Sollers en ik hebben gehad, in een dertig jaar durende, echte vriendschap, was toen hij zei (zonder dat ik er zeker van ben, maar dit terzijde, dat hij het voorschrift ook op zichzelf toepaste) dat schrijvers er zijn om te vertellen ‘hoe ze leven’: ik verstijf bij het horen van de formule alleen al; als hij zoiets zegt word ik in afgronden van vertwijfeling geworpen; en ik heb altijd zin om hem te antwoorden dat ik precies het tegenovergestelde denk – schrijvers hebben alle rechten; ze mogen praten over wat ze maar willen; maar niet over hoe ze leven! Niet, vooral niet, over het onvervreemdbare geheim dat ze eigen is!

Wat de televisie betreft en de gedragslijn die je volgens u op tv moet aanhouden, ben ik het met uw aanbevelingen eens; ik deel uw analyse over de noodzaak om een ‘act’ in elkaar te zetten waarmee je je ‘diepe ik kunt verbergen’ en het beschutting kunt bieden; en ook ben ik het met u eens dat je daarmee gevaar loopt, zoals de ‘man die zijn schaduw kwijt was’, het spoor van het eerdergenoemde ‘diepe ik’ kwijt te raken, het te kelderen, het te vergeten; maar waar u zich vergist en mij, vrees ik, te veel eer gunt, is waar u me een vermogen tot verontwaardiging toeschrijft dat me voor dat gevaar zou behoeden en ervoor zou zorgen dat in het heetst van een polemiek, een politiek gevecht of een woedeaanval, mijn ‘ware’ ik aan de oppervlakte zou komen – verontwaardiging heeft daar helaas niets mee te maken; je kunt verontwaardigd zijn en toch aan strategie doen; je kunt gechoqueerd, zelfs woedend zijn en juist omdat je je in een oorlogssituatie bevindt de controle bewaren over de effecten die je sorteert; in mijn geval is dat een feit; het is zelfs, als ik dat zo mag zeggen, een plicht; en zelfs in extreme situaties, wanneer ik terugkeer uit Darfur of uit Sarajevo, wanneer ik uitvaar tegen de onverschilligheid van de welgestelden tegenover deze of gene vergeten oorlog waar ik me persoonlijk op de hoogte ben gaan stellen van de stand van zaken en waarvan ik een onthutst ooggetuigenverslag mee terugneem, is mijn fobie voor zulke bekentenisverhalen dermate groot dat ik zelfs dan, ik had bijna gezegd vooral dan, doe wat ik kan om de controle over mijn emoties, reflexen, taal- en gezichtsuitdrukkingen niet te verliezen (het gezicht, ha!… met zijn beschamende beroeringen, zijn minuscule woedes, die echter zo veelzeggend zouden kunnen zijn… zodat ik zulke uitzendingen uit kom in een toestand van nerveuze uitputting die maar moeilijk te begrijpen is voor wie me op mijn woord gelooft wanneer ik rondbazuin, Bataille citerend, dat het er op televisie om gaat te denken ‘zoals een meisje haar jurk uittrekt…’).

In mijn vorige brief sprak ik u over de onverschilligheid die ik koester ten aanzien van de grofheden die er over mij worden geschreven en die me, dat besef ik wel, verzwakken in mijn strijd.

Ik heb de uitspraak dat mijn vader op een eerloze manier fortuin zou hebben gemaakt, niet weersproken.

Ik heb de stelling dat ik de Afghaanse moedjahedienleider Massoed nauwelijks zou hebben gekend en dat ik me op slinkse wijze zou hebben laten voorstaan op zijn morele waarden en op zijn vriendschap, niet weerlegd.

Ik heb geen vinger uitgestoken toen er boeken verschenen en op internet werden verspreid, die ik uiteraard heb doorgenomen al beweerde ik op het moment zelf het tegendeel, waarvan de boodschap er altijd op neerkwam dat ik een schoft zou zijn.

