Josua Ossendrijver

Verdoezeld verleden

Opgedragen aan David

Alle personen in dit boek hebben werkelijk bestaan en de feiten berusten op werkelijkheid.

Om privacy-redenen zijn echter de namen van enkele in dit boek voorkomende personen veranderd.

© 2014 Uitgeverij Verbum en Klaas Slegt/Josua Ossendrijver

Vormgeving binnenwerk: Van Boom & Rijnbende

ISBN 9789074274692

Meer informatie:

verbum.nl

josuaossendrijver.nl

Inhoudsopgave

Voorwoord

Alleen een naam: Sientje Abram

ds. Huib van der Steen

Proloog

Je bent er weer!

Ik en mezelf

Oorlogskind

Ome Hein

Mogen David

I Pagliacci

Juf Miep

Familie

1942

Naoorlogse jaren

Over jou

Pa en ma

Een oude portefeuille

De weg naar volwassenheid

Over mij

Het leven gaat verder

Tineke

Je naam werd genoemd

Tante Beppie

Kaddisj

‘Davids ster’

‘Er mag nooit over gesproken worden!’

Ossendrijver

Sanders

Uit evenwicht

Buurvrouw

Jiddekind

Gilze

‘De Vriendschap’

Brief

Dromen

Epiloog

Naschrift

Verantwoording

Dank

Voorwoord

Alleen een naam: Sientje Abram

In zijn ontroerend Sterrenlied tracht Guus Luijters het gezicht en leven van Sientje Abram op te roepen, een Joods meisje uit de Rapenburgerstraat in Amsterdam over wie we alleen weten dat ze in 1942 in Auschwitz werd vermoord. Geen beeld, geen herinnering aan haar elfjarig leven is er meer. Iedereen die Sientje heeft gekend is ook vermoord. Wat rest is haar naam in het bevolkingsregister van de stad Amsterdam en een verklaring van overlijden in Auschwitz in 1942 uit de Staatscourant van 1951.

Zo ergens de betekenis van gedenken kan worden gepeild is het in dit aangrijpende lied van Luijters waarmee hij het leven van Sientje aan de vergetelheid wil ontrukken.

Dit gedenken stuit op grenzen. Luijters zegt het zo:

‘De sporen die ik volg zijn uitgewist

de huizen een voor een gesloopt

straten pleinen zijn verdwenen

ik kijk maar weet niet wat ik zie

ik zie ik zie wat jij niet ziet

ik zie geen verleden’

Tegelijk is zijn ‘Sterrenlied’ een monument, een gedachtenis voor Sientje en de 331 vermoorde kinderen uit de Rapenburgerstraat, wier namen aan het eind van het gedicht genoemd worden.

In het Rotterdamse kennen we sinds 2000 ook zo’n monument ter gedachtenis aan de namen van Joodse burgers van onze stad: ‘Kaddisj’, een publicatie op initiatief van de Stichting Loods 24 en met medewerking van het Gemeentearchief tot stand gekomen. Hierin staat een lijst met de namen van 6318 in de Tweede Wereldoorlog omgekomen Joodse Rotterdamse burgers. Bijna allen zijn via het verzamelpunt Loods 24 aan de Stieltjesstraat naar Westerbork gevoerd en vandaar op transport gesteld naar de vernietigingskampen Auschwitz en Sobibor.

Onder deze Rotterdammers vermeldt Kaddisj de 36-jarige Simon Ossendrijver, op 18 januari 1945 in Gleiwitz (Polen) omgekomen. En de naam van zijn 31-jarige vrouw, Rosetta Ossendrijver-Sanders, op 8 april 1944 in Auschwitz vermoord, tegelijk met haar 11-jarige zoontje David.

Een heel gezin van de Schieweg in Rotterdam met al die miljoenen anderen - waaronder Sientje Abram - werd eerst hun rechten afgenomen, dan geïsoleerd, ten slotte getransporteerd en vermoord. Omdat ze naast ontelbare unieke individuele eigenschappen ook één gegeven gemeenschappelijk hadden: een Joodse moeder.

De toen heersende nazi-ideologie was blind voor de rijke veelkleurigheid van elk mensenkind en perste die in één categorie: door geboorte was je Jood of ariër. Met de Sjoa als gevolg.

Een naam en een gezicht: David Ossendrijver.

