Nunes Vaz

Salo Muller

een familiegeschiedenis

© 2017 Uitgeverij Verbum en Salo Muller

Omslagontwerp en vormgeving: Dianne Rijnbende, Amsterdam

ISBN 9789074274883

Eerder verschenen van Salo Muller bij Uitgeverij Verbum:

- De foto (roman)

- Tot vanavond en lief zijn hoor! (oorlogsmemoires)

Voor Conny

Alle personages in dit boek zijn fictief. Alle overeenkomsten tussen bestaande personen en personages in dit boek berusten op louter toeval.

‘Wil je dat ik mij laat besnijden?’

Roosje wist het allemaal niet meer. Wat een toestand.

Ze kende Henk nu ruim een jaar en op de eerste drie maanden na, was het een en al ellende. Gelukkig was haar moeder een beetje bijgedraaid, maar haar vader wilde nog steeds niets van haar en Henk weten.

‘Hoe haal je het in je hoofd om met een goj naar huis te komen?’

Ze leerde Henk in het ziekenhuis kennen. Hij was longarts en zij laborante. Het klikte direct. Henk vond Roos het mooiste meisje dat hij ooit had gezien. Zij vond hem op Tom Cruise lijken. Maar dan groter. Hij had mooie blauwe ogen en blond haar.

Toen ze thuis kwam had ze zoiets gezegd als: ‘Ik heb toch een leuke dokter ontmoet.’

‘Toch geen goj?’

Toen was de ellende al begonnen. Iedereen had op haar ingesproken: Begin er niet aan, het kan toch niets worden. Maar haar hart had het gewonnen van haar verstand. Hij wilde Joods worden, dus was alles goed.

Bij zijn ouders was ze met open armen ontvangen. ‘Kunst,’ had haar vader geroepen. ‘Zoiets moois komen ze nooit meer tegen.’

Ze waren onafscheidelijk. Ieder weekend brachten ze samen door.

‘Neuken jullie door,’ had haar vader geschreeuwd. ‘Laat je maar lekker pakken door een onbesneden piemel.’ Huilend was Roosje weggelopen.

Ze woonde nog thuis. Dat vond ze beter, voor haar en voor haar ‘ouders’. Bovendien was het ook gezellig. Tot het moment dat ze Henk ontmoette.

Wat had ze toch een moeilijke, gecompliceerde familie.

Haar familie stamde uit een ver verleden. Haar voorovergrootouders waren gevlucht uit Portugal. Als Jood was het daar gevaarlijk. Dagelijks stonden ze bloot aan vervolgingen en mishandelingen. Als je geluk had werd je alleen maar uitgescholden, maar haar familie had geen geluk. Zij moesten vluchten, en dat deden ze. Ze kwamen na een barre tocht aan in Amsterdam. Ziek, dorstig en uitgehongerd stapten ze van de gammele boot. Ze vonden onderdak in een klein, vies pensionnetje.

Na enige tijd kregen ze via de Portugees-Joodse Gemeente een kleine woning en zo is alles begonnen.

Roosje maakte een stamboom van de familie. Ze kwam uit bij Samuel Lopes Cardozo. Hij werd geboren in 1830 en overleed in 1885. Hij trouwde met Sarah Velasquez. Zij werd geboren in 1834 en overleed in 1912. Uit hun huwelijk kwam een dochter voort, Rachel Lopes Cadozo. Zij trouwde met Rafael Nunes Vaz.

Rachel overleed in 1939 op 75-jarige leeftijd. Rafael overleed in de Tweede Wereldoorlog. Hij werd 83 jaar, zeer oud voor die tijd. Het was zeker een sterk geslacht. Ze kregen een zoon, Emanuel. Hij trouwde met Mathilde Querido.

Roosje kent de geschiedenis pas echt vanaf het moment dat deze over haar opa en oma gaat. Opa Emanuel en oma Mathilde.

Opa Emanuel was een kleine, gezette man met een grote snor. Hij liep altijd waggelend. Hij had een kale plek op zijn hoofd. Daar paste zijn keppeltje precies op. Haar vader vertelde altijd de meest mooie verhalen over hem.

Ook over zijn moeder, oma Mathilde, kon hij heel gepassioneerd spreken. Ze was een klein vrouwtje met een lief, blozend gezicht. Ze lachte altijd. Niet dat ze alles leuk vond, maar ze was een vrolijke, opgewekte vrouw, die altijd voor iedereen klaarstond. Ze was een echte Jiddische memme.

Hij, Emanuel Nunes Vaz, en zij, Mathilde Querido. Emanuel leidde een klein confectiezaakje in dameskleding. Als er iets vermaakt moest worden dan deed Mathilde dat. En zo groeide de zaak langzaam uit tot een bekende damesmodezaak in de Jodenbreestraat in het mooie, kalme Amsterdam.

Ze bewonen een etage in de Lepelstraat, in een echte Jodenbuurt. Er wonen veel vrome Joden, en iedereen kent elkaar. Op zaterdagmorgen worden alle zaken in de sjoel besproken.

Een steile trap leidde naar de woning, die bestond uit een hal, een kleine huiskamer, een kleine keuken en twee slaapkamers. Op de gang was een toilet en een wasgelegenheid. Het was een eenvoudige woning, maar Emanuel en Mathilde waren tevreden. Ze woonden er rustig en hadden geen last van de buren.

Ze kregen twee zonen, Rafael en Isaac. Rafael was een goedlachse baby. Hij had zwarte haartjes op zijn hoofd. Hij kon uren stilliggen. Dan keek hij om zich heen, zonder geluid te maken. Zelfs als hij een vieze poepluier had, gaf hij geen kik.

Isaac was echter een beweeglijke baby. Hij huilde heel veel en vroeg voortdurend aandacht. Maar zodra Mathilde hem oppakte, was hij stil. Bovendien leek hij ouder dan hij was. Hij had bijna geen haar op zijn hoofdje.

Moeder stond de hele dag in de keuken. Ze maakte kippensoep, bakte viskoekjes, boterkoeken voor de hele buurt. Maar haar specialiteit was de kugel met peren. Vroeger vulde haar moeder de kugel met vlees, groenten en veel specerijen. Dat werd dan een zeer pittige kugel. Maar toen ze een paar jaar in Amsterdam woonden en Mathilde de gewoontes van de Joden uit de buurt overnam, werd het een kugel met peren. Zonder jus werd het een droge kugel, met jus een natte.

Ze had nu minder tijd om kleding te vermaken. Door de kinderen en haar kookkunsten hield ze veel minder tijd over om haar man te helpen.

Ze moest de jongens goed opvoeden. Vader werd daar niet blij van. Het gevolg was dat er dagelijks flinke ruzie ontstond. Mathilde haalde de rabbijn erbij. De wijze man sprak ze vaderlijk toe: ‘Absoluut geen ruzie meer en zeker niet waar de kinderen bij zijn.’

