Broos rood

Josua Ossendrijver

© 2016 Uitgeverij Verbum en Klaas Slegt/Josua Ossendrijver

Vormgeving en binnenwerk: Dianne Rijnbende

ISBN 9789074274791

Meer informatie: verbum.nl

‘De scheidslijn tussen goed en kwaad loopt dwars

door het hart van iedere mens.’

- Aleksandr Solzjenitsyn

Russisch schrijver en dissident, 1918-2008

Voor Sarie

Woensdag 6 maart 2013

Behalve dat de hele maand maart van het jaar 2013 kouder is dan doorgaans, lijkt dit een gewone dag als zovele te worden. Maar schijn kan bedrieglijk zijn. Deze dag zal zijn leven ingrijpend veranderen.

Elke eerste woensdag van de maand gaat Will Zadelhoff naar de Amsterdamse Waterloopleinmarkt, zoals hij op de overige woensdagen allerlei markten in andere steden afstruint. Will is vertrouwd met het plein. De eerste keer dat hij hier kwam was in de zestiger jaren. Hij was nog een jonge knul, net klaar met school. Zijn baas, een antiekhandelaar, nam hem vaak mee. Er verschijnt een glimlach op zijn gezicht als hij eraan terugdenkt en zegt hardop: ‘Emanuel Moffie, Emanuel Moffie.’ Het is een gewoonte van hem om woorden te herhalen. Will is nog steeds onder de indruk van misschien wel de meest kleurrijke figuur van het naoorlogse Waterlooplein. Zijn vrienden noemden hem Manie. Maar het publiek dat hij als standwerker trok kende hem alleen bij zijn achternaam. Moffie was een kleine Joodse man. De indruk die hij op mensen maakte was des te groter. Hij was zo bedreven in het standwerkersvak dat zijn conference vaak wel een half uur duurde. Hij verkocht voornamelijk horloges, scheermesjes en vulpennen en hij was er een meester in zijn klanten te laten geloven dat al zijn horloges kwaliteitsuurwerken waren. Met Zwitserse precisie en een 17-steens incablok. Hij was niet alleen een rap prater, maar ook zwartgallige humor was hem niet vreemd. Zo kon je hem altijd bellen als er klachten waren. ‘Hier is mijn telefoonnummer,’ zei hij dan, stroopte zijn mouw op en liet het getatoeëerde kampnummer uit Auschwitz zien. ‘Minse, ‘k hep hier ‘t platste horloosie fan de wereld. Ik verkoop dat niet foor een meier, niet foor vaaftig piek, niet foor een geeltje, ook niet foor een joet. Geef maan maar vaaf pietermanne. Is jouw dag èn de maane weer goed.’ Van zijn eerst verdiende salaris had Will een horloge gekocht van Moffie.

Will praat weer in zichzelf als hij stilstaat en de Joodse standwerker voor zich ziet: ‘Moffie, schooier, je hebt me een klotehorloge verkocht, een kloteklokkie, maar je was mijn held. Je rare naam is bijna symbolisch voor de treurige geschiedenis van dit plein, Moffie.’ Hij is zich bewust getuige te zijn geweest van het laatste stukje Joodse geschiedenis van het Waterlooplein.

Het Waterlooplein was van oudsher een dagelijkse markt met voornamelijk Joodse kooplieden die meestal uit armoede in allerlei ongeregeld goed handelden. De oorlog had aan die markt een eind gemaakt. De markt heeft zich na de oorlog hersteld, maar is nooit meer de oude geworden, ondanks een enkel karakteristiek mens als Moffie. Amsterdam huilt waar het eens heeft gelachen. De Joden zijn zo goed als verdwenen en hebben plaats gemaakt voor kooplui uit allerlei andere culturen.

Will heeft zijn bestelbus even langs de kant stilgezet en blijft zitten. De gedachte aan dit stukje Joods erfgoed ontroert hem en de gedachte doet hem aan zijn onbekende vader denken. ‘Waarom hebben we elkaar nooit gezien en ben je naar Canada teruggegaan toen mam zwanger was? Voelde jij je als Joodse bevrijder niet thuis in Europa?’ Hij staart handenwringend voor zich uit en hij ziet Moffie weer tastbaar voor zich. ‘Was je bang om vader te worden?’

Zijn vingers wrijven rusteloos over elkaar. Om tot rust te komen sluit hij zijn ogen, en het beeld van Moffie vervaagt om plaats te maken voor zijn vader Mike Blumberg. Hij ziet heel scherp het enige fotootje voor zich dat hij van zijn moeder, Helma Zadelhoff, heeft gekregen. Als hij even later de ogen weer opent is de rust enigszins terug. ‘Ik beloof het! Ik ga uitzoeken waar je woont. Ik kom naar Canada. Canada!’ Hij kijkt om zich heen of iemand hem hardop in zichzelf heeft horen praten, niet beseffend dat niemand hem uiteraard heeft kunnen horen.

Will vindt het geen enkel probleem om er in zijn eentje op uit te trekken. Integendeel, andere mensen vindt hij vaak storend en hij is graag alleen. Hij heeft zijn hele leven niet veel behoefte aan gezelschap gehad, vriendschap is aan hem niet besteed. Altijd gekleed in een saai grijs kostuum dat wat slobberig om zijn lange magere lichaam hangt, op koude dagen zoals nu bedekt met een lange duffe grauwe jas. Een onopvallende verschijning, maar misschien juist daardoor opvallend. Zijn rossig rode haar is langzamerhand verbleekt en de laatste jaren gemillimeterd. Niet omdat het mode is, maar een persoonlijke oplossing voor zijn almaar dunner wordend haar. Zijn blauwe ogen lijken klein achter de sterke glazen van zijn bril.

