Sophia van Heeks

De oorlog bestond niet

Waar was mijn vader toen Otto Frank langskwam?

Voor Jean

Omdat zij het begin is van de rest van mijn leven...

© 2017 Uitgeverij Verbum en Sophia van Heeks

Vormgeving en binnenwerk: Dianne Rijnbende

ISBN 9789074274807

Meer informatie: verbum.nl

Inhoudsopgave

Inleiding

De eerste leugen

Van Amsterdam naar Montreal, van Montreal naar Amsterdam

Opnieuw beginnen

Familie, vrienden en vooral Sinterklaas

Een vreemde vrouw?

De middelbare school en de eerste vriendjes

Mijn naam is Otto Frank

Huisje, boompje, beestje en een kind

Van een huwelijk komt een scheiding

En toen kwamen de puzzelstukjes

Een waterval van leugens

Het begin van de zoektocht

Hoera! Mijn overgrootvader was een goochelaar!

Het verhaal van tante Mien en een bezoekje aan Westerbork

Moeder gaat praten

Mijn vader is in 1944, drie jaar voor mijn geboorte, overleden

Wanneer ben je Joods en wanneer gereformeerd: wanneer allebei?

amilie uit onverwachte hoek

De Rivierenbuurt in Amsterdam en mijn familie

De puzzel is af

Einde zoektocht en terugblik

Epiloog

Dankwoord

Inleiding

Mijn naam is Sophia van Heeks en ik ben dol op het maken van legpuzzels. Daarvoor heb ik het liefste een puzzel van duizend stukjes, want die past precies op de grote tafel in de eetkamer van mijn woning in Amsterdam. Ik begin met het leggen van de rand, daarna volgt het middenstuk. Hiervoor gebruik ik de afbeelding op de doos. Daarna kan ik op gevoel en kleur verder de resterende stukjes neerleggen en gebruik ik de afbeelding maar zelden. Maar wat doe je, als je een puzzel zou krijgen, waarvan je niet weet wat de afbeelding is, hoeveel stukjes er zijn, wat de vorm is, maar vooral, waarbij een onbekend aantal stukjes ontbreekt? Waar begin je dan, en kun je daartoe de moed wel opbrengen?

Mijn geschiedenis is de nachtmerrie van het maken van een dergelijke puzzel.

En het ergste was misschien dat ik dacht zoals altijd een puzzel te hebben van duizend stukjes, helemaal compleet, waarbij de afbeelding op de doos ook werkelijk overeenkwam met de puzzel die ik aan het leggen was.

Mijn vader was de puzzel, en achteraf bleek, dat de stukjes die ik legde maar vaag overeenkwamen met het beeld dat ik altijd van mijn vader had gehad.

De afbeelding op de doos was dus een samenraapsel van leugens. Zijn alle stukjes achteraf bezien compleet? Ik weet het niet, want ik kan alleen de leugens achterhalen die ik ken en wellicht zijn er nog leugens die mij nu niet bekend zijn.

Wat ik heb geleerd, is dat de Tweede Wereldoorlog een belangrijke les was voor een bepaalde groep mensen. Die les is: liegen is overleven. Je moest de waarheid ontkennen, je anders voordoen dan je was, een andere persoonlijkheid aannemen, als dat je leven kon redden.

Bij mijn beide ouders heb ik gemerkt, achteraf, dat deze manier van overleven onderdeel wordt van je verdere leven. Het is dan ook niet aan mijn ouders te wijten dat zij tegen mij gelogen hebben, maar aan degenen die hen ertoe gedwongen hebben zo te leven.

En dat is geen puzzel, maar een feit.

De eerste leugen

Wat doe je als je ontdekt dat iedere dag een leugen is? Wat doe je als je merkt, dat je niet weet wie je echt bent, waar je vandaan komt? Ik kan me voorstellen, dat zoiets gebeurt bij een adoptiekind, weggerukt uit een land waar je niets meer van weet, je hebt familie, die je niet meer kent en je dan opeens een taal hoort die je niet verstaat, en toch is dit de taal van je ouders, broers, zusters, ooms en tantes.