De ruzie werd beslecht. Ze wilden nog een derde kindje. Maar het noodlot sloeg toe.

Na een moeizaam verlopen zwangerschap, ging het mis bij de bevalling. De dokter werd te laat geroepen door de vroedvrouw. De baby, een meisje, stikte als gevolg van een gedraaide navelstreng. En door een ernstige nabloeding stierf ook Mathilde.

Emanuel bleef met zijn twee zonen achter. Via de Joodse Gemeente kreeg hij hulp. Twee keer per week kwam er een werkvrouw. En doordat er veel Joden in de buurt woonden, konden de jongens overal worden opgevangen. Ze waren in elk gezin welkom. Dat was maar goed ook, want Emanuel moest zijn zaak draaiende houden. Hij had weinig tijd voor zijn jongens.

Zo verstreken de jaren. De jongens gingen naar school, Rafael kon goed leren. Hij was groot en had mooi zwart krullend haar. Op school was hij haantje-de-voorste. De leraren waren uiterst tevreden over hem, maar niet over Isaac. Die was lui. Hij kon ’s morgens slecht uit bed komen. Hij was kleiner dan zijn broer, lastig op school en luisterde slecht.

Ze maakten de lagere school af. Hun vader had nog steeds weinig tijd voor ze. De buren voedden als het ware de jongens op.

Rafael wilde dokter worden, Isaac liever reizen maken. Zo kon je ook dingen leren, maar zonder boeken.

Isaac monsterde aan op een schip dat naar Nederlands-Indië ging. Hij vond het fantastisch. Bij aankomst op Java was hij zo onder de indruk van het leven daar, dat hij niet meer naar Holland wilde. Op zijn achttiende trouwde hij met een Javaanse schone en kreeg hij een baan bij een bank. Hij kon goed met geld omgaan en na een paar jaar werd hij benoemd tot directeur. Hij schreef het zijn vader, maar die was boos. Daarop verbrak Isaac ieder contact met zijn vader en broer.

Rafael ging naar de Universiteit van Amsterdam en studeerde hard.

Zijn vader werd ziek. Het waren de longen. Hij werd opgenomen in het piz, het Portugees Israëlitisch Ziekenhuis. De dokters konden niets voor hem doen. Tering, luidde de diagnose.

Emanuel Nunes Vaz stierf op 82-jarige leeftijd. Rafael was bij hem. Gelukkig kon hij het Kaddisj, het gebed voor de doden, uit een boekje opzeggen.

Vanaf die dag, we schrijven 1928, stond Rafael er alleen voor. Van de Joodse gemeente ontving hij een maandelijkse toelage. Hij moest die terugbetalen zodra hij als arts was afgestudeerd. Dat gebeurde na vijf jaar. Rafael vestigde zich als huisarts in Amsterdam-Centrum.

Hij stuurde een telegram naar zijn broer, maar die antwoordde niet.

Met de praktijk ging het goed. De mensen vonden de jonge Joodse dokter een aanwinst.

Rafael voelde zich thuis in de Sarphatistraat. Op een ochtend ontving hij een nieuwe patiënte. Een mooie jonge vrouw. Ze woonde in de straat. Ze had last van haar knie. Hij onderzocht haar langdurig, voor zijn doen te lang. Hij kon niet anders. Wat een mooie vrouw! Toen ze met een recept voor een zalfje wegging, bleef hij nog even nagenieten.

Toen hij ’s avonds na een avondvisite door de straat liep, keek hij even naar boven bij nummer 12. Daar woonde zijn patiënte, Sarah Cohen – een echte Joodse naam, wat leuk. Gelukkig had hij haar laten terugkomen, ondanks dat het niet nodig was.

Vier dagen later kwam ze weer op het spreekuur. Met de knie ging het een stuk beter. Dat moest ook wel, want ze woonde op de eerste verdieping en daarom moest ze twee trappen op: eerst een hoge stoep en binnen een trap.

Rafael informeerde naar haar huiselijke omstandigheden.

Ze woonde nog bij haar ouders. Ach, ze was pas 22 jaar. Rafael kon haar maar niet uit zijn gedachten verbannen. Wat een mooi meisje! Hij zou wel meer willen. Mag dat met een patiënte? Hij was alleen en wilde graag iemand leren kennen.

Tot zijn grote vreugde kreeg hij een verzoek om een patiënt aan huis te bezoeken. Sarphatistraat nummer 12. Het zou toch niet waar zijn? Maar het klopte. Het ging om de vader van Sarah. Wat een geluk. Voordat Rafael ging, keek hij nog even of zijn haar goed zat, zijn das niet scheef hing en zijn schoenen goed glommen.

De patiënt had een griepje. Hij kon de man geruststellen. Toen kwam Sarah binnen. Ze lachte naar hem. ‘Dag dokter.’ Hij kreeg er een kleur van en gaf haar een hand.

‘Misschien ben ik wat voorbarig en geeft het nu geen pas,’ stotterde Rafael, ‘maar mag ik u uitnodigen voor een kopje koffie bij Schiller op het Rembrandtplein?’ Hij keek Sarah aan. Na enige aarzeling stemde ze met de uitnodiging in. Ze kon wel dansen van plezier. Haar eigen dokter, die haar mee uit wil nemen. Ze zag dat haar vader moest lachen. Die zag het wel zitten. De dokter en zijn dochter. Mooier kon het niet.

‘Laat de dokter even uit, Sarah.’ Ze liep met Rafael naar de gang. ‘Zaterdag om acht uur kom ik je halen.’ Sarah vond alles goed. ‘Ik tutoyeer je maar,’ zei Rafael. Hij gaf haar een hand en liep naar de deur.

Thuis dacht hij over zijn afspraak na. Hij zag het al voor zich. Misschien wilde Sarah wel met hem trouwen, kregen ze kinderen en werden ze samen oud. Onrustig viel hij in slaap.

Precies om acht uur belde hij aan. Op het moment dat de deur openging stond Sarah in de deuropening. Een mooie wijde jurk en een prachtige hoed. God, wat zag ze er mooi uit.

De avond vloog voorbij. Wat kon Sarah praten. Ze ratelde aan een stuk door. Maar Rafael vond het erg leuk. Het kon hem niet lang genoeg duren. Hij keek naar haar mooie mond, haar ondeugende ogen en haar schitterende haar. Wat een mooie krullen.

Ze moest om elf uur thuis zijn van haar vader. Om vijf voor elf stonden ze bij haar op de stoep. Met een stevige handdruk namen ze afscheid. Rafael durfde haar nog niet te kussen. Stel je voor dat ze dat niet op prijs stelde. Maar ze spraken wel af voor de volgende zaterdagavond. Dan wilde hij gaan dansen.

‘Kun jij dansen?’ vroeg hij Sarah.

‘Een beetje,’ antwoordde ze.