Dat ik dat allemaal heb laten gebeuren, is niet alleen uit achteloosheid, nonchalance of minachting; het is niet omdat ik een vuurvast, gepantserd, onaantastbaar ego zou hebben; het is zelfs niet vanuit het genot om te mishagen dat we in onze eerste brieven aanroerden en dat misschien, voor mij net als voor u, maar pose is; nee; uiteindelijk denk ik dat ik die dingen onweersproken heb gelaten, die lievigheden nooit heb ontkend en de auteurs ervan niet gerechtelijk heb vervolgd, omdat een deel van mij daarbij gebaat was: die kant van mij geeft daaraan nog de voorkeur, geeft nog de voorkeur aan zulke desinformatie en ook aan de opperste, gideaanse kunst van de valsemunter, de expert in dwaalsporen en schijnbewegingen, boven het obscene zwichten voor de alomtegenwoordige aanmaning om jezelf te zijn, die het gebod van onze tijd is.

De vraag die zich opdringt is dan uiteraard: waarom?

Wat zit er achter die weigering, die fobie, dat parti-pris om zo min mogelijk los te laten en bekentenisloos te blijven?

Waar komt hij vandaan en wat moet hij verhullen, die wens om geen open kaart te spelen, om de aas van de valse bekentenis te zijn, de kunstenaar van de trompe-l’oeil en de bedrieglijke schijn – en dat, nogmaals, op gevaar af te gedogen dat er verregaand onheuse dingen worden geschreven?

Ik zou u kunnen zeggen, en het zou waar zijn, dat daar een literatuuropvatting achter steekt: ten tijde van Les Derniers Jours de Charles Baudelaire, mijn boek over Baudelaire, was mijn lievelingstruc dat ik het goede ‘model-Flaubert’ afzette tegen het slechte ‘model-Stendhal’; de koude, koudbloedige, eventueel starre of zelfs stijve literatuur tegen de exquise maar in mijn ogen antiliteraire ongedwongenheid van de pleitbezorgers van ‘losheid’; ook tegenwoordig nog ben ik niet veel veranderd, aangezien de ervaringen die me fascineren nog altijd die zijn waarin het Ik zich afzijdig houdt van zijn boeken, of zelfs – ik hoop dat we erop zullen terugkomen – die waarin het, zoals bij Gary of Pessoa, een minotaurus is die zich diep in zijn woordenlabyrint verschuilt, een clandestiene dirigent die aan de touwtjes van zijn dubbelgangers trekt.

Ik zou u kunnen zeggen, en het zou niet minder juist zijn, dat die houding te maken heeft met het idee dat ik heb over de redenen waarom mensen zich aan het schrijfavontuur wagen: mijn idee – en ook het idee dat Foucault in zijn allerlaatste teksten poneerde – is dat je niet zozeer schrijft om te weten wie je bent, als wel om te weten wie je wordt; ik ben ervan overtuigd dat de inzet van een boek niet zozeer is jezelf te zijn, naar jezelf terug te keren, samen te vallen met je waarheid, je schimmen, het eeuwige kind in jezelf en andere onbenulligheden van hetzelfde allooi, als wel te veranderen, iemand anders te worden dan degene die je was voor je begon en die juist door het groeien van het boek niet langer actueel en interessant is; schrijf je om je in te metselen of om je los te maken? Om te verdwijnen of om te ontstaan? Om het terrein te bezetten of om het te ondermijnen en, nadat je het hebt ondermijnd, van territorium te veranderen en te verdwalen in de doolhof van een onvindbare identiteit? Het antwoord spreekt voor mij vanzelf en volstaat ter verklaring van het feit dat het mij geen donder kan schelen wat voor stompzinnigheden ze schrijven over de ‘waarheid’ van mijn verhouding tot geld, tot de media, tot de macht of tot commandant Massoed.