Maar het overkwam mij toen ik midden dertig was. Ik ben niet geadopteerd, ik ben niet afgestaan, verhuisd, verplaatst, of afkomstig van een onbekende plek. Ik ben gewoon opgegroeid in een buurt in Amsterdam, waar ik altijd heb geleefd, gewoond, op school ben gegaan. Een buurt met vrienden, familie, en ouders, mijn eigen ouders. Dan ben je niet ontheemd, dan ken je je wortels, dan weet je wie je bent. Nou, vergeet het maar.

Van de ene op de andere dag was ik opeens een ander en die ander was mij onbekend. Dat opende een zoektocht die veel moeilijker en onduidelijker was dan van al die adoptiekinderen.

Het begon allemaal op een dag kort nadat mijn vader met een groot familiefeest in een hotel aan de kust zijn vijfenzestigste verjaardag had gevierd. Mijn vader was elf jaar ouder dan mijn moeder, daar geneerde ik mij als kind altijd voor, maar hij was in zijn doen en laten jonger dan de meeste vaders van mijn vriendinnen.

We zaten dus in dat hotel, met uitzicht op de boulevard, gezellig samen aan een grote tafel. Mijn ouders waren er natuurlijk, net als mijn toenmalige man, mijn kinderen (destijds vijf en elf jaar) en mijn neef uit Brussel met zijn vrouw en met zijn moeder en wellicht ook, maar dat weet ik niet meer zeker, mijn moeders zuster met haar man. Een klein gezelschap. Ik was eraan gewend dat familiefeesten klein waren in onze familie.

Mijn moeder heeft nog een zuster gehad, maar zij en haar man waren al vrij jong overleden. Mijn grootouders van moeders kant waren in mijn jeugd ook overleden en mijn vader had geen familie.

Hij heeft me ooit, toen ik erom vroeg, uitgelegd, dat zijn ouders al jong waren overleden en dat zijn jongste broer in het verzet had gezeten en gepakt was en dat zijn oudste broer in Indonesië zat, hij wist niet waar. Geen familie dus.

Die avond in het hotel werd mijn zoon ziek, dus het etentje eindigde met een bezoek aan de plaatselijke huisarts en een middenoorontsteking van junior.

Het balletje ging pas rollen toen ik enige maanden later op vakantie was in de bossen.

Ooit zijn we daar beland omdat mijn grootvader van moederskant in het verleden zakendeed met de toenmalige eigenaar van dat hotel. Inmiddels was de eigenaar allang overleden en had zijn vrouw het hotel voortgezet. Als kind, ik was destijds volgens mij nog maar acht jaar, ben ik er met mijn ouders een keer geweest. Dat was zo goed bevallen dat ik er, ruim twintig jaar later, met mijn eigen kinderen nog steeds kwam.

De weduwe van de vroegere eigenaar was ook al geruime tijd overleden en hun zoon zette met zijn vrouw Els het bedrijf voort. Els zat tijdens de koffie in de grote zaal, omgeven door gasten, gezellig met mij te praten over het afgelopen jaar, je ziet elkaar immers alleen in de vakanties, en ik vertelde op een gegeven moment enthousiast over het verjaardagsfeest van mijn vader. We stonden op en liepen samen naar buiten.

‘Hij ziet er best nog goed uit voor een man van vijfenzestig jaar,’ meende ik als trotse dochter. Zij keek mij lachend aan en zei: ‘Doe nou niet net of je het niet weet.’

‘Wat weet?’ Sommige mensen vinden het leuk om cryptische opmerkingen te maken en dan weg te lopen. ‘Dat hij geen vijfenzestig jaar maar vijfenzeventig jaar is,’ riep ze nog over haar schouder.

En daar stond ik dan. Wat had ze nu gezegd? Mijn leuke, jeugdige vader, die nog wel vijftien jaar mijn vader zou kunnen blijven, waar ik mee danste, lachte, voetbalde, de opa van mijn kinderen, die was vijfenzeventig jaar? Ik moest het verkeerd verstaan hebben.