Will is zevenenzestig jaar en antiquair in de Leidse binnenstad. Antiek staat er in sierlijke letters op de etalageruit van het oude pand en het klinkt best chique. Alhoewel het woord curiosa de lading beter zou dekken. Het maakt hem niet uit. Hij is tevreden met zijn bestaan. Hij heeft altijd gehouden van oude, bijzondere dingen. Die voorwerpen zijn z’n vrienden. Ze hebben een ziel voor hem en vertellen hun geschiedenis en het maakt hem niet meer uit of dat een goedkope afgebladderde en versleten houten stoof, een prachtige, maar onbetaalbare, beschilderde zeventiende-eeuwse scheepskist, of een eenvoudig schilderijtje is. Het is het verhaal achter het ding waarbij hij kan wegdromen. Even vluchten uit de hedendaagse werkelijkheid. Ooit is dat anders geweest. Ooit was het een ideaal van Will geweest een mooie, echt stijlvolle antiekzaak te bezitten. Een zaak zoals zijn baas had, waar hij stoffeerder was geweest en af en toe schilderijen reinigde. Restaurateur betitelde hij zichzelf graag. Maar zoals het vaak met idealen gaat bleek het helaas niet haalbaar. Hij heeft nog wel een enkel mooi stuk echt antiek in zijn zaak, maar hij moet te veel geld, dat hij niet heeft, investeren in de aankopen en kan daar geen goed belegde boterham mee verdienen. Daarom nam hij jaren terug een goede beslissing om de zaak verder vol te proppen met curiosa. Het is geen moment in hem opgekomen om met pensioen te gaan. De bodem zou uit zijn bestaan wegvallen! Jeanette, zijn vrouw is er wijselijk nooit over begonnen. Maar hij weet dat zij het graag anders had gezien.

De rommel- en curiosamarkten verbergen vaak ware pareltjes, je moet er alleen oog en gevoel voor hebben en zijn ervaring komt dan goed te pas. En geluk! Het is hem een raadsel dat anderen daar vaak blind voor zijn. Maar het is niet alleen maar ervaring en geluk. Jeanette zegt weleens gekscherend dat zijn moeder hem de schoonheidsgenen met de paplepel heeft ingegeven. Niet dat hij daarvan ooit ook maar een spoor bij zijn moeder heeft herkend.

Hij stalt zijn bestelwagen altijd in de parkeergarage. Het heeft met alle drukte geen enkele zin om rond het Waterlooplein op straat een plekje te vinden. En als hij al een plek zou kunnen vinden, dan betaalt hij daar een vermogen aan parkeerkosten en is de parkeergarage een financieel betere optie. Dan begint zijn ontdekkingstocht over de markt. Vanachter de dikke jampotglazen laat hij zijn ogen over de koopwaar gaan. Hij kent iedereen op het Waterlooplein en geeft hier en daar een bescheiden knikje. Hij lijkt wel bang om contacten te maken en zij laten hem ook met rust. Zij kennen hem en sommigen noemen hem stilletjes een autist. Will staat even stil bij Arno Cordes die wat meubelen heeft staan. Hij ziet een fraai oud bureautje en laat zijn hand over het verweerde blad gaan. Als hij een laatje opentrekt kijkt hij naar Arno en vraagt kortaf: ‘Hoeveel?’ Hij is geen man van woorden. Arno blijkbaar ook niet en volstaat met het opsteken van vier vingers. Will schudt het hoofd en loopt verder. Hij neemt bij Tokkie een stukje Delfts blauw in handen om het beter te kunnen bekijken en grasduint verderop bij Blaauw en Zijp tussen de oude prenten en landkaarten. Zoals meestal zet hij het weer terug, want Will is kritisch en als hij geen band voelt met de voorwerpen loopt hij door naar de volgende uitstalling. Interessant is het voor hem meestal bij Danny, op de hoek van de brug naar de Staalstraat, een van de weinigen die voor een schappelijke prijs soms een echt stukje antiek heeft staan. Wanneer hij aan het eind van de ochtend op de markt heeft rondgelopen en enkele mooie vangsten heeft gescoord, bergt hij de prooien in de auto en wandelt de parkeergarage weer uit. Even voor een lunch naar De Gaeper in de Staalstraat. Hij is verzot op hun broodjes. En daarna, zoals gebruikelijk op de woensdag, een museumpje pakken. ‘Schoonheid snuiven,’ zoals hij vaak zegt.