Hij liep de trap af.

Zaterdagavond. Hij had wel dienst, maar gelukkig kon hij een waarnemer vinden. Dat kostte hem wel twintig gulden, maar dat had hij er wel voor over.

Bij Schiller kon hij een leuk tafeltje krijgen vlak aan de dansvloer. Ze bestelden eerst een advocaatje met slagroom. Normaal deed hij zoiets niet, maar vanavond was hij door het dolle!

Ze schuifelden over de dansvloer. De muziek hoorde hij amper. Hij voelde de warmte van Sarah’s lichaam. Hij durfde niet te veel tegen haar aan te dansen. Maar Sarah scheen er geen erg in te hebben. De twee advocaatjes hadden hun werk gedaan. Ze vond het heerlijk.

Zou hij meer willen? Misschien werden ze wel een paar. Ze kreeg het er warm van.

Zo verstreek de tijd. Hij ging regelmatig met Sarah uit wandelen. Soms gingen ze ergens een kopje thee drinken en op de zaterdagavond gingen ze meestal dansen. Tot Rafael er genoeg van had. Hij ging op een avond, na zijn laatste patiënt, naar de vader van Sarah. Verbaasd werd hij binnengelaten.

‘Hier is toch niemand ziek?’

‘Nee, ik wil graag even met u praten.’ Mijnheer Cohen ging Rafael voor naar de zitkamer, een mooie donkerbruine kamer. Aan de wand hingen enkele familieportretten, op het dressoir stond een grote radio en een mooie lamp verlichtte de kamer. Rafael nam plaats in een diepe, lage fauteuil.

‘Mijnheer Cohen,’ begon Rafael, ‘ik wil u vragen of ik mij met uw dochter mag verloven? We kennen elkaar nu lang genoeg en we mogen elkaar erg graag.’

‘Ik zat er al op te wachten,’ antwoordde Sal Cohen. ‘Wat vindt Sarah ervan?’

‘Die heb ik het nog niet gevaagd.’

‘Dat zou ik dan maar eerst eens gaan doen,’ zei Sal Cohen.

‘Maar hebt u er bezwaar tegen?’

‘Nee, ik niet, maar het gaat niet direct om mij.’

Rafael voelde zich net een schooljongen. En dat terwijl hij toch al 25 jaar oud was! Nadat hij beloofde het eerst aan Sarah te vragen, vertrok hij.

De volgende avond belde hij om precies acht uur weer bij de Cohens aan. Tot zijn verbazing deed mevrouw Cohen open. Hij had niet eerder met haar kennisgemaakt. Wel had hij veel over haar gehoord. Sarah had hem verteld dat haar moeder een schat was, goed kon koken en nooit kwaad werd. Mevrouw Cohen nodigde Rafael uit om binnen te komen.

In de huiskamer zaten Sarah en haar vader. Het leek wel of ze hem verwachte. Hij stak maar direct van wal, dat leek hem het beste. Hij had nog nooit eerder een meisje ten huwelijk gevraagd.

‘Sarah, we kennen elkaar nu ruim een jaar’, begon hij enigszins hakkelig, ‘ik wil je vragen of jij er geen bezwaar tegen hebt om je met mij te verloven.’ Het was eruit, gelukkig!

Sarah begon te stralen. ‘Ja, natuurlijk wil ik dat,’ antwoordde ze, ‘mits mijn ouders er geen bezwaar tegen hebben.’ Dat hadden ze niet. Hun dochter met de dokter, wat een feest.

Rafael stond op en kuste Sarah voorzichtig op haar wang. Toen gaf hij meneer en mevrouw Cohen een hand en bedankte hen voor hun toestemming. Nee, hij wilde geen thee, er wachtte nog een patiënt.

Acht maanden later werd hun huwelijk aangekondigd. Rafael Nunes Vaz en Sarah Cohen gingen trouwen. Het Joodse huwelijk, de Choepa, vond plaats in de Portugese Snoge aan het Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam. Het was een geweldige inzegening. De rabbijn gaf een mooie toespraak. Er werden heel wat traantjes weggepinkt. Sarah zag er erg mooi uit. Ze had een lange bruidsjurk aan. Wat was ze mooi! Zijn gehuurde rokkostuum stond hem goed. Jammer dat zijn ouders niet meer leefden en zijn broer Isaac in Indië zat. Gelukkig had Sarah wel veel familieleden, dat maakte zijn gemis wat minder.

Hij was blij dat de familie niet erg godsdienstig was. Wel aten ze koosjer.

Rafael ging nooit naar de sjoel en hij at ook niet koosjer. Hij hoopte dan ook vurig dat Sarah zijn gewoontes zou overnemen.

Het werd een fantastisch feest. Er werd gedanst, meestal een hora. Men vond Rafael maar een ‘stijve hark’. Hij moest er wel om lachen. Het koosjere eten was lekker. Dat moest ook wel, omdat er vrome mensen en zelfs de rabbijn op het feest aanwezig waren.

Om twee uur ’s nachts keerde iedereen uitbundig huiswaarts.

De koets bracht hen naar de Sarphatistraat. Toen ze bij de voordeur aankwamen tilde hij Sarah op om haar de trap op te dragen.

Toen ze binnen kwamen, wachtte hun een verrassing. De huiskamer was versierd met bloemen. Ze stonden overal. En alle lichten waren aan. Waar licht is, is simche, vreugde. Alle cadeaus stonden al op de tafel in de huiskamer. Wat lief allemaal. Maar wat waren ze moe van alle emoties. Ze wilden zo snel mogelijk naar bed.

Wat zou Sarah van hem verwachten? Of was ze ook moe? Hij moest nu het initiatief nemen, dus nam hij Sarah mee naar de slaapkamer.

Samen kleedden ze zich uit. Sarah stond met haar rug naar hem toe. Ze schaamde zich een beetje. Kon ze dat wel doen, zich zo vlak bij Rafael uitkleden? Haar moeder had haar voorzichtig ingelicht over de eerste huwelijksnacht. Ze moest het allemaal maar over haar heen laten komen. Deed het pijn? Zou het bloeden? Ze wist het niet. Wel was ze erg zenuwachtig.

Toen ze eenmaal in bed lagen was Rafael erg lief voor haar. Hij kuste haar heel vaak maar wel voorzichtig. Daarna wreef hij zachtjes over haar borsten. Ze kreeg een raar gevoel in haar onderbuik. Hoorde dat erbij? Ze wist het niet. Ze wist eigenlijk niets. Nog nooit had een man haar echt aangeraakt.