Die avond, nadat er even geen groep gasten in mijn directe omgeving was, liep ik weer naar haar tafel en kwam terug op het eerdere verhaal. Het bleek dat mijn vader destijds een tip van haar man had gehad voor een boekhouder en dat deze boekhouder bij mijn vader was komen werken. Deze blijkbaar loslippige figuur had Els verteld, dat mijn vader sjoemelde met zijn leeftijd. Waarom was de boekhouder niet duidelijk geworden, maar hij wist wel dat mijn vader zich altijd tien jaar jonger uitgaf dan hij werkelijk was.

Dit was belachelijk!

Na de vakantie ging ik naar mijn moeder en confronteerde haar met dit verhaal. Ze keek me aan zonder enige verrassing te tonen en zei: ‘Dat klopt, maar ik dacht dat je het allang wist.’ Waarom, waarom?

Dat kon mijn moeder me ook vertellen: dat was gedaan voor mij. Maar ik wilde ook weten waarom dat was gebeurd voor mij. ‘Destijds woonden we in Montreal en toen jij vijf jaar oud was heeft je vader daar in het ziekenhuis gelegen. Je was zo bang dat hij dood zou gaan, dat we zeiden dat hij nog lang niet doodging. En daarom heeft hij gezegd dat hij jonger was.’

Fijn, toen was ik vijf jaar, nu ben ik drieëndertig jaar.

Ik geloofde het verhaal niet, maar mijn moeder was niet te bewegen om een andere uitleg te geven. Het was allemaal gedaan voor mij, en ik moest mijn vader er niet mee lastig vallen, en wat fijn dat ik nu wist hoe oud hij was, einde verhaal.

Maar vanaf die dag keek ik anders naar mijn vader.

Van de jeugdige man die nog jaren zou leven, mij zou steunen en waar ik tegenop keek was hij opeens een oude man die dus tien jaar minder zou blijven leven dan ik had gedacht, maar vooral een man, die mij een leugen had verteld, heel lang geleden, en die leugen nooit had hersteld.

Ik keek naar hem, maar had het gevoel dat er veel meer was dan mijn moeder op dat moment had verteld: en toch durfde ik hem er niet mee te confronteren. Ik waagde het niet om voor hem te gaan staan en hem verwijten over zijn leugen toe te roepen. Ik zweeg. Ik zweeg en ik keek. De jaren gingen verder, en ik zweeg nog steeds.

Mijn moeder sprak er nooit meer over met mij, en ik niet met haar.

Van Amsterdam naar Montreal, van Montreal naar Amsterdam

Om aan te geven wie mijn ouders waren moet ik terug naar mijn eerste herinnering van mijn jeugd. Ergens is een flits dat ik in een straat loop, later bleek dat in Amsterdam te zijn, op zoek naar mijn moeder. Wij woonden naast een groenteman en mijn moeder was even een boodschap gaan halen. Ik liep de deur uit om haar te zoeken, ik moet ongeveer twee jaar oud zijn geweest. Ook weet ik nog dat er een zandbak in de tuin was, maar daarmee houdt het op, meer herinneringen uit die tijd zijn er niet.

De volgende herinneringen zijn veel duidelijker en beginnen in een tijd dat ik ongeveer vijf jaar oud ben. In de tussentijd is er heel veel gebeurd, zo veel, dat er in mijn jonge geheugen geen plek was om het allemaal op te bergen en dus is het blijkbaar niet opgeslagen. Zelfs het kijken naar oude foto’s brengt niets naar boven. Dus moet ik het hier kort inleiden, anders mist er al een puzzelstuk.

Ik ben geboren in Amsterdam. In die tijd was de Tweede Wereldoorlog nog maar net afgelopen en overal werden kinderen geboren. Het was een begin van een nieuwe tijd.