Hij is er al veel vaker geweest. Vlakbij, schuin aan de overkant, ligt aan de Nieuwe Amstelstraat het Joods Historisch Museum, een complex dat oorspronkelijk uit een viertal Hoogduitse synagogen bestond, de tegenhangers van de ‘snoge’, de Portugese synagoge, aan de overkant naast de Dokwerker op het Jonas Daniël Meijerplein. Na de Holocaust hadden ze de functie als synagoge verloren. Will kijkt eerst nog even rond op de begane grond van de oorspronkelijke Grote Synagoge waar tal van, meest zilveren, voorwerpen tentoongesteld zijn die betrekking hebben op de Joodse religie. Hij kijkt, als altijd, naar de drie schitterende door witmarmeren zuilen gedragen blauwe houten gewelven die het plafond vormen. Telkens geniet hij weer van de bijzondere, bijna sprookjesachtige tint daarvan. Daarna gaat hij naar de boven gelegen galerijen met de geschiedenis van drie eeuwen jodendom. Het jodendom, zijn tradities, zijn geschiedenis en de kerkelijke en gebruiksvoorwerpen hebben hem altijd geïntrigeerd. Dezelfde fascinatie die hij heeft voor zijn onbekende vader, die volgens zijn moeder Joods was.

Als het tijd voor koffie wordt gaat hij de wenteltrap af naar beneden en belandt in de voormalige kelder van de achttiende-eeuwse Nieuwe Synagoge. Als altijd bestelt hij naast zijn kop koffie een bolus. Het liefst, als ze het tenminste hebben, met een gembervulling. Die vindt hij een stuk lekkerder dan een amandelbolus. Alsof hij zichzelf trakteert, zo lekker is het.

Voor hij er erg in heeft staat hij na de koffie in het Prentenkabinet waar een tijdelijke tentoonstelling is van oude foto’s met de titel Mazzel en Broche in Crisistijd. Hij vindt het mooi, al die oude foto’s. Sommige zijn vaalbruin geworden, andere zijn bevlekt, maar het maakt hem niet uit. Door de vaalheid en de koffievlekken heen, ziet hij de schoonheid. Ruikt hij de sfeer en ervaart hij de armoede die in de meeste gevallen binnen de Joodse gezinnen heerste. ‘Vreemd,’ denkt hij, ‘hoe kan men dit nou mazzel en broche noemen? Een van de vooroordelen is nou juist dat de Joden allemaal stinkend rijk waren, terwijl de overgrote meerderheid straatsteenarm was.’ Naast foto’s van de levendige handel op de vooroorlogse Waterloopleinmarkt zijn er beelden van een slager, een diamantslijper, een bar mitswa en een begrafenis. Na een foto te hebben bekeken van een bontwerker blijft Will kort staan bij een foto van een choepa, een jong bruidspaar onder een baldakijn. Bij een grote oude foto blijft hij wat langer stilstaan. Op de foto staat een jong echtpaar in hun, naar hij denkt, beste kleren, met twee kleine kinderen. De jongste, een peutertje, op de arm van moeder. ‘Sjabbat’ staat er onder de foto. Op de tafel staan op het witte damasten laken onder meer twee mooie zilveren kandelaars met brandende kaarsen, een mandje met twee half toegedekte gevlochten broden, ander lekkers en een zilveren kiddoesjbeker gevuld met wijn. Inderdaad zou dit als welvaart kunnen worden opgevat, maar de sobere inrichting van het interieur laat wel anders zien.

Dan buigt hij het hoofd naar voren om beter te kunnen zien en blijft vervolgens als bevroren staan. Hij neemt zijn bril af, beademt de glazen, wrijft ze na met zijn zakdoek en zet de bril weer op zijn neus. ‘Dat kan niet!’ mompelt hij. ‘Onmogelijk!’ Even twijfelt hij aan zijn gezichtsvermogen en als hij uiteindelijk verdoofd verder loopt, parelt het zweet op zijn gezicht. Hoewel hij de expositie verder aandachtig probeert te bekijken, zijn de gedachten elders en een paar maal loopt hij terug naar de foto van het jonge gezin op sjabbesavond om daar weer langdurig te blijven staan.

‘Onmogelijk, maar onmiskenbaar,’ mompelt hij terwijl hij zenuwachtig met zijn vingers wriemelt.

Voordat hij weggaat loopt hij nog een keer terug naar de foto. Hij pakt zijn iPhone en maakt, terwijl hij met duim en wijsvinger het beeld vergroot, een foto. En voor de zekerheid nog een.

Dan haalt hij zijn jas op uit de garderobe en aarzelt even of hij zal vragen of men kan achterhalen wie het gezin op de foto is. Hij doet het niet, maar zijn houding verraadt zijn twijfel. Met de jas in de hand doet hij een stap terug naar de locker. Maar hij trekt zich weer terug. Zijn ogen kijken onrustig van het kledingkastje naar de toegangsdeur. Dan legt hij de jas toch terug om vervolgens zijn zakdoek te pakken en het zweet van zijn voorhoofd te wrijven. Will haat het voor raadsels te worden gesteld. De wereld om hem heen hoort vertrouwd en duidelijk te zijn. Hij voelt zich onzeker en is bang de grip op het leven te verliezen. Dan neemt hij een besluit en pakt opnieuw zijn jas. Het is beter nu eerst rustig naar huis te gaan en daar verder te kijken. Wie weet heeft hij zich vergist en maakt zijn hart voor niets teveel slagen. Teruggaan en inlichtingen vragen, of een kopie van de foto kan later altijd nog. Buitengekomen blijft hij weer staan en opnieuw maken nu niet alleen zijn vingers, maar ook zijn handen ongecontroleerde bewegingen. De kou voelt aangenaam verfrissend in zijn gezicht. Zijn ademhaling schijnt er ook door tot rust te komen. Toch keert hij zich nogmaals om naar de ingang. Gebogen blijft hij enige tijd staan en komt dan tot het besluit dat hij naar huis wil en loopt naar de parkeergarage. Plots heeft hij haast om naar huis te gaan.