Sinds 2013 bevindt zich in Rotterdam een tweede monument om het vergeten van kinderen te weerstaan en het ‘ik zie ik zie wat jij niet ziet ik zie geen verleden’ uit het gedicht van Luijters te weerspreken.

In het Jom Hasjoa-beraad van synagogen en kerken in Rotterdam is de gedachte gegroeid om een monument op te richten waar de namen bewaard worden van de 686 Rotterdamse kinderen, die in de jaren ’42 – ’43 door de nazi’s vermoord zijn. En om -waar mogelijk - deze kinderen een gezicht te geven, letterlijk door foto’s maar vooral in de verhalen over hen. Daartoe is Stichting Joods Kindermonument in het leven geroepen.

Architect Wim Quist heeft een krachtig en sprekend ontwerp gemaakt waarop de namen van de kinderen genoemd worden. Het monument heeft een plek gekregen in de onmiddellijke nabijheid van de muur, die herinnert aan de verzamelplaats Loods 24 aan de Stieltjesstraat. Want vanuit de verzamelplaats Loods 24 zijn - op het aantal gedeporteerden uit de Hollandse Schouwburg in Amsterdam na - de meeste Joodse Nederlanders (ruim 15.000) naar Westerbork en verder getransporteerd.

Als inleiding bij de reeks van namen staat de Hebreeuwse tekst uit het bijbelboek Ruth (4:10) met de Nederlandse vertaling ‘…zo zal de naam van de dode niet verloren gaan tussen zijn naasten en uit de poort van zijn woonplaats. Jullie zijn daar vandaag getuige van…’ En op een grondplaat bij het monument: ‘Vanaf deze plaats werden in 1942 en 1943 ook 686 Rotterdamse Joodse kinderen van één maand tot en met twaalf jaar gedeporteerd. Zij allen werden in Auschwitz of Sobibor vermoord.’ Dan volgen de namen en leeftijden van de kinderen.

Op één van de panelen van dit Joods Kindermonument treffen we de naam aan van David Ossendrijver, zoon van Simon Ossendrijver en Rosetta Ossendrijver-Sanders, op 11-jarige leeftijd in Auschwitz vermoord.

In deze zin vindt het gedenken een diepe betekenis. Stichting Joods Kindermonument heeft in overleg met de dienst Jeugd, Onderwijs en Samenleving (JOS), het Stadsarchief en met schoolbesturen in onze stad de namen, - en zo mogelijk - de gezichten en verhalen van de Joodse kinderen van het monument blijvend opgenomen in het curriculum van opvoeding en onderwijs aan kinderen van groep 7 in de basisscholen van Rotterdam.

Zo gebeurt het dat het verhaal over het korte leven van David Ossendrijver vandaag vertelt wordt aan leeftijdgenootjes in een Rotterdamse schoolklas. Zij zien foto’s van David, horen en zien waar hij woonde, zien de Stolpersteine met zijn naam en die van zijn vader en zijn moeder in de stoep voor zijn huis aan de Schieweg. Deze kinderen wordt vandaag verteld dat David eigenlijk in hun klas hoorde, in onze stad hoorde, ook al zijn er verschillen tussen David en de kinderen van nu.

Zó kan het vandaag op weg zijn met kinderen een bijdrage leveren om het ‘wij-zij-denken’ te doorbreken en hen gevoelig maken voor inclusief denken. Zij lezen de namen van leeftijdgenoten, die –net als zij- volledig aangewezen waren op de ontferming en bescherming van volwassenen. In deze kinderen is de menselijkheid het helderst in het geding. Kwetsbaarder kan een mensenkind niet zijn. En toch werden ze vermoord. Niet om hun unieke persoon of talent ontbeerden zij ontferming, maar vanwege één categorie: ze waren Joods. Hun namen zullen niet uit ons midden en uit onze stad uitgeroeid worden. Wij zijn daar vandaag getuige van. En dit gedenken maakt ons en onze kinderen gevoelig voor actuele tendensen, die mensen ook nu weer willen herleiden tot een categorie of hen van een etiket willen voorzien.

Een naam, een gezicht, een leven: Josua Ossendrijver.

Het gedenken heeft grenzen. De zes miljoen zijn er niet meer; veel Joods leven is verdwenen. David Ossendrijver mocht dit jaar geen 81 jaar worden. Maar gedenken heeft ook een diepe zin en betekenis. Het maakt ons vandaag gevoelig voor die eeuwige tendens in menselijk samenleven die onderscheid wil maken: man-vrouw, links-rechts, zwart-wit, homo-hetero, Jood-goj, moslim-christen enz. Een tendens die mensen verleidt om gelijke rechten voor een ieder steeds weer ter discussie te stellen. Daarom blijft gedenken zo belangrijk omdat we het daarvan moeten hebben om met elkaar in vrede, vriendschap en gelijkwaardigheid te leven.