Ze liet Rafael zijn gang maar gaan. Wel zou ze het licht graag uit willen doen, maar daar was het nu niet het juiste moment voor. Rafael boog zich over haar heen en tilde haar nachthemd een stukje op. Toen wreef hij over haar buik en daalde langzaam naar beneden af. Ze dacht dat ze moest plassen, maar ze vond het allemaal ook erg lekker. Rafael wilde dat ze haar onderbroek uit deed. Ze schaamde zich een beetje. Ze legde haar onderbroek netjes op de stoel naast het bed en ging weer liggen. Rafael deed nu wat minder zachtaardig. Ze voelde zijn penis tegen haar buik aan drukken. Rafael duwde haar benen uit elkaar en ging op haar liggen. Ze moest hoesten van de nervositeit. Ze voelde een hand tussen haar benen en een vinger ging haar geslachtsdeel in. Ze moest bijna huilen. Waarom wist ze niet, maar ze vond het niet naar.

Met een harde stoot voelde ze zijn penis naar binnen komen. Het deed wel een beetje pijn, maar dat hoorde erbij, had haar moeder gezegd. Rafael stootte nu heen en weer.

Opeens hoorde ze zichzelf schreeuwen: ‘Lekker, ga door!’ Ze schaamde zich dood. Rafael stootte door en na een paar minuten voelde ze een soort warm water in haar buik. Roerloos bleven ze liggen. Toen stond Rafael op. Hij had het heerlijk gevonden. Zij ook? Ja, Sarah vond het spannend en lekker. Ze wilde eigenlijk nog wel een keer. Tussen haar benen zag ze een klein bloedvlekje. Als dat alles was, dan had haar moeder erg overdreven!

Ze waren nu zo moe, dat Rafael zijn pyjama aandeed. Ze wilde zich eerst nog wassen, maar Rafael duwde haar weer terug in bed. ‘Genoeg is genoeg,’ zei hij. ‘Nu gaan we lekker slapen.’ Rafael deed het licht uit en trok de dekens over zich heen.

Morgen wachtte hem een druk spreekuur.

Sarah voelde zich als een vis in het water. Iedere morgen maakte ze een lekker ontbijt voor Rafael. Zodra hij klaar was, kuste hij haar op beide wangen en ging naar de spreekkamer.

Zij had voldoende te doen. De bedden opmaken, afstoffen, stofzuigen, boodschappen doen en natuurlijk koken. Ze verveelde zich geen moment. Ze vond het heerlijk. Ze was immers de vrouw van dokter Nunes Vaz.

Op een ochtend kon Sarah niet direct uit bed komen. Ze voelde zich niet lekker. Rafael maakte zich direct ongerust. ‘Wat heb je dan?’ Sarah had een beetje pijn in haar buik en was misselijk. Rafael wist het direct. Sarah was zwanger. Voorzichtig vertelde hij haar dat ze misschien wel zwanger was. Sarah begon spontaan te huilen.

Ze wilde het direct aan haar ouders vertellen, maar Rafael zei dat ze moesten wachten. Het was immers nog niet zeker.

Rafael had het goed geraden. Negen maanden later baarde Sarah een pracht van een zoon. Ze noemden hem Maurits. Geboren op 24 augustus 1928.

Nu had Sarah het nog drukker, met de opvoeding van haar zoon, het huishouden, de boodschappen en het bereiden van de maaltijden. Ze kwam handen en tijd te kort.

Rafael was een uitstekende huisarts. Een echte familiedokter. De patiënten liepen met hem weg. Hij kreeg het zo druk, dat hij besloot een assistente aan te nemen. En zo kwam Mieke in de praktijk werken. Mieke Vogelaar was een meisje uit de provincie. Ze had een goed figuur, lang rood haar en kuiltjes in haar wangen als ze lachte.

Via de melkboer was hij aan haar gekomen. Haar vader was leraar in Ellecom, een klein plaatsje vlak bij Arnhem. Haar moeder was daar verpleegster in het ziekenhuis. Mieke was hun enige dochter en ze waren blij dat ze zo een mooie baan kon krijgen. Bovendien ging ze ook nog eens goed verdienen: driehonderd gulden in de maand.

Bij een patiënt huurde ze een kamer. Ze mocht daar gebruik maken van de keuken en de badkamer. Later kon ze wellicht een eigen woning betrekken.

Er kwamen nog meer kinderen; David werd geboren op 9 oktober 1929, Ernst op 23 augustus 1933, Roosje op 21 juli 1935, en de niet geplande Len op 15 augustus 1937.

Sarah was dolgelukkig. Vijf kinderen, en allemaal verschillend. Maurits had donker krullend haar. Hij was bijdehand, rustig en huilde nooit. Hij leek erg op zijn vader.

David was speciaal. Als hij iets wilde, dan begon hij te gillen. Net zo lang tot zijn moeder begreep wat hij wilde.

Ernst was een leuk jongetje. Omdat hij bij de geboorte zo ernstig keek, noemden ze hem Ernst. Hij speelde het liefst alleen, niemand mocht aan zijn speelgoed komen. Gebeurde dat wel, dan had je de poppen aan het dansen. Hij ging vaak zo ver dat hij anderen ging schoppen en zelfs bijten. Maar van zijn zusje kon hij gek genoeg alles verdragen. Zij vond ook van hem alles goed. Hij mocht zelfs aan haar krullen trekken!

Roosje was een leuk meisje. Ze liep de hele dag te zingen en te neuriën. Ze vond het leuk als ze haar moeder mocht helpen stof afnemen, ramen lappen en natuurlijk koken.

Len was een pestkop. Hij pakte altijd speelgoed af. Later verstopte hij de voetballen. Hij verkreukelde schoolschriften, schreef op de muur in zijn kamertje en had altijd vlekken op zijn kleren.

Hun moeder vond alles goed. Het was wel een beetje veel en druk, maar ze dankte God dat het mooie, gezonde kinderen waren. Dat was maar goed ook, want pappa Rafael was weinig thuis. De praktijk en de assistente legden beslag op hem.

Sarah had het wel in de gaten. Ze spraken bijna nooit meer echt met elkaar. Rafael kwam steeds later thuis. Gezellig samen eten was er niet bij. Hij slokte alles naar binnen. ‘Er wacht een patiënt,’ was steevast zijn antwoord. Maar zij deed alles voor en met de kinderen.

Haar ouders maakten zich ongerust. ‘Je doet veel te veel.’ Maar ze kreeg hulp van Alie Schilder, een Volendams meisje. Ze had kort blond haar en was stevig gebouwd. Rafael vond haar ‘anatomisch’ goed gebouwd. En zoals alle Volendammers kon Alie goed zingen, wat de kinderen prachtig vonden. Ze kwam uit een grote familie. Haar ouders hadden een klein schildersbedrijfje. Ze had nog twee zusjes en een broer. Ze wilde eigenlijk wel weg uit het dorp waar iedereen elkaar kende. Het ergste vond ze dat iedereen over elkaar roddelde. Men wist alles van elkaar. Toen kon ze in de huishouding komen bij een doktersgezin, dat was haar kans. Ze viel in de smaak bij zowel Sarah als Rafael, maar de kinderen moesten aan haar wennen. Na verloop van tijd kreeg ze een eigen kamer op de zolderverdieping, met een eigen badkamer en toilet. Het leek wel een hotel. Heel iets anders dan hun huisje op de dijk.