Dinsdag 6 juni 1933

Voor politiek had hij nooit enige belangstelling gehad. Zoals Gert eigenlijk voor weinig dingen echt belangstelling had getoond. De meeste interesse ging naar zichzelf uit en dat had hem al menigmaal in de problemen gebracht. Moeder Floor was een angstig type, bang voor alles en iedereen, met als gevolg dat ze gebeurtenissen en mensen begon te ontwijken of er altijd voor zwichtte. Dat was een waarschuwing voor hem geweest, dat zou hem niet gebeuren. Niemand, maar dan ook niemand zou zijn geluk en rust mogen verstoren, de eerste klap was een daalder waard. Op school had hem dat heel wat conflicten opgeleverd. Als ze zelfs maar naar zijn rossige haar keken, of zijn lange slungelachtige gestalte, dan sloeg hij er meteen op los. ‘Van Houten, is het weer zover? Blijf na schooltijd maar even na!’ Hoe vaak had hij dat niet te horen gekregen. Hij sloeg er toch niet zomaar op los? Ze hadden hem toch met een bepaalde blik aangestaard? Het was toch niet zijn schuld dat ze naar hem hadden gekeken? Strafwerk maakte hij daarom niet, hetgeen nog meer straf opleverde. Deze spiraal had hij op een dag doorbroken door niet meer naar school te gaan. Zijn vader was geen gemakkelijke man en dus zwaaide er heel wat toen ze thuis na een paar weken doorkregen dat Gert hele dagen door de stad zwierf en hij niet langer ingeschreven stond op school.

Na een voortijdig eind aan de ambachtsschool kwam er nu dus ook een eind aan zijn vrijheid, want zijn vader, Jan van Houten, had hem huisarrest opgelegd met de plechtige belofte dat hij allebei zijn benen zou breken, wanneer zou blijken dat Gert tóch weer een straatschooier werd. Het leek hem tot inkeer te brengen. Het was hem duidelijk geworden dat hij ditmaal verloren had. Toen zijn vader hem dan ook na enige tijd voorstelde om naar een andere school te gaan, ging hij er zonder morren mee akkoord en besloot voor huisschilder te gaan leren.

Naar zijn vorige school had hij kunnen lopen. Nu moest hij dagelijks twintig minuten op de fiets. ‘Nieuwe kansen,’ dacht hij hoopvol, want hier kenden ze hem niet. Misschien moest hij toch proberen om minder opvliegend te zijn. Het was een ijdele hoop, het was niet langer alleen een kwestie van zelfverdediging en opvliegendheid. Diep vanbinnen genoot hij wanneer hij een ander te grazen nam, als een ander verdriet of pijn had. Het superioriteitsgevoel gaf hem het gevoel macht te hebben over een ander. Het treiteren gaf hem daarmee een diepe voldoening.

In de weekenden, wanneer hij zich thuis toch stierlijk verveelde, trok hij er met een schepnetje op uit. Dan genoot hij van de kikkervisjes en de stekelbaarsjes. Thuis had hij een aquarium op zijn kamertje. Het kikkerdril ging in een jampotje mee naar huis en kreeg een plekje in het aquarium samen met wat takjes waterpest. Gert genoot. Prachtig vond hij het om met het blote oog in het doorzichtig omhulsel het draaien van de embryootjes te volgen. En hij wist dat wanneer de dooier langzaam was opgebruikt er door een gat in de wand kleine kikkervisjes zouden ontsnappen. Ze aten dan eerst van de aanslag op de waterpest, maar Gert begon al snel met bijvoederen van heel dungesneden komkommer of tomaat. En wanneer de donderkopjes wat groter werden dan strooide hij wat visvoer in het water. Niet te veel, want dan zou het water bederven. Gert vond het steeds weer een wonder wanneer de visjes pootjes kregen. Dan werd het tijd om een stukje fruit neer te leggen in de hoop dat er fruitvliegjes op af zouden komen. Het was bijna een dagtaak, maar hij deed het met zo veel plezier en liefde, dat het bijna leek alsof hij zielsveel van die diertjes hield. Na een maand of twee, drie deed hij de jonge kikkertjes in een doos en ging ze voorzichtig terugzetten in een sloot. Hij was een vreemde jongen. Geen enkele empathie met medemensen, maar tegelijkertijd een en al liefde voor de natuur. Het was heerlijk om klasgenoten en jongens uit de buurt in elkaar te slaan, maar kikkervisjes moest je koesteren.

Toen Gert een jaar of vijftien was begon zijn vader een volkstuin. Het was 1930, een jaar na het begin van de crisis. Jan van Houten was werkloos geworden en moest dagelijks gaan stempelen. Van de steun konden ze nauwelijks rondkomen en dan was er nog de verveling. Hij was er de man niet naar om dagen in de kroeg rond te hangen, zoals enkele van zijn kornuiten deden. De volkstuin bracht uitkomst, twee vliegen in één klap. Hij had een dagbesteding en de oogst konden ze goed gebruiken in deze tijden van armoede. En als een wonder bleek de tuin ook een grote aantrekkingskracht op Gert te hebben. Dezelfde liefde die hij had voor alles wat leefde, voor zover het tenminste geen mensen betrof, toonde hij ook voor het ‘boerenleven’, zoals hij het noemde.