Mijn moeder heeft mij vaak verteld hoe mijn ouders elkaar ontmoet hebben: net na de bevrijding op een zondag bij het dansen in café de Ysbreeker in Amsterdam. Mijn moeder was met een vriendje mee en leerde daar mijn vader kennen. Hij kende blijkbaar het vriendje en kwam naar haar tafel toe. Hij zag er goed uit en danste goed. Bovendien had hij in korte tijd een bloeiend bedrijf opgebouwd en reed hij in een auto.

Mijn moeder had naar eigen zeggen een aantal jaren een eenvoudig leven achter de rug. Ze had ondergedoken gezeten in Friesland (‘ja kind, ik was toen koerierster en als dat werd ontdekt moest je wel onderduiken’) en dat ook nog op verschillende adressen, maar ze zei altijd dat de oorlogstijd de mooiste tijd van haar leven was geweest.

Van huis uit waren haar ouders meer dan welgesteld, maar tijdens de oorlog was er geen luxe. Bovendien was het uitgeraakt met haar vroegere vriendje, dus ze was weer een vrije meid.

Mijn vader vertelde haar dat hij weduwnaar was, en, zoals ze altijd zei, ze had op dat moment medelijden met hem. Dus maakten ze een afspraak om elkaar nog eens te zien. Tijdens dat uitje regelde mijn vader een fiets voor mijn moeder, iets bijzonders in die tijd.

Hoe het verder liep hebben mijn ouders me destijds niet verteld, maar de volgende berichtgeving betrof het feit, dat ze trouwden en zeseneenhalve maand later werd ik geboren. Ik heb nog een foto, waarop mijn moeder in een zeer fraaie, geheel geborduurde, ochtendjas staat met mij in haar armen.

Wat had ik voor ouders? Mijn moeder was eenentwintig jaar en, volgens hun zeggen, mijn vader tweeëndertig jaar toen ik geboren werd. Mijn vader had een eigen bedrijf en een zeer goed inkomen. Ik was vanaf het begin zijn oogappeltje. Was de grond waarop mijn moeder liep te hard voor haar luxe-voetjes, het gehele leven voor mij moest zelfs een sprookje zijn. En dat mijn vader goed in sprookjes was heb ik mijn verdere leven gemerkt.

We woonden dus in Amsterdam, maar toen ik ongeveer twee jaar oud was begon de wereld weer onrustig te worden. Mijn ouders besloten, zo is het mij verteld, om weg te gaan uit Europa, onder het motto: één oorlog is genoeg.

Luxe was alweer de reden dat mijn moeder koos voor New York en daar ging de familie, eerste klas met de Holland Amerika Lijn met stapels bagage in koffers en kisten. Aangekomen in Amerika bleek het niet zo eenvoudig als mijn ouders hadden gedacht om een verblijfsvergunning te krijgen. Mijn moeder vertelde altijd graag aan een ieder die het wilde horen, dat mijn vader een aanbeveling had gekregen voor een baan bij de Verenigde Naties, deze aanbeveling was gericht aan Eleanor Roosevelt persoonlijk, en dat ik in het gesprek dat hierna volgde bij Eleanor op schoot had gezeten, die mij een beeldig kind vond.

Geweldig, maar de aanbeveling werkte niet en de verblijfsvergunning, dan wel de toestemming om te mogen werken bleef uit.

Mijn ouders vertrokken vervolgens vanuit New York naar Montreal in Canada. Er is nooit uitgesproken waarom nu juist daarheen. Mijn ouders spraken geen Frans, en de keuze viel op een stad die voor meer dan de helft Franstalig was. Maar ze vonden een appartement in het Engelstalige deel, in het hoger gelegen deel van Montreal. En hier beginnen mijn herinneringen weer.

Montreal, mijn tweede thuis, waar ik nog steeds met veel liefde aan terugdenk en waar ik nog altijd graag kom. Wij woonden in een nieuwbouwwijk in een huis op de derde, hoogste etage, waar vier appartementen per etage waren. Wie tegenover ons woonden weet ik niet meer. Als ik mijn moeder vroeg of zij daar nog mee bekend was, zei ze het ook niet te weten. Maar ik ben nooit vergeten dat direct naast ons mevrouw Voogel woonde, een grote vrouw met een opvallend Duits accent, samen met haar dochter Ruth.