Alie werd de steun en toeverlaat van Sarah. Samen met haar verzorgden ze de kinderen en bestierden ze het huishouden.

Gelukkig hadden haar ouders direct begrip getoond voor het feit dat ze niet meer koosjer was. Natuurlijk at ze geen varkensvlees en ander onreine producten, maar wel gewoon alles van Simon de Wit.

Als ze na een vermoeiende dag ’s avonds alleen in bed lag en Rafael weer een buitenpatiënt had, kon ze het wel uitgillen. Rafael raakte haar nauwelijks meer aan. Seks hadden ze allang niet meer. Dat was maar goed ook, want ze raakte daar direct in verwachting van. En vijf kinderen vond ze genoeg. Rafael keek de laatste tijd weinig naar ze om. Geen tijd. Het leven was niet meer zo leuk. Gelukkig had ze Alie. Met haar kon ze alles bespreken. Met haar ouders sprak ze er met geen woord over. ‘Nee, alles ging goed.’ Wat voelde ze zich alleen gelaten.

Maar het werd nog erger. Het begon in Duitsland. Daar ging men tekeer tegen de Joden. Ze hoorden er niet zoveel over, maar Het Joodsche Weekblad maakte er toch melding van.

In Duitsland had de Kristallnacht plaatsgevonden. 267 synagogen waren in brand gestoken, 7500 winkels geplunderd en verwoest. En nog veel erger: 92 Joden werden vermoord en honderden Joden waren opgepakt en naar een concentratiekamp gedeporteerd. En waarom? Omdat het Joden waren? Een despoot genaamd Hitler wilde alle Joden uitroeien. Zou dat ook in Nederland kunnen? Met wie kon ze erover praten? Zeker niet met Rafael. Die dacht alleen maar aan zijn patiënten en Mieke.

Hier kwamen ze ook, de Duitsers. In het begin viel het nog wel mee. Maar hoe langer het duurde, hoe erger het werd. De hel brak echt los vanaf het moment dat koningin Wilhelmina met een aantal ministers en haar gezin naar Engeland vluchtte.

Sarahs ouders werden opgepakt bij een razzia. Ze liepen gearmd over straat toen een overvalwagen stopte. De Duitse politie zag de gele ster op hun jas. Ruw werden ze opgepakt en in de auto gesmeten.

Verdwaasd kwamen ze in de Schouwburg aan, samen met honderden anderen. De Schouwburg, waar ze vaak heen gingen voor een mooi toneelstuk, lag schuin tegenover Artis. In de Schouwburg leek het ook wel een dierentuin. Schreeuwende en huilende mensen die kriskras door elkaar liepen. De mooie stoelen waren weg. Het was nu een grote kale ruimte, zodat er veel mensen, Joden, in konden worden gestopt.

Rafael was direct met een koffer met kleren naar ze toe gegaan. Omdat hij dokter was mocht hij naar binnen, maar niet voor lang. Hij heeft nog geprobeerd haar ouders eruit te krijgen. Helaas lukte dat niet. De volgende dag werden ze op de trein naar Westerbork gezet.

Sarah heeft de twee kaartjes nog die zij naar haar toegestuurd hebben. ‘Wij zijn reuze flink. We zien elkaar snel weer. Liefs en een goede gezondheid. Pappa en mamma.’ Maar ze hebben elkaar nooit meer gezien.

Voor haar ouders was het eindstation Auschwitz. Daar werden ze vlak na elkaar vergast. Ze wil er niet zoveel meer aan denken. Erover praten kan ze helemaal niet. Wat zullen die mensen geleden hebben. Sarah barstte weer in huilen uit.

Van de Duitsers mocht Rafael alleen nog Joden behandelen. En dan ook niet meer na acht uur ’s avonds.

Op een avond zei Rafael dat ze een koffer met kleren moest gaan pakken. Ze gingen weg. Rafael had een adres gevonden waar ze konden verblijven. Ze moesten nu zo snel mogelijk weg uit Amsterdam. Nu kon het nog. De politie ging alle huizen af in de hoop daar Joden aan te treffen. Van de politieagent tot de trambestuurder, iedereen hielp mee om Joden op te pakken. Alle orders van de Duitsers werden prima uitgevoerd. De Joden mochten niets meer. Ze mochten geen niet-Joods dienstmeisje meer hebben. Ze mochten niet meer naar Artis, niet meer naar de film. Grote delen van de stad waren ‘verboden voor Joden’. Ze moesten met een ster op hun jas over straat lopen. Vreselijk vond men dat. Het werd de hoogste tijd om weg te gaan. Nu kon het nog.

Het werden twee koffers. Voor Maurits, David, Ernst, Roosje en Len had ze al één koffer nodig. Ze nam de gekste dingen mee: een foto van haar ouders, een haarnetje, een warmwaterkruik, handcrème en natuurlijk zoveel mogelijk kleding. Rafael nam zijn gevulde dokterstas mee. ‘Je weet maar nooit’, zei hij.

Ze vertrokken met de auto naar Friesland, naar Houtigehage. Het was een klein plaatsje niet ver van Drachten.

De hele oorlog hebben ze onderdak gekregen bij een boer. De boer, Jelle Gramsma, was een relatie van de ouders van Mieke. Een geluk bij een ongeluk. De boer en de boerin hadden zelf ook kinderen. Twee jongens en twee meisjes van dezelfde leeftijd als hun kinderen. De familie Gramsma bezat een kleine boerderij. Acht koeien, vier schapen, twee varkens en een stuk of twintig kippen, en een hond en twee katten. Om de boerderij lag een grote tuin met veel planten en bloemen. Ook was er een mooie grote moestuin met allerlei groenten. Daar moesten Rafael en Sarah in werken. De kinderen speelden met elkaar. Er was een regel: ze mochten de boerderij niet verlaten. En als er bezoekers kwamen, was het beter dat de familie Nunes naar een ander gedeelte van de boerderij verhuisde. Ze hadden een kamer met zijn allen. De kinderen sliepen allemaal in één bedstee. Rafael en Sarah hadden hun eigen kleine bedstee. Er was net voldoende eten voor allemaal, maar het ging. Vergeleken met andere Joden hadden zij een redelijk goede tijd met elkaar. De Gramsma’s waren aardige, gelovige mensen. Voor het eten werd er gebeden en iedere zondag ging de hele familie naar de kerk. Voor de kinderen was er geen school. Maurits en David werden een beetje bijgeschoold door Sarah. Ze had enkele lesboekjes van school meegenomen en daar moesten ze het mee doen.