Op school ging het weer bergafwaarts. De ene ruzie na de andere en hij werd al weer snel gezien als de grootste treiterkop van de school. Het examen, waarvoor hij met de hakken over de sloot slaagde was net op tijd gekomen om niet een tweede keer van school gestuurd te worden. Hij had nu het papiertje waarop vermeld stond dat hij geslaagd was als huisschilder. In normale tijden zou hij nu aan de slag kunnen, maar door de crisis was de werkloosheid zo hoogopgelopen, dat het uitzichtloos leek. Voor Gert een aanleiding om weer eens door het lint te gaan. Híj was toch een gediplomeerd vakman! Had hij dan helemaal voor Jan-met-de-korte-achternaam geleerd? Ze konden allemaal de kolere krijgen. Zijn vader werkloos, hij werkloos, evenals twee van zijn broers. Zíj konden er toch niks aan doen dat het crisis was! Hij was dan ook niet van plan om zijn benen uit zijn reet te lopen en te smeken om werk. Bij hen in de straat woonde een aantal Joden. Bijna al die lui hadden nog wel werk. Een vriend van Gert, Bart de Ruiter, praatte er vaak met hem over. ‘Joden zijn allemaal rijk en zijn eigenlijk te belazerd om te werken. Moet je eens kijken hoeveel van die gasten bij een bank werken. Ze hoefden geen reet te doen behalve het geld in hun zakken te proppen. Daardoor is het hele systeem naar de kloten gegaan. En wie zijn er de dupe? Juist, ja. Jij en ik en al die andere sloebers die ontslagen zijn of niet aan de slag komen. Wij, echte Nederlanders.’ Gert knikte, er zat wel wat in, want het lag toch niet aan hem dat het hem tegenzat in het leven? Op school hadden de leraren ook altijd gezegd dat het zijn eigen schuld was als hij weer eens op het matje werd geroepen. Nooit hadden ze naar de anderen gekeken. Altijd was het zijn schuld geweest. En eigenlijk ging het nu weer net zo.

Hij was weer op het volkstuintje bij zijn vader, zoals elke dag. Soms hadden ze het gezellig met elkaar, maar er waren ook momenten dat hij zich vreselijk ergerde aan zijn pa. Het hing ook van de bui van Gert af, hoe hij was opgestaan. Vandaag voelde Gert zich goed en pa had het gezellig gemaakt. Over twee omgekeerde emmers had hij een plank gelegd. Daaroverheen een oud, maar vrolijk tafellaken. De koffiekan in het midden en twee dampende koppen hete koffie. ‘Heb je gezien Gert, hoe de bonen mooi aan de stok hangen? We kunnen ze binnenkort wel plukken.’ Maar hij werd door zijn zoon, die kennelijk heel ergens anders met zijn gedachten zat en zijn vader niet hoorde, onderbroken. ‘Het zijn die teringjoden, pa. Die hebben ons in deze ellende gestort. Door dat zogenaamde uitverkoren volk hebben wij geen werk.’ Zijn vader had hem hoofdschuddend aangekeken. ‘Ben jij echt een zoon van mij, Gert? Heb ik je geleerd zo over andere mensen te spreken? Ben jij door de Joden werkloos? Is het hun schuld, dat jij je op al je scholen totaal onmogelijk hebt gemaakt? Is het de schuld van onze Joodse medemens dat jij het gewoon verdomt te gaan solliciteren? Waarom leg jij altijd de schuld bij een ander, dat deed je op school ook altijd. Steeds waren anderen de oorzaak van je conflicten. Hoeveel moeite heb je gedaan om werkelijk een baan te vinden, desnoods iets waarvoor je niet geleerd hebt. Jij bent zo negatief jongen, altijd denken in problemen en nooit in oplossingen.’ Gert had hem woedend aangekeken. Zijn goede bui was in een klap verdwenen. Hij kreeg een waas voor ogen en hij voelde diep vanbinnen een vuur oplaaien. Hij had een harde trap gegeven tegen de emmers. Het tafeltje viel om, de hete koffie over de benen van Gerts vader. ‘Ik hoop dat je je flink hebt gebrand, ouwe!’ En hij was stampend van woede weggegaan.

Een maand later was hij samen met Bart lid van het Verbond van Nationalisten geworden. De politiek was Gert gaan interesseren, al was het maar om de zondebok te bestrijden. De eerste klap uit te delen, zoals hij bijna zijn hele leven gewend was.

Donderdag 7 maart 2013

Enigszins vermoeid zitten de twee mannen in hun gerieflijke appartement bij elkaar. Het is al jaren de hartenwens van Paul geweest om met uitzicht op de Nieuwe Maas te wonen. Arjan Klink, zijn partner, zou Rotterdam liever achter zich hebben gelaten om in een bosrijke omgeving te gaan wonen en vooral dichter bij de grond en niet ergens op de twaalfde etage. Maar een paar jaar geleden, toen ze beiden met pensioen gingen, en na langdurig overleg, konden ze allebei leven met de deal die ze sloten. Paul van Pelt kreeg zijn zin wat betreft een appartement op de Kop van Zuid als Arjan zijn gang kon gaan met de inrichting. Paul had daar geen problemen mee, hij kende de creativiteit en goede smaak van zijn partner. Arjan had hem daarin niet teleurgesteld, het hele huis ademt rust, comfort en sfeer uit. Arjan ontsteekt de gasbranders van de strak vormgegeven open haard, terwijl Paul een fles wijn opent en de wijnglazen vult. ‘Cheers!’ en ze klinken de glazen.

Terwijl uit de geluidsboxen zacht muziek klinkt, kijkt Paul stilletjes naar zijn man. Hij geniet van Arjans markante en toch zachtaardige kop met zijn donkere, langzamerhand wat grijzende krullende lokken. Hij is klein van stuk, maar maakt desondanks overal waar hij komt indruk op mensen. Dat zal ook zijn kracht voor de klas zijn geweest, hij werd door zijn leerlingen op handen gedragen. Paul had Arjan ontmoet in Leiden toen hij geschiedenis studeerde, Arjan deed Nederlands, waar hij overigens weinig mee had gedaan. Destijds waren het niet eens die donkere krullen geweest die hem als eerste opvielen. Het was die gevoelige persoonlijkheid van Arjan geweest, die hem als een blok had doen vallen voor hem. Hij moet onwillekeurig grinniken. Arjan in een stemmig donker pak. De stropdas en colbert naast hem op de bank. Doorgaans ziet hij zijn partner casual gekleed. Modieus, dat wel. In tegenstelling tot zichzelf. Paul is meestal nogal slordig gekleed. Het interesseert hem niet. Mooi stel zijn ze samen. In veel opzichten elkaars tegenbeeld. Zo klein van stuk als Arjan is, zo lang, slungelachtig zelfs, is hij. En wat een contrast de blonde lokken tegenover het donkere uiterlijk van Arjan. Arjan de meegaande, terwijl Paul lichtelijk dominant kan zijn. Eigenlijk wonderbaarlijk hoe Arjan zich het dominante regelgedrag van Paul altijd laat aanleunen.

Terwijl ze van hun wijn drinken heerst er ondanks de emoties van de dag een aangename ontspannen sfeer. Gert-Jan Klink had een mooie leeftijd bereikt, maar iemand waar je van houdt is nooit oud genoeg om heen te gaan. Arjan is de eerste die zijn mond opendoet.

‘Ik had nog zoveel vragen aan vader, die ik hem nu nooit meer kan stellen. Over de oorlog en over zijn geloof, waar ik nooit echt belangstelling voor heb gehad. Over moeder, een onbekende bekende. Ze zijn weer bij elkaar, misschien. En wat een mooie plek. Crooswijk blijft een schitterende begraafplaats. Wat een bijzondere dienst ook, Paul. Wat waren er veel mensen hè? Vader zelf zal er wel niks meer van hebben gemerkt, hoewel we dat natuurlijk nooit zeker weten. Maar het geeft toch wel troost, dat hij voor zoveel mensen wat heeft betekend.’

Paul knikt, hij is het helemaal met hem eens. ‘Maar ook heel fijn dat mensen zo mooi en betrokken over hem hebben gesproken. Je vader was een mensenvriend. We gaan hem missen. Je vader was een man die altijd een luisterend oor voor ons had. Hij was een bijzondere man, die vader van jou.’

‘Ja dat was hij. Moeder was ook een lieverd hoor, maar heel anders. Geen kwaad woord over haar, helaas is ze veel te vroeg gestorven. Je weet het, ik was nog jong toen moeder overleed, nauwelijks twaalf. Als ik erover nadenk heb ik weinig herinneringen aan haar. Gek.’

‘Weet je,’ zegt Paul, ‘je hebt eigenlijk ook heel weinig over je moeder verteld. Ze kwam weleens ter sprake, maar niet meer dan dat. Steeds kwam het er altijd op neer, dat jouw vader en moeder totaal verschillende mensen waren.’

Arjan neemt een slok van zijn wijn en knikt dan. ‘Je hebt gelijk Paul. Vader sprak ook weinig over haar, alsof ze een onbelangrijke rol in ons leven had gespeeld. Ze was heel star in haar denken en moest weinig van veranderingen hebben. Zo was het vroeger, dus blijft het zo. Einde discussie. Mijn vader was flexibeler en stond veel meer open voor de opvatting van anderen. Dus mijn gelukkige jeugd heb ik toch voor het grootste deel aan mijn vader te danken. Hij was er altijd voor me. Vader en moeder tegelijk.’

‘Een vader die zo’n belangrijke plaats in je leven inneemt, daar ben ik jaloers op. Ik hoef je niks te vertellen, want je weet dat ik helaas niet zo’n jeugd heb gehad. Mijn vader zat in zaken en was bijna nooit thuis. Veertien dagen naar Brazilië, nauwelijks een paar dagen thuis en hup, daar ging-ie weer. En mijn moeder was een kouwe. Dus die was er eigenlijk ook niet voor me. Was zij een geboren Rotterdamse, je moeder? Je vader is een geboren Zeeuw, dat weet ik. Ze is zo weinig ter sprake gekomen, dat je bijna zou denken dat ze nooit bestaan had.’

Arjan schudt zijn hoofd. ‘Nee. Ze zijn allebei als jonge kinderen vanaf de eilanden naar Rotterdam verhuisd. Mijn moeder kwam uit het dorpse Goedereede op het Zuid-Hollandse Goeree, mijn vader uit het Zeeuwse, meer stadse, Zierikzee. Het was de werkgelegenheid door de enorme groei van het Rotterdamse havengebied aan het begin van de vorige eeuw. Veel Zeeuwen en Brabanders trokken daarom met hun gezinnen naar Rotterdam. Zowel mijn moeder als mijn vader kwamen in de wijk Tuindorp Vreewijk terecht. Die wijk was speciaal voor de ‘gastarbeiders avant la lettre’ gebouwd. Een dorp in de stad. Daar hebben ze elkaar ontmoet.’

‘Jammer, als historicus had ik graag van je moeder de verhalen van toen gehoord, maar je vader was rijkdom voor me. Klinkt gek hè, jouw vader zag ik meer als mijn vader als mijn eigen ouweheer.’

‘Vaders hart stond ook voor jou open, Paul. Misschien wel juist voor jou en dat is bijzonder, want jij weet wat een moeite hij had om te accepteren dat ik uit de kast kwam. Zijn geloof, hoe afgevlakt het voor hem ook was, stond hem flink in de weg. Van huis-uit heeft hij de herenliefde altijd veroordeeld. De Kerkenraad heeft het hem ook niet gemakkelijker gemaakt. Toen ik een relatie met jou begon werd vader op het matje geroepen. Hij wilde je daarom aanvankelijk zelfs niet binnenlaten.’

Er glijdt een glimlach over Pauls gezicht als hij terugdenkt aan die avond dat hij in een stortbui voor de gesloten deur stond. Hij laat zijn hand strelend door de vacht van de luid spinnende Bas gaan, die heerlijk zijn draai heeft gevonden op zijn schoot. ‘Maar er speelde meer dan geaardheid. Het feit dat ik, zeker toen, een uitgesproken atheïstische levensopvatting had speelde waarschijnlijk ook een grote rol. Misschien had je minder over me moeten vertellen. Hij had mij eerst moeten leren kennen.’

‘Je overtuiging zal zeker hebben meegespeeld, aan de andere kant wist vader dondersgoed dat ik ook klaar was met het geloof en zelf had vader in de loop der tijd behoorlijk afstand genomen van de strenge leer. Maar weet je, ik heb weleens gedacht dat, na heel veel innerlijke strijd, hij uiteindelijk mijn geaardheid heeft geaccepteerd, omdat hij dacht dat het binnenkamers zou kunnen blijven. De buitenwereld had er geen weet van. Een naïeve gedachte natuurlijk, maar een gedachte die het hem wel wat gemakkelijker maakte. Maar toen ik verliefd op jou werd, zag hij ineens een ander mens in mij. Niet iemand die zijn geaardheid had opgebiecht, maar een praktiserende homo. En dan was er natuurlijk ineens weer wel die buitenwereld.’

De twee mannen zwijgen en Arjan staat op om voor hen beiden nog een glas wijn in te schenken. Voor hij weer gaat zitten pakt hij even de foto van zijn vader. Het was de meest recente die ze hadden en de foto had in een mooie lijst op de kist gestaan. ‘Dag Gert-Jan Klink,’ zegt hij, terwijl hij zijn lippen tegen het glas drukt. Ondanks zijn achtennegentig jaar keek vader nog met een frisse blik in de lens. Zijn dood was dan ook volkomen onverwachts gekomen. Hij geeft Paul zijn glas wijn. ‘Gelukkig hebben we elkaar, lieverd. We zijn nu allebei wees. Jij hebt heel wat korter van je ouders kunnen genieten dan ik. Ik heb jouw ouders zelfs nooit gekend.’ Arjan schopt zijn schoenen uit, maakt zijn broekriem los en valt in de gemakkelijke rode fauteuil tegenover Paul. Hij laat zijn handen door zijn haar gaan en slaakt een zucht.

‘Arjan?’ En als deze opkijkt zegt Paul: ‘Je had het over het afvlakkende geloof van je vader. Hij wilde zijn uitvaartdienst niet eens in de kerk hebben. Natuurlijk, dat wisten we, maar het waarom is vanmiddag pas duidelijk geworden.’

‘Je bedoelt de toespraak die Rinus van Vliet hield.’

Paul knikt. ‘Rinus van Vliet. Ongelooflijk dat hij het woord wilde hebben. Niet zo dicht bij de honderd als je vader maar toch een negentiger. Hij is de enige van de groep die leeft. De rest heeft het tijdelijke voor het eeuwige verwisseld. Een hele generatie verdwenen.’

‘Ja, bizar,’ antwoordt Arjan, ‘Ik had Rinus al jaren niet meer gezien. Als je erover nadenkt is dat eigenlijk heel vreemd. Ze belden elkaar de laatste jaren ook nooit meer, terwijl ze vroeger heel close waren. Hun enige contact was het jaarlijkse cliché van de kerstkaart. Er waren er natuurlijk meer in dat groepje geweest, maar Rinus was toch iets heel speciaals voor vader. En ook andersom. Ze gedroegen zich soms als een stel knullen dat een geheim met elkaar deelde.’

‘Misschien was het ook wel zo, dat ze een geheim deelden. Weet jij veel wat ze tijdens die vijf oorlogsjaren allemaal hebben beleefd.’

‘Wat ik wilde zeggen heeft misschien ook wel te maken met hun geheimen. Nou ja geheimen…, ik bedoel eerder hun vertrouwelijkheid met elkaar waardoor ze ook gemakkelijk dingen met elkaar deelden. In zijn toespraak vanmiddag hoorde ik Rinus zeggen dat er een tijd terug iets gebeurd was, waardoor je vader nooit meer een stap in de kerk zou zetten.’