Toen wij uit Nederland vertrokken liet ik mijn grootouders van moederskant achter. Ik was daarom erg blij met de Canadese buurvrouw. Zij was nu een soort oma voor mij. Mrs. Voogel, zoals ik haar noemde, liep over de gang met pannetjes hachee en appelgebak voor mij. Ze lette op mij en op mijn nog jonge moeder als mijn vader naar zijn werk was.

Want mijn vader had werk gevonden. Overdag verkocht hij vanuit zijn auto bij de middelbare scholen donuts en berlinerbollen en ‘s avonds had hij een tweede baan als losser bij de spoorwegen. Het hebben van een tweede baan was in die tijd en zeker in Canada niet ongebruikelijk, maar het ging wel ten koste van het gezinsleven.

Tegenover het appartement van Mrs. Voogel woonde de familie Entin, een echtpaar met drie dochters, waarvan de oudste dochter Jane mijn leeftijd had. Zij werd mijn boezemvriendin en vele dagen heb ik spelend doorgebracht op de meisjeskamer aan de overkant van de hal. Later gingen we samen naar school.

Mijn moeder werkte inmiddels ook. Zij maakte in de woonkeuken aan de tafel plissé lampenkappen. Haar moeder had voor de oorlog een lampenkappenatelier gehad en mijn moeder had het vak nooit willen leren, maar nu was dit het enige wat zij echt kon. Zij haatte het verschrikkelijk. Daarbij had zij een enorme hekel aan Canada en liet dat steeds merken.

Ik zie me nog in Montreal; ik mocht soms mee naar de high school met mijn vader, waar hij in de pauzes zijn waar verkocht. De grote meisjes van de school vertroetelden mij en lieten me de hele school zien en ik weet nog hoeveel indruk het gymnastieklokaal op mij maakte, zo hoog, en met allemaal klimrekken rondom.

Ik zie me nog buiten in de sneeuw spelen met Jane, mijn vriendinnetje, schaatsen op de ijsbaan vlakbij, skiën bij de kleuterschool op de heuvel en winkelen met mijn moeder.

Op bijzondere dagen gingen we naar de radiostudio om daar naar de opnames te kijken en te luisteren en we bezochten Nederlandse vrienden van mijn ouders die ook in Montreal woonden. Thuis hadden we in de woonkamer de televisie staan, dat kende men in Nederland nog niet, en keek ik altijd naar Amos and Andy. Ik zong de liedjes van Johnny Ray en was gewoon een gelukkig kind. Met kerst stond er een boom met lichtjes in de woonkamer en als je wakker werd lagen er cadeaus onder.

Toen ik ongeveer vijf jaar oud was besloot mijn vader dat hij niet meer bij de spoorwegen wilde werken. Hij opende in het Franse deel van Montreal een zogenaamde ‘heimweewinkel’. In de winkel, die hij The Flying Dutchman had genoemd, kon je Nederlandse dingen kopen, zoals drop, ontbijtkoek, Haagsche Hopjes en dergelijke. Mijn moeder stond achter de toonbank en mijn vader bakte berlinerbollen in de bakkerij achter de winkel. Als hij bestellingen voor taarten kreeg (bijvoorbeeld als een Nederlands stel ging trouwen) dan kreeg hij hulp van een relatie, een Griekse bakker, die dan voor hem de taart bakte en mijn vader maakte de taart dan af. Ik stond ademloos te kijken hoe hij bijvoorbeeld als laatste het bruidspaartje bovenop de taart vastzette.

Achter de winkel was een klein kamertje, waar ik kon slapen, want de winkel was tot laat open, tot na bedtijd. Het kamertje zag uit op een binnenplaats waar ratten liepen. Ik was altijd bang om te gaan slapen.