Het was een moeilijke tijd, maar ze hebben het overleefd. Ze waren gezegend. Duizenden anderen hebben de oorlog immers niet overleefd.

Een jaar na de oorlog zijn ze weer veilig in Amsterdam. Rafael is opnieuw een praktijk begonnen. Hun huis konden ze niet meer in, daar woonden nu andere mensen. Hun oude huis in de Sarphatistraat was leeggeroofd. Niets van hun eigen spullen hebben ze teruggekregen, de firma Puls had alles meegenomen. En de spullen die ze hadden achtergelaten, waren in handen gekomen van de buren. Die hadden alles weggegeven. ‘We wisten toch niet dat jullie terug zouden komen.’ Zo was het bij velen gegaan. Iedereen moest weer opnieuw beginnen.

Gelukkig vonden ze een mooi huis in de Haringvlietstraat. Het was meer een laan, en het huis meer een villa, met voor de deur het water van de Boerenwetering. Het was geen vrijstaand huis, maar ze waren dolblij dat ze dit hadden gevonden. Een ruime hal, met aan de linkerkant de dubbele huiskamer. Rechtdoor bevond zich de keuken en aan de achterkant de tuin. Die was overwoekerd door onkruid, maar dat vonden ze juist fijn, dan had Sarah wat te doen. Ze had immers groene vingers. In de gang was nog een klein toilet. Op de eerste verdieping waren vier kamers, twee aan de voorkant en twee aan de achterkant. Met daartussenin een mooie badkamer. Een etage hoger waren drie kamers en nog een badkamer. Er was geen zolder, maar wel een mooie kelder. Natuurlijk moest er wel het een en ander aan het huis worden gedaan. De verf was hier en daar verdwenen, de vloerbedekking was versleten en de trapbedekking was er helemaal af. Gedurende de oorlog hadden er Duitse soldaten gewoond – het is beter te spreken van uitgewoond. Maar Rafael was enorm blij dat hij weer een mooi praktijkhuis had gevonden. Nu konden ze de draad van het leven weer een beetje oppakken.

Wel was het een groot verdriet dat een groot deel van de familie nooit meer terug zou komen. Die waren allemaal omgebracht in Sobibor en Auschwitz.

Alsof het voorbestemd was, kwam Mieke weer in de praktijk werken. De praktijk moest natuurlijk weer helemaal worden opgebouwd. Veel van zijn oude patiënten waren omgekomen in de oorlog of inmiddels verhuisd.

Rafael plaatste een kleine advertentie in Het Parool, met de boodschap dat hij er weer was en zijn praktijk in de Haringvlietstraat was geopend. Dat bleek een goede zet. Vanaf dag één kwamen er patiënten, en hij was heel blij dat er ook enkele van zijn oude patiënten bij waren.

Langzaam kwam het gewone leven weer op gang. Wel misten ze veel familieleden. Allemaal omgekomen – het was beter te spreken van vermoord, afgemaakt.

De kinderen waren al gauw helemaal gewend in huis en gingen naar school. Maurits, die goed kon leren, zat in de onderbouw van Het Amsterdams Lyceum. De rector was de heer Gunning, een geweldige man. In de oorlog was hij heel goed geweest. Zijn school was een van de weinige scholen die de Ariërverklaring niet heeft willen ondertekenen. De school lag op het Valeriusplein, niet zo ver van hun huis. Maurits kon iedere dag met de fiets naar school. David, Ernst en Roosje gingen naar de Vondelschool in de Jekerstraat. Len, de jongste van het stel zat op de kleuterschool op het Victorieplein, bij de Wolkenkrabber. Doordat het allemaal dicht bij elkaar lag, kon Sarah de kinderen iedere morgen tegelijk wegbrengen. Als ze dan weer thuiskwam, was het lekker rustig en had Sarah wat tijd voor zichzelf. Ze piekerde veel. Over haar ouders, haar man, Mieke. Eigenlijk over alles.

Gelukkig had ze Alie weer gevonden. Of liever gezegd, Alie had haar weer gevonden. Maar het verlies van haar ouders bleef aan haar knagen. Ze kon het niet verkroppen dat er nog mensen uit de kampen zijn teruggekeerd, maar haar ouders niet. Rafael had verschillende boeken gekocht over de oorlog en de concentratiekampen. Sarah las ze allemaal door. Ze kon er misschien niet over praten, maar lezen vond ze een noodzaak. Als haar ouders hadden geleden, en dat hadden ze, dan wilde zij zichzelf ook kwellen door die boeken te lezen. Hoe was het vervoer naar de concentratiekampen, hoe zagen de kampen eruit? Al deze dingen wilde, nee, moest Sarah weten.

Alies broer Nico was naar Amsterdam gekomen om te schilderen. Hij was daar een meester in. Bovendien vond Rafael het fijn om een helpende hand te hebben. Hij mocht bij hen eten en slapen, er waren immers kamers genoeg.

Op een dag liep Sarah zonder te kloppen de spreekkamer in. Het spreekuur was al een uur afgelopen. Toen ze binnenkwam schrok ze enorm. Mieke zat op de schoot van Rafael achter zijn bureau. Met een klap sloeg ze de deur weer dicht.

De mooie Mieke. Daar had zij geen tijd voor, om zich mooi op te maken met lippenstift, een beetje crème puff en wat rouge. Zij moest voor vijf kinderen zorgen. Huilend liep ze de huiskamer in.

Haar ouders vonden haar vroeger een echte huissloof. ‘Het gaat zo niet goed,’ zei haar vader dan, ‘je verwaarloost jezelf.’ Ze wist het wel, maar ze kon er niets aan doen. Toen niet en nu niet.

Rafael en Sarah spraken na de gebeurtenis niet veel meer met elkaar. Het incident, zoals Rafael het noemde, kwam niet meer aan de orde. Ze vond het wel goed zo.

Ze voelde zich niet lekker, had vaak pijn in haar buik. Rafael wuifde het weg. ‘Je werkt te hard en bovendien heb je vijf kinderen gebaard.’ Dat zou de reden van de buikpijn kunnen zijn.

Na een half jaar werd de pijn zo hevig, dat Rafael haar naar het ziekenhuis stuurde voor een foto. De uitslag was geruststellend. ‘Alleen wat verklevingen.’ Maar de pijn werd erger en erger, Sarah kon haast niet meer. Iedere dag moest ze overgeven. Alie nam veel werk van haar over en zorgde zoveel mogelijk voor de kinderen.

Er werd nog maar een foto gemaakt. Deze keer was de uitslag verschrikkelijk. Een groot gezwel in de buik, kwaadaardig. Iedereen in rep en roer. Ook Rafael.

Hoe was dat mogelijk? De dokter had de vorige keer niet goed gekeken! Het gezwel was toen nog niet zo duidelijk te zien. Maar had hij zelf niet beter moeten opletten?