Sientje Abram blijft een naam. David Ossendrijver krijgt daarbij een gezicht. Josua Ossendrijver kreeg ook het leven. Daarvan verhaalt dit ontroerende boek. Op het moment dat vader, moeder en David Ossendrijver in 1942 voor deportatie uit hun onderduikadres worden gehaald is Rosetta Ossendrijver aan het bevallen van haar tweede kind. Een Duitser geeft hen een paar weken uitstel en vader Simon staat na de geboorte zijn tweede zoon af aan kinderloze kennissen, het echtpaar Slegt. Pa Slegt geeft dit jongetje als zijn eigen zoon Klaas aan bij de burgerlijke stand van Rotterdam.

Zo groeit Klaas Slegt in volstrekte onwetendheid van zijn Joodse wortels op totdat allerlei aanwijzingen hem veel later op het spoor zetten van zijn onbetwistbare afkomst: de tweede zoon van Rosetta en Simon Ossendrijver en broertje van David. Vanaf dat moment is hij Josua Ossendrijver, komt familieleden op het spoor en voert in zijn overtuigende levensbeschrijving liefdevolle gesprekken met zijn broer David.

Het leven van Josua Ossendrijver is niet gemakkelijk geweest. De verhouding met Pa Slegt was moeilijk. Zijn ontwikkeling tot volwassen mens is daardoor moeizaam en ingewikkeld, mede door vermoedens van een groot geheim in zijn bestaan.

‘Maar mijn Joodse papa en mama waren misschien nog wel grotere helden. Stel je voor: je hebt een kind negen maanden bij je gehad. In de warmte en veiligheid van je buik. Je hebt het kind gevoeld. En dan doe je heel onbaatzuchtig afstand van het kind. Mijn Jiddische mama heeft tweemaal het leven aan mij geschonken. Eerst bij mijn geboorte en daarna bij de afstand, direct na de geboorte.’

Aan Josua Ossendrijver is tweemaal het leven geschonken. Ontroerend is te lezen hoe hij door de ontdekking van zijn Joodse oorsprong en naam een ander mens is geworden. Hij heeft een innerlijke rust gevonden die hij nooit eerder kende. Hem is het leven in volle breedte en diepte toegevallen. Hij heeft zijn echte naam, zijn echte ouders en vooral: een broer leren kennen. Daaf, aan wie hij in grote intimiteit over zijn leven spreekt. Op het leven van Daaf en van hemzelf durft Josua het psalmwoord te leggen dat zegt:

‘Hoe goed is het, hoe heerlijk

Als broeders bijeen te wonen.’

(Psalm 133: 1, NBV)

Daarom wens ik Josua Ossendrijver en allen die hem zo lief waren en zijn toe:

‘Le’chaim!’

(‘Op het leven!’)

Huib van der Steen

Stichting Joods Kindermonument

Proloog

3:18 Verdomme.

Ik kan niet in slaap komen en lig te kijken naar de grote groene digitale cijfers van de wekker en heb er een spel van gemaakt om mijn hoofd af te wenden en dan plotseling naar het display te kijken. Door je goed te concentreren kan je het juiste moment ongeveer bepalen. Het leidt de gedachten even af.

Ja, raak: 3:33. Een mooie reeks. Bijna net zo mooi als even daarvoor 3:21.

Jammer: 3:37. Ik kan in die getallen geen logica ontdekken.

3:57 Het is weer gelukt, maar mijn gedachten gaan me toch weer beheersen. Ze laten zich niet door het spel afleiden.

De schimmen van de ontdekking van vandaag blijven door mijn hoofd spoken. Bang om met mijn voortdurende gewoel Catharina wakker te maken, besluit ik mijn bed uit te gaan en loop naar de keuken om een kop bouillon klaar te maken. Terwijl de waterkoker begint te pruttelen ga ik even naar het toilet. Dan ga ik achter mijn bureau zitten om de computer op te starten.

Eerder op de avond kleefde ik al uren aan het beeldscherm. In trance, leek het wel, Mijn ogen konden er niet meer van loskomen. Met een van opwinding gloeiend hoofd probeer ik mijn gedachten te beheersen. Afstand te nemen… maar dan kruip ik toch weer achter de computer in de hoop meer informatie te vinden. Mijn honger naar weten is onbedwingbaar. Het beeldscherm gluurt ondertussen met net zo’n gloeiende kop naar me terug.

Diep in mijn hart heb ik jaren op deze dag gehoopt en elke dag ben ik wel een moment bezig geweest met het raadsel. Tegelijkertijd was ik als de dood voor dit moment. Natuurlijk besef ik maar al te goed dat ik eigenlijk nog steeds niets weet. Toch is het een begin. Van hieruit kan ik hopelijk verder. Verder dan ik ooit had verwacht. Zal het nu eindelijk de altijd aanwezige onrust in me tot bedaren brengen? Of zal mijn leven dan pas echt goed op zijn kop gezet worden, omdat ik altijd met een leugen heb moeten leven? Is het lafheid, dat ik de speurtocht niet eerder ben begonnen? Of was ik er zelf nog niet rijp voor en moest ik eerst ontdekken wie ik zelf ben. Wanneer ik eerder was begonnen zouden er misschien nog getuigen hebben geleefd en dan was het wellicht eenvoudiger geweest. Maar nu is er internet waardoor archieven veel gemakkelijker zijn te doorzoeken dan voorheen. Vaak hoef je daarvoor de deur niet meer uit. Internet maakt het niet alleen makkelijker om mensen te zoeken, maar ook om contacten te leggen, waar ook ter wereld. Met mensen waarvan ik anders het bestaan niet had geweten of die onbereikbaar waren en me een weg kunnen wijzen of zelfs voor me op zoek gaan.

Nog steeds gluur ik naar de site van het Gemeentearchief van Rotterdam. De meest recente adresinformatie is van 1939. De oorlogsjaren zijn helaas niet bewaard gebleven en later zijn er geen adresboeken meer bijgehouden. Maar wat zou ik aan adresboeken van na 1943 hebben gehad? Niets, want toen was alles voorbij. Ik zoek nogmaals naar het Pijnackerplein en koortsachtig laat ik mijn ogen langs de namen gaan. Ze moeten er tussen staan. Toch? Of zijn ze er pas in 1940, of nog later, komen wonen? Nu niet belangrijk. Ik moet roeien met de riemen die ik heb. En die riemen bestaan louter en alleen uit dit adresboek. Van het jaar 1939.

Een achternaam heb ik niet gekregen van haar. Alleen de naam van een straat. Het Pijnackerplein in het Rotterdamse Oude Noorden. En dat het jongetje, met wie ze af en toe ging wandelen, David heette. Natuurlijk heb ik doorgevraagd, maar het had op dat moment weinig zin. Misschien wist ze de achternaam echt niet meer. Volgende keer moet ik met een lijst van mogelijke namen naar haar toegaan. Liefst zo snel mogelijk, want haar geheugen gaat snel achteruit. Gelukkig is haar langetermijngeheugen redelijk goed intact. Af en toe heeft ze een zetje nodig, maar ik merk ook dat ze er niet graag over praat.

Terwijl ik een slok van de bouillon neem, vraag me af wat ik eigenlijk zoek. Een echt Joodse naam? Of heetten ze gewoon Jansen? Waarom zou een Joods gezin ook een Joodse naam als Cohen of Rosenthal moeten hebben? Namen gaan over van vader op kind. Jood-zijn van moeder op kind. Ik zet mijn mok neer en begin voor de zoveelste keer de namen langs te gaan. Ik slaak een wanhopige zucht en zit toch weer te staren naar de gezinnen Goldschmidt, Bremer, Klisser en Van Gelderen. En waar kwam ik eerder deze week de naam Gotschalk tegenkwam. O David, wat was jouw familienaam? Een half uur later is de mok leeg en sluit ik doodmoe de computer af. Opnieuw naar bed en val in slaap. Ik droom, maar ’s ochtends kan ik als gewoonlijk de beelden niet meer terughalen.

Het is 8:15.

In groene oplichtende cijfers zie ik 19:43 voor me. Levensgroot op de muur. Op het plafond. In de hal en in de badkamer. In mijn hoofd.

1943. Het beheerst me.

Je bent er weer!

Hoi David,

Dat is lang geleden dat ik met jou een gesprek had, man! Ik voel dat je er weer bent.

Jij bent ruim tien jaar ouder dan ik, maar dat weet je natuurlijk. Je was er immers bij toen ik in 1943 werd geboren. Daarna hebben we elkaar een tijdje niet gezien, denk ik.

Niemand wilde me geloven, Daaf. Ze dachten dat ik een dromer, een fantast was. Maar vanaf 1946 hebben we elkaar daar, in de Spanjaardstraat, weer gezien. Elke dag! Ik denk dat nog steeds veel mensen hun wenkbrauwen zullen fronsen als ik ze zou vertellen dat ik jou altijd op het toilet ontmoette. Dat we daar hele gesprekken hadden. Het toilet in het huis op de Spanjaardstraat zat in de gang op de hoek van de houten trap die vanaf beneden naar de eerste etage leidde waar we woonden. Aan de andere kant van de gang ging de trap verder naar onze bovenburen op de tweede etage. ’s Winters was het ijskoud op het toilet. Zeker wanneer je met je blote billen op de bril ging zitten. Ik zie die kale houten bril op een hoge pot nog voor me. Waren die dingen vroeger hoger dan tegenwoordig? Of komt dat omdat ik toen een klein mannetje van drie, vier jaar was? Niet alleen die wc-pot was hoog. Het hele toilet was hoog. Dat leek nog sterker omdat het een klein grondoppervlak was en de huizen vroeger hogere kamers hadden dan tegenwoordig. Aan de ene kant van die hoge muren, vol scheuren, hing de stortbak. Een oud roestig metalen ding. ‘MAAS’, stond er op. Dat zal het merk wel zijn geweest. Hij rustte op een tweetal gietijzeren steunen, die op een houten plank aan de muur waren bevestigd. Aan de trekker hing een eveneens roestig kettinkje met een afgebladderd houten handvat. Eerlijk, Daaf, ik zou het zo kunnen tekenen.

En de muur daartegenover, daar gebeurde het. Als ik op de wc zat dan keek ik uiteraard naar die muur. Links bovenin zat een vierkant gat. Ik denk voor de ventilatie. Heel hoog, bijna bij het plafond. En daar zat jij altijd. En we vonden het geen van beiden vreemd, alsof we bij elkaar hoorden. Onafscheidelijk. In mijn herinnering was je een klein mannetje. Dat kon ook niet anders, want je had onmogelijk in dat gat kunnen zitten als je groot was geweest. Ik wist je naam niet, had geen idee hoe oud je was. Ma vroeg me eens met wie ik zat te praten. Dat wist ik ook niet, maar ik vertelde haar dat je mijn broertje was. Ik moest toch iets zeggen? Ze keek me dan heel vreemd aan. Alsof ik gek was.

De eerste drie jaar van mijn leven heb ik grotendeels op de Bergweg gewoond, maar dat zal je ook wel weten. Hoewel hij niet altijd groenteboe was geweest had pa daar een groentewinkel. Hij werd geboren in 1911 en toen hij van de mulo kwam is hij gaan werken op een Duits handelskantoor. ’s Avonds ging hij naar de handelsavondschool. Ik geloof dat die school Mercurius heette. Het ging allemaal goed, tot de crisis ook het Duitse handelskantoor trof en ze als eersten de Nederlanders ontsloegen. De enige broer van pa was ook werkloos geworden en toen heeft oma een winkelpand gehuurd op de hoek van de Bergweg en de Raephorststraat en is daar een groentewinkel begonnen om haar zoons aan het werk te houden. Het was voorspelbaar hoe dat zou gaan. Pa en zijn broer samen was nooit een succes geweest. Ze hadden om de haverklap bonje en binnen de kortst mogelijke tijd deed mijn vader de zaak alleen en na zijn huwelijk met ma runden ze het samen.

Gek hè? Zou ik zo’n sterk geheugen hebben? Vrienden zeggen dat wel eens vaker. Ik kan me heel veel dingen van vroeger herinneren, maar soms ook juist helemaal niet. Alsof het allemaal selectief is en alsof ik bepaalde dingen heb geblokt. Maar ik kan me van de Bergweg aardig wat herinneren al was ik nog maar tweeëneenhalf jaar toen we verhuisden. Ik kan me de winkel nog voor de geest halen. Ik zie nog heel goed het kale, lege interieur. Behalve af en toe wat aardappelen in de bakken achter de toonbank was er weinig. Niet zo gek ook eigenlijk. Maar ik herinner me ook, dat moet na de oorlog in 1946 zijn geweest, dat er perziken stonden. Ik heb daar heerlijk van zitten smullen. Pa en ma hadden eerst niets in de gaten. ’s Middags voelde ik me doodziek, ik had me er totaal misselijk aan gegeten.

Nu ik je dit zo vertel herinner ik me nog iets lekkers: chocolade! Dat kreeg ik van een soldaat. Ik heb dus vaag bewust de bevrijding meegemaakt. En ik hoor het fluitende geluid en de doffe inslagen van bommen en dat pa en ma me dan tussen zich in namen in bed. Dat moeten bombardementen van de geallieerden zijn geweest. Dat is later in mijn kinderjaren nog vaak in mijn dromen teruggekomen. Ik herinner me ook dat er eens een flink pak sneeuw lag. Vanuit het woonkamerraam aan de Raephorststraat keek ik naar buiten en zag kinderen met een sneeuwpop. Zou de winter van 1945 zo koud zijn geweest? Ik zal het eens nakijken op internet.

Vaag kan ik me ook een café herinneren op een hoek verderop, voorbij de Victoriabioscoop en ik zie nog vage beelden van een dode hond. Een slank, mager zelfs, bruin beest. Maar het hoe en waarom weet ik niet meer. Maar dat beeld kleeft nog steeds op mijn netvlies.

De winkel was na de oorlog niet meer op te bouwen. En pa wilde beslist weg uit het Oude Noorden. Ma niet, maar wat pa wilde dat gebeurde. Zo ging dat altijd. Ze heeft alle jaren daarna eigenlijk steeds heimwee gehad naar het Oude Noorden. Ze vond het heel leuk toen ik daar later directeur van een basisschool werd. Pa solliciteerde bij een scheepswerf als sjouwer en in mei 1946 verhuisden we naar de Spanjaardstraat. Hij is toen weer naar avondschool gegaan en werd afschrijver.

Je hebt eigenlijk nooit wat over jezelf verteld, David, als ik zo terugdenk aan onze gesprekken. Raar, want je was wel altijd heel nieuwsgierig naar mijn leven. Je wilde altijd weten wat er die dag was gebeurd. En ik vond dat zo fijn, dat ik alles aan je vertelde. Dingen van thuis. Dingen die ik op straat had gezien, of op school waren gebeurd. Nu we het daarover hebben, dingen over school heb ik eigenlijk niet veel verteld aan je. Want toen ik als zesjarige naar school ging kwam je steeds minder vaak, bedenk ik nu. Heel geleidelijk zonder dat ik het merkte was je er niet meer. Ik heb het toen helemaal niet beseft. Maar nu, meer dan zestig jaar later, vraag ik me af: waar ben je gebleven? We hadden het zo fijn samen. En wat men ook zegt of zei; je was niet zomaar een kinderlijke fantasie.

Hoe dan ook, Daaf, het was voor mij als klein peutertje heel prettig. Ik was niet zo alleen op die enge koude wc, daar boven aan de trap. Ik kon heerlijk aan iemand dingen vertellen die ik tegen anderen niet wilde zeggen en ik voelde me veilig bij je.

Ik hoop, Daaf, dat jij het je ook herinnert. Fijn, dat ik weer even met je kon praten.

Ik zie je binnenkort weer! Doei!

Ik en mezelf

Eerder was ik op zoek geweest naar Tineke, maar zij was niet de eerste waar ik heel actief naar op zoek ging. Het zoeken begon al in 2006. Maar misschien is het beter om te zeggen dat het al in mijn vroege jeugd begon, toen de eerste puzzelstukjes op mijn pad vielen. Na de uitlatingen van ome Hein. Na de bizarre ontmoeting met mijn grootouders. En na nog veel andere situaties. Al die puzzelstukjes vormden de zoektocht naar mezelf. Daar vertel ik later nog wel over.

Maar in 2006 begon het zoeken naar de jongens met wie ik in de zesde klas had gezeten van de jongensschool op het Bospolderplein. Op zich was dat verbazend. Met zoveel plezier keek ik niet op mijn jeugd terug. Het was in vele opzichten voor mij een onprettige tijd geweest. Ik had sterk het vermoeden dat ik in de ogen van mijn klasgenoten een vreemde moest zijn geweest, anders dan anderen. Totaal niet sportief aangelegd en hoewel ik anderen beslist niet ontweek, wel erg op mezelf. Laat ik zeggen, dat ik geen groepsmens was, maar graag mezelf bleef. Mijn zelfbeeld was erg negatief. Mijn vader vond me een grote sukkel en hij zou wel gelijk hebben. Dus zouden anderen dat ook wel vinden.

Zo’n afstand als pa naar me had, zo dichtbij was ma. Haar liefde voor mij was ongekend verstikkend. Als een uitgebroede kloek sloeg ze haar vleugels om mij heen om me maar te beschermen tegen de mogelijke en onmogelijke gevaren van de buitenwereld. Ze had liever niet dat ik buiten ging spelen. Stel je voor dat ik zo maar plots de straat over zou steken in mijn spel. Om dezelfde redenen mocht ik beslist niet fietsen. Dat mij daarmee een bescherming voor het leven werd ontnomen heeft ze nooit begrepen. Ik heb me nooit leren gedragen in het verkeer. Ik heb als kind ook niet leren zwemmen. Ma vond het te gevaarlijk en pa vertelde keer op keer dat hijzelf als klein jongetje op eigen kracht had leren zwemmen in de Nieuwe Maas bij het Noordereiland. Dus waarom zou zijn zoon nou beslist naar zwemles moeten? De mensen hebben nooit beseft dat ik daardoor weerloos ben opgegroeid. Niet samen met leeftijdsgenoten bezig geweest. Totaal niet zelfredzaam.

Ma was altijd nerveus en gespannen, dagelijks nam ze druppels valeriaan in. Hoewel ik haar dikwijls heb zien huilen, was er thuis nooit ruzie. Achteraf heel logisch. Als er al spanningen waren ging ze het conflict uit de weg. Ma was hele dagen bezig pa te dienen en te geloven dat de ronde tafel vierkant was, omdat pa het zei. Het waren pa’s eigen woorden tegen anderen: ‘Ze kust de grond waar ik loop.’ Nooit zag ik thuis het voorbeeld hoe mensen in een conflictsituatie met elkaar omgingen. Maar in het spel met vriendjes leerde ik het ook niet. Ik speelde immers bijna niet buiten.

En natuurlijk was ik wel eens boos. Natuurlijk was ik het vaak niet met mijn vader eens. Maar ik had geen idee hoe ik met die gevoelens om moest gaan. Op die momenten brandde er een fel vuur in me. Ik werd nerveus. De boosheid en de wanhoop wilde ik eruit schreeuwen. Maar dat durfde ik niet tegen de God die pa heette. Hooguit zei ik: ‘De meester zegt het zelf!’ Of ik zat dan stil weggetrokken. Niet alleen mijn vuistjes, maar ook mijn tong gebald. Opgerold in mijn mond en ik beet daar hard op. Tot bloedens toe. Of ik beet stukjes van de binnenkant van mijn wang. Dan kon ik aan mijn boosheid toegeven zonder in conflict te komen.

Na schooltijd zat ik thuis, aan tafel met mijn neus in de boeken. Toen vond ik dat niet vervelend, want lezen was fijn. Ik verslond Dik Trom en leefde mee met oom Tom die het zwaar te verduren had omdat hij zwart en anders was. Met die arme Remy die met Vitalis door het land moest trekken had ik diep medelijden. Ik voelde me zelf ook vaak Remy en begreep totaal niet dat ik geen broertjes en zusjes had. Wat had ik dat graag gewild. Maar ma vertelde me dat het al een wonder was dat ik er was, want het had ernaar uitgezien dat ze nooit kinderen konden krijgen.

Later besefte ik dat mijn jeugd me eigenlijk ontnomen was. Natuurlijk had ik niet helemaal naar mijn vader en moeder geluisterd. Stiekem heb ik in Bolnes met de kinderen van een collega van pa wel gefietst. Ze zouden me het leren en ik heb het daar een beetje geleerd. Maar toen ik in volle vaart de Beneden Rijweg opreed met het drukke verkeer wist ik niet meer hoe ik moest remmen. Dat hadden ze me nog niet geleerd. Hetzelfde gebeurde in Koog aan de Zaan, waar de buurkinderen van mijn opa en oma met me bezig waren. Ook daar kwam ik bijna onder een auto toen ik hals-over-kop de provinciale weg bij station Koog-Zaandijk de weg overstak. Beide keren door het oog van de naald. Kennelijk was het mijn tijd nog niet, maar dat was al zo vanaf mijn geboorte, begrijp ik met de kennis van nu.