Mijn moeder had vanaf de eerste dag heimwee naar haar gemakkelijke leven in Nederland en dat verergerde. Mijn vader wilde echter niet terug. Hij was aan een nieuw leven begonnen, en was tevreden en blij.

Op een dag kwamen mijn grootouders en mijn oom en tante vier maanden naar Canada. Samen met mijn oom en tante kwam natuurlijk hun zoon, die drie maanden jonger dan ik was, en met wie ik voor wij uit Amsterdam vertrokken altijd speelde.

Mijn moeder bloeide op, mijn vader, zeer gesteld op zijn schoonfamilie, probeerde iedereen over te halen te blijven. Ik speelde met mijn neefje.

Maar na vier maanden ging iedereen weer terug, ook daar speelde heimwee een grote rol. Bovendien was de oorlogsdreiging weg. Mijn moeder wilde niet meer in Montreal blijven; het huwelijk wankelde. Om de lieve vrede te bewaren werd besloten dat mijn moeder met mij een paar maanden naar Nederland zou gaan. Daarom gingen we weer met de boot terug, naar Amsterdam, naar familie. In Nederland had ik heimwee.

Ik was dus voor de tweede keer op een enorme oceaanboot, voorzien van restaurants, kinderparadijs, casino en winkels. Eerlijkheidshalve moet ik bekennen dat ik van die hele reis maar één ding heb onthouden: ik dronk verse sinaasappelsap en ik was vervolgens zeeziek. Blijkbaar maakten bootreizen weinig indruk op mij.

In Amsterdam aangekomen logeerden we bij mijn grootouders. Mijn moeder genoot intens. Ze was de jongste van drie dochters, een echt nakomertje, en haar beide zusters woonden in Amsterdam, niet te ver van haar ouders, haar oudste zuster zelfs net om de hoek.

Nu mijn moeder geen huishouding moest doen en geen man diende te verzorgen bestonden haar dagen uit gezellige bezoekjes, de stad ingaan, koffie drinken en luieren.

Ik was meestal bij mijn oma, bij mijn nichtjes van de oudste zuster of bij mijn neef van de andere zuster.

Mijn vader zag de bui al hangen en stuurde mijn moeder vanuit Montreal stapels brieven met daarin een punctuele opsomming van wat hij de gehele dag had gedaan, wat hij had gekookt en hoe hij zijn avonden doorbracht, waarschijnlijk in de hoop dat zij hem ook dagelijks zou schrijven wat haar bezigheden waren. Maar mijn moeder had daar geen behoefte aan. Zij genoot van haar vrijheid en mijn vaders brieven werden langzamerhand smeekbedes om een antwoord en liefdesbrieven waaruit zijn twijfel bleek over de terugkeer van mijn moeder naar Montreal. Hij klonk eenzaam en bang.

Voor mij was het een aftellen van de dagen geworden. Ik miste mijn vader ontzettend. Maar ook miste ik ons huis, mijn vrienden en bovenal de communicatie. Ik sprak immers alleen nog maar Engels en werd in Nederland slecht verstaan. Aangezien we toch weer terug zouden gaan deed niemand enige moeite mij te helpen met Nederlands en werd er slechts af en toe in het Engels met mij gesproken. Ik viel af en sliep slecht.

Uiteindelijk werd besloten dat mijn moeder terug zou gaan naar mijn vader en met hem in gesprek zou gaan om te kijken of er een mogelijkheid was om terug te keren naar Nederland. We stapten dus weer op de boot en waren net op tijd terug in Canada voor het einde van de schoolvakantie.

Ik ging nu naar de lagere school en mijn vader en moeder waren weer samen in Montreal. Voor mij was het leven duidelijk en mooi, voor mijn ouders was het een onzekere en angstige periode.