Rafael wist zich geen raad. Maar het was te laat. Sarah ging snel achteruit. Dag en nacht lag ze in bed. De pijn werd erger en erger. Haar buik zette zo erg op, dat men dacht dat ze weer in verwachting was. ‘Was het maar waar,’ dacht ze. Nu ga ik dood. En wat moet er dan met de kinderen gebeuren?

Ze vroeg Rafael bij haar te komen zitten. Hij moest beloven dat, als zij er niet meer was, de kinderen niets tekort zouden komen en dat hij meer aandacht aan ze zou besteden.

Hij beloofde Sarah alles. Hij minachtte zichzelf.

Sarah werd omringd door lieve mensen, verpleegsters, dokters, Alie, de kinderen en veel vrienden. En natuurlijk Rafael. Zo vaak als hij maar kon zat hij aan haar bed. Hij hield haar hand vast en depte haar voorhoofd met een washandje. Kon hij de tijd maar terugdraaien!

Na een vreselijk lijden overleed Sarah op 12 mei 1950. Ze werd slechts 46 jaar. Ze werd op de Portugees-Joodse begraafplaats in Ouderkerk a/d Amstel begraven.

De wereld stortte in. Voor Rafael, de kinderen en Alie. Rafael probeerde zo goed mogelijk de praktijk draaiende te houden. Mieke moest steeds vaker ingrijpen, dan was Rafael er met zijn gedachten niet bij. Alie was een engel. Zij deed het hele huishouden. Ze kookte, waste, streek en zorgde dat de kinderen op tijd naar school gingen. Meestal konden ze met een van de andere ouders mee. Ook werden ze vaak weer thuisgebracht.

Rafael en Mieke kregen steeds vaker ruzie. Hij verweet het zichzelf dat hij vreemd was gegaan. Mieke kon de situatie niet meer aan en nam ontslag.

Rafael was opgelucht. Nu kon hij met een schone lei verder. Na een paar weken had hij al een nieuwe assistente, een wat oudere vrouw, Joke Koster. Ze was 45 jaar en nooit getrouwd. Ze hield niet zo van mannen. Ze zag er zeer verzorgd uit en woonde in de Deurloostraat, bijna om de hoek. Ze deed haar werk uitstekend. Hij was zeer tevreden en ook de kinderen en Alie vonden haar aardig.

Langzamerhand keerde de rust terug in huize Nunes Vaz. Hij was vaker thuis en bemoeide zich meer met de kinderen en Alie. De kinderen deden goed hun best op school en beschouwden Alie als hun moeder.

Op een avond toen de kinderen sliepen zat Alie op haar eigen kamer te lezen. Opeens werd er op de deur geklopt en kwam Rafael binnen. Hij kwam nooit boven. Wat hing haar boven het hoofd? Hij ging op de rand van haar bed zitten. ‘Alie,’ begon Rafael, ‘we kennen elkaar nu lang genoeg om te weten wat we aan elkaar hebben. Ja, toch?’

Alie kreeg er een kleur van. Wat nu weer?

In één zin kwam het eruit: ‘Wil je met me trouwen?’ Alie moest erom lachen. Zij, Alie, die al jaren heimelijk verliefd was op Rafael.

‘Natuurlijk,’ fluisterde ze. Die avond bleef Rafael bij Alie slapen.

De jongens vonden het heel gewoon dat pappa en Alie gingen trouwen. Alleen Roosje was niet zo blij. Ze had er moeite mee.

Rafael had een zaal gehuurd in hotel Atlantic op het Frederiksplein. Het werd een sober feest. Wel kwamen er veel patiënten op de receptie. ’s Avonds was er een uitgebreid diner. De kinderen vonden het heerlijk. Zalm, soep, vlees, vis en een heerlijke ijstaart als dessert. Op de achtergrond speelde een strijkje. De kinderen vonden het maar niets, al die ouderwetse muziek, maar het was wel gezellig.

Rafael was blij dat alles zo goed was verlopen. Natuurlijk moest hij steeds aan Sarah denken. Maar die zou er vrede mee hebben gehad.

Rafael hoefde zich nu geen zorgen meer te maken over zijn kinderen. Maakten ze hun huiswerk wel? Bleven ze te lang op het schoolplein rondhangen? Nee, Alie had alles goed in de hand. Ze was heel lief en toonde zich een echte moeder.

Ze hielp de kinderen met hun huiswerk en overhoorde ze. Dat was ook wel te merken, de leraren waren uiterst tevreden.

Ook tussen Rafael en Alie ging het goed. Alie accepteerde zijn buien en hielp hem waar ze kon. ’s Avonds nam ze de telefoon aan een toonde zich dan een echte doktersvrouw. Hij moest er altijd om lachen. ‘Nee, maakt u zich maar niet ongerust, mijn man komt nog wel even bij u kijken.’

Ondanks alles kon Rafael soms zijn handen niet thuishouden. Als hij op huisbezoek ging bij een patiënt die hij mooi of aantrekkelijk vond, dan maakt hij af en toe een seksistische opmerking. Was de vrouw in kwestie verdrietig dan legde hij zijn hand op haar borst en knuffelde haar dan een beetje. Soms eindigde het weleens in de slaapkamer. Na afloop schaamde hij zich dan dood. Maar hij kon er niets tegen doen. De drang naar seks was soms groter dan zijn verstand.

Toch toonde hij zich thuis een prachtvader en -echtgenoot. Tijdens de maaltijd, meestal om een uur of zeven in de avond als iedereen aan tafel zat, vertelde hij honderduit over zijn ouders en zijn patiënten. De kinderen waren één en al oor. Ze genoten ervan. Dan glunderde Rafael als een kind in een snoepwinkel. Zijn kinderen waren het meest onder de indruk als hij over de oorlog vertelde. Over de Hollandse Schouwburg in Amsterdam, waar alle Joden naartoe werden gebracht. Dat ze daarvandaan naar Westerbork gingen. Dat ze als beesten werden behandeld. ‘Ja, jullie opa en oma ook.’ Hij vertelde de kinderen over de kampen en natuurlijk over hun eigen onderduik. Ze konden het zich nog wel een beetje herinneren, maar als pappa het vertelde leek het allemaal veel erger. Maurits wist het nog precies: met alle kinderen op een kamer, de bedstee, dat ze nooit op straat mochten spelen, geen ruzie maken. Gelukkig waren de boer en zijn vrouw wel erg aardig voor ze geweest.

Ondanks Rafaels gevorderde leeftijd werd de seks met Alie steeds beter. In het begin wist ze niet hoe ze het spel, zo noemde Rafael dat, moest spelen. Maar hij leerde haar steeds meer. Haar ouders zouden eens moeten weten hoe ze zich soms gedroeg!

Maurits

Maurits ging als eerste het huis uit. Hij ging in de textiel. Veel van zijn vrienden werkten in deze branche. Het leek hem ook wel wat. Bij een firma in agenturen kon hij beginnen.