Arjan knikte. ‘Ik hoorde het en ik wist er iets van. Vader zei ooit tegen mij dat je buiten de kerk een betere christen kon zijn en hij wilde het uitleggen, maar het kwam er niet van. Het interesseerde me ook allemaal niet zo. Vanmiddag hoorde ik Rinus de naam van Luther noemen, ik weet niet waarom. Maar ik weet dat vader moeite had met de gezagsgetrouwheid van de kerk. Hij vond deelname aan het verzet niet meer dan zijn plicht. Maar na de oorlog leek het alsof Jan en alleman in het verzet had gezeten, terwijl de meesten alleen maar hadden toegekeken. Zeker de geloofsgenoten van vader. O, sommigen waren het niet eens met wat de bezetter deed met de Joden, maar zich verzetten tegen het gezag ging hen te ver. Vooral gezagsgetrouw zijn en toekijken. Het gezag van God gegeven. Mijn vader was gelukkig uit ander hout gesneden, hoewel dat flinke conflicten en discussies met moeder opleverde.’

Paul pakt de wijnfles en schenkt nog eens in. ‘Ik denk dat ik wel weet waar Rinus op doelde met Maarten Luther, maar we hebben het er een andere keer nog weleens over. Maar laat ik je vast wel zeggen, dat het niet alleen die gezagsgetrouwheid van de gereformeerden was. Het was het antisemitisme dat van oudsher in het algemeen in de kerken leefde. En dan was er bijvoorbeeld ook Gerrit Kersten, de gereformeerde voorman rond de oorlogstijd. Er waren geloofsgenoten van je vader die vonden dat de Joden hun welverdiende loon kregen.’

Paul laat zijn wijn even in het glas walsen en vervolgt: ‘Los daarvan, je vader heeft naar mijn weten nooit echt over de oorlogsjaren verteld. Niet wat hij werkelijk gedaan heeft.’ Arjan wrijft nadenkend over zijn voorhoofd.

‘Soms, heel soms liet vader weleens wat los. Hij heeft af en toe wat verteld over illegale krantjes, het stencilen en het bezorgen. En hij heeft een keer verteld over het onderbrengen van Joden op een onderduikadres.’

‘Maar nooit over het werk in de knokploeg samen met Rinus.’

‘Nee. Nooit. Hij heeft het een keer laten vallen, het woord knokploeg. Maar hij wilde er niet over praten. Sommige dingen waren te heftig volgens hem. Hij werd dan heel nerveus en sliep slecht. Nou was dat niks ongewoons, hoor. Vader was in het algemeen een slechte slaper.’

‘Jammer. Ik zou weleens willen weten wat je ouweheer precies heeft gedaan. Welke daden hem en Rinus hun onderscheiding hebben opgeleverd. Maar weet je, het is een trauma voor hem geworden. Zoals je ook bij oorlogsslachtoffers ziet. Ze praten vaak niet.’

Arjan staat op van de bank om naar het toilet te gaan. Als hij terugkomt pakt hij zijn glas en blijft nadenkend voor het raam naar buiten kijken. Telkens wanneer hij de skyline van de stad en de Erasmusbrug ziet moet hij in zijn hart erkennen dat hij Pauls woonwens begrijpt. Hij draait zich om.

‘Ja dat is waar Paul. Er zijn heel veel zwijgers. De meesten trouwens. Maar je hebt ook praters die niet meer te stuiten zijn.’

‘Ik weet niet wie erger zijn,’ lacht Paul. ‘Maar de meesten kroppen alles op. Kijk maar eens naar de Joden. Ik heb het bij mijn werk vaak meegemaakt. Kinderen van Joodse ouders die de kampen hebben overleefd. Nooit werd er thuis over gepraat. Ik heb een Joodse vrouw gekend, die vertelde dat ze pas op volwassen leeftijd hoorde dat ze Joods was. Haar ouders hadden zelfs hun eigen Joodse identiteit verzwegen en verloochend. En hetzelfde zie je bij de hedendaagse militairen die een tijd hebben gediend in Bosnië, Irak of Afghanistan. Heb je ooit gesproken met veteranen die Srebrenica hebben meegemaakt?’

Arjan knikt. ‘Ik heb in 4 havo een Koerdische vluchteling, een knul van zestien jaar uit Irak gehad. Stil, teruggetrokken, zei weinig. En al helemaal niet over wat hij had meegemaakt. Karwan, zo heet hij. Toen ik eens in de klas bezig was met een bespreking van Durlachers Strepen aan de hemel is hij zonder iets te zeggen opgestaan en de klas uitgerend. Na de les ben ik naar hem toegegaan en hij vertelde me met tranen in z‘n ogen dat hij op hol slaat bij een les over het bombardement op Rotterdam en bij de verhalen over de vervolgingen en genocide. Dat is de enige keer dat hij heeft gepraat. Hij schijnt getuige te zijn geweest van de aanval met gifgas op de Koerdische stad Halabja in 1988. Dat was ook de reden waarom ze naar Nederland zijn gevlucht. En terugkomend op vader: ik weet wel dat hij bij de Joodse onderduikers bekend stond als ome Arie, maar God, ik heb geen idee om hoeveel mensen het ging en wat hij precies heeft gedaan.’

Arjan pakt de wijnglazen en brengt ze naar de keuken.