Ik heb nog foto’s van Montreal. Soms droom ik van de metershoge sneeuw die daar voor mijn gevoel elke winter viel. Omdat het heuvelachtig was, had mijn vader in de kofferbak van de auto blokken hout gelegd. Als we ergens parkeerden schoof hij deze voor of achter de banden om te voorkomen dat de auto over de bevroren weg naar beneden gleed. Om de auto onder het huis te kunnen parkeren, moest hij een steile helling met een bocht af om de garage in te rijden. Als het erg glad was riskeerde hij de bocht niet en liet de auto gewoon op de straat voor de deur geparkeerd staan. Op een dag kwamen we buiten en alle auto’s waren verdwenen onder een dikke laag sneeuw. Mijn vader begon zijn auto uit te graven. Na een half uur ontdekte hij dat hij de verkeerde auto aan het uitgraven was.

Ik proef in mijn herinnering nog de berlinerbollen met rode jam gevuld, ze smaakten zoet en vers. Hij heeft later nooit meer berlinerbollen gemaakt, en nergens op de wereld vond ik ooit nog zulke berlinerbollen. Maar ook nergens zulke Jell-O, maïskolven, spaghetti uit een blikje en snoepjes als in Montreal toen ik nog zo jong was. Montreal gaf mij een gevoel van warmte en veiligheid. Ik wilde helemaal niet weg en volgens mij mijn vader ook niet. Maar mijn moeder kreeg altijd haar zin, goedschiks of kwaadschiks, en in dit geval hielp het lot haar een beetje.

Naast onze winkel zat aan de ene kant, op de hoek, een groentezaak en aan de andere kant een juwelierswinkel van een jong, pas getrouwd echtpaar.

Het jonge echtpaar was Franstalig en als ik kwam hadden ze altijd tijd voor me. Een taalprobleem kenden we niet.

Op mijn zesde verjaardag gaven de buren mij een broche met een goudkleurig klein schildpadje. Ik had nu een echt sieraad! Van mijn ouders kreeg ik altijd andere cadeaus. Zo kreeg ik met Kerstmis van mijn moeder een pop (SoWee, het zusje van mijn geliefde zwarte popje Amosandra) en een poppenwagen en van mijn vader een trapauto en een elektrische trein.

Op een nacht brandde de koeling van de groentezaak door, de oorzaak was kortsluiting, en brandde de zaak vrijwel helemaal uit. De beide belendende percelen, onze winkel en de juwelierszaak, hadden gigantische waterschade door het blussen van de brandweer. Ik zie het jonge stel nog hulpeloos in de gesloten juwelierswinkel zitten, zij huilde zonder geluid. Mijn moeder meende dat dit het moment was om de winkel te sluiten, want opknappen kostte tijd en geld, en dan ook meteen te besluiten Canada voor gezien te houden. We gingen terug naar Nederland, en daarmee was voor mijn moeder Canada nu einde verhaal.

Het kwam niet bij mijn vader op om tegen mijn moeder in te gaan en dus werd er ingepakt, werd een overtocht per boot geboekt, werd mijn vaders auto op het schip gereden, werden de kat en de goudvis naar de buren gebracht en afscheid genomen van mijn vriendinnetjes en van mijn eerste klas op school.

We gingen terug naar Nederland.

Mijn ouders hebben vanuit Nederland altijd contact gehouden met de familie Entin. Een paar keer zijn Laura en Martin Entin bij ons langs geweest als hij hier een congres had. De vriendschap is heel lang gebleven. Maar ook daar is een einde aan gekomen zonder enige verdere informatie.

Jaren later ben ik teruggegaan naar Montreal en heb de twee toen hoogbejaarde lieve mensen weer opgezocht. Zij woonden inmiddels in een villawijk en waren verheugd mij te zien, maar om een andere reden dan ik had vermoed.

Ik werd overstroomd met foto’s van mijn vriendinnetje Jane en hoe blij ze waren juist mij te zien. Het bleek dat Jane al langere tijd geleden overleden was. Hoe en wanneer werd niet over gesproken. Dat zal ongeveer de tijd zijn geweest dat het contact tussen mijn ouders en Laura en Martin is gestopt. Omdat ze zo blij waren me te zien, heb ik niet verder gevraagd.

Opnieuw beginnen