Hij huurde een kamer bij een oudere dame op het Merwedeplein. Vlak naast het gebouw waarin Henriëtte Davids woonde. Hij nam niet veel mee: wat kleding, een paar handdoeken en toiletartikelen. Wel nam hij al zijn grammofoonplaten mee. Maurits was gek op klassieke muziek. Ieder jaar ging hij naar de Beethovencyclus in het Concertgebouw. Meestal nam hij dan een neefje mee. Samen konden ze ook uren naar muziek luisteren. Naar Beethovens symfonieën, het pianoconcert van Grieg en opera-aria’s. Het nam de hele zondagochtend in beslag, want de zondagochtend was zijn ochtend. Dan stond hij laat op, maakte een uitgebreid ontbijt, kleedde zich sportief aan en zocht zorgvuldig zijn muziek uit. Niemand mocht hem dan storen.

Om twaalf uur kwam meestal zijn neef en dan gingen ze samen genieten. Vaak zaten ze dan met hun ogen dicht te luisteren. Soms neurieden ze zelfs zacht mee.

Maurits leerde snel. Regelmatig bezocht hij de textielbeurzen in het buitenland. Hij had zich gespecialiseerd in damesconfectie. Op een van zijn reizen naar Milaan ontmoette hij de mooie Anna Baruch, een supermodel. Zij showde voor het modehuis Gucci de mooiste creaties. Maurits was direct weg van haar. Zij ook van hem. Dat was niet zo vreemd, Maurits was wat je noemt een mooie jongen. Lang, slank, een mooi gezicht, met een enorme bos gitzwart golvend haar dat hij iedere morgen met een handvol Brylcreem in de plooi duwde.

Na de beurs gingen ze samen wat drinken. Hij wilde dat ze naar Amsterdam kwam. Maar ze was een Italiaanse, dus moest Maurits eerst aan haar ouders worden voorgesteld. Eigenlijk vooral aan haar moeder, want die was de baas in huis. Hij werd hartelijk ontvangen, maar Anna mocht niet meteen mee naar Amsterdam, hoewel ze al 29 jaar was. Ze moesten Maurits eerst beter leren kennen. Daar kwam nog bij dat Anna van Joods-Portugese afkomst was. Maar dit probleem was niet van belang, hij was immers ook van Joods-Portugese afkomst. Hij deed er wel niets aan, maar het kwam hem nu wel goed van pas.

Ze belden elkaar iedere dag. Het was niet gemakkelijk: Anna sprak alleen Italiaans en een klein beetje Engels. Maar Maurits kon zich toch redelijk goed verstaanbaar maken in het Engels en sprak hier en daar een paar woordjes Italiaans.

Eindelijk kwam Anna naar Amsterdam. Het werd een dolle boel. Ze kon het hele weekend blijven. Maurits had zijn hele kamer feestelijk versierd met bloemen. Anna vond het prachtig. Ze vond alles geweldig. Eerst liet hij haar de stad zien: het Paleis op de Dam, de Bijenkorf, de Kalverstraat, het Jonas Daniël Meijerplein met de Portugese Snoge, en daarna nog een rondvaart. Het was natuurlijk veel te veel voor een dag, maar hij wilde indruk maken op Anna. Nou, dat deed hij wel, ze vond hem geweldig. De hele zondag bleven ze in bed. Maurits hoefde Anna niets te leren in bed, ze was immers een Italiaanse. Ze verstond de kneepjes van het vak, zo noemde ze dat! Maar wel pianissimo, kalm aan en voorzichtig.

Ze waren weg van elkaar en konden niet van elkaar afblijven. Ze leerden elkaar wat woordjes. Zo noemde Maurits Anna ‘mijn domme gansje’. Gelukkig wist ze niet wat het betekende, anders was ze echt niet blijven lachen.

Na enkele maanden vroeg Maurits haar ten huwelijk. Anna zei direct ja. Ook haar ouders hadden geen bezwaar, mits het huwelijk in Milaan zou plaatsvinden. Zij zouden alles betalen.

Zo werd op een mooie zondag in mei het huwelijk tussen Maurits Nunes Vaz en Anna Baruch gesloten door de opperrabbijn van Milaan. Naast de familie van Anna waren ook de broers en het zusje van Maurits aanwezig, en natuurlijk zijn vader Rafael samen met moeder Alie. Alie vonden ze geen mooie naam, dus noemde iedereen haar nu Alice. Het werd een mooi feest, met veel eten, drinken, muziek en dansen.

Uiteraard was de kamer van Maurits te klein voor twee personen. Hij verdiende veel geld, dus kon hij zich een huis veroorloven. Ze kochten een rijtjeshuis in Ouderkerk aan de Amstel, vlak bij Amsterdam. Een vrij nieuw huisje, met beneden een grote huiskamer, aan de tuinkant de keuken en in de gang een klein toilet. Boven bevonden zich een grote slaapkamer, twee kleinere kamers en een badkamer met daarin een toilet. Het was geen ruim huis, maar groot genoeg voor hen beiden. En hij schafte een gele Volkswagen aan, halfautomatisch met een opgevoerde motor.

Zijn vader was daar niet blij mee. ‘Een Duitse auto. Niets Duits in mijn huis. Wat die rotmoffen ons allemaal hebben aangedaan! Maar jij moet het zelf weten.’

Maurits wist wat hij deed. Doordeweeks hard werken en in het weekend in bed met zijn Anna. Zij was minder gelukkig. Ze kende niemand, sprak geen Nederlands, miste haar moeder en vader en was de hele dag alleen. Ze wilde eigenlijk wel een kindje.

Ze stortte zich op het koken. Anna was een superkokkin en Maurits genoot met volle teugen van haar brouwsels.

Na enige tijd verdween de glans van hun huwelijk. Maurits kwam ’s avonds vaak later thuis en Anna ging meer mopperen. Het ging langzaam de verkeerde kant op. Met haar Nederlands wilde het maar niet vlotten en Ouderkerk vond ze maar niets. Het was zeker geen Milaan. God, wat miste ze haar stad, de winkels, haar vriendinnen en natuurlijk haar familie. Ook het weer was mooier in Milaan. Daar kon ze zonder dikke jas op straat lopen. Het was meer flaneren, wat zij en haar vriendinnen deden, maar het was leuk. Veel beter dan hier in het muffe Ouderkerk, waar ze de deur bijna niet uitkwam.

Wat ze ook deden, het lukte maar niet om Anna zwanger te krijgen. Ze besloten naar de dokter te gaan. Het werd uiteindelijk uitgebreid onderzocht in het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam. Met Anna bleek alles in orde. Het lag aan Maurits’ sperma. Ze begrepen het niet helemaal, maar het klopte niet. In ieder geval kon hij Anna niet zwanger maken. Het werd een ongemakkelijke tijd. Iedere dag begon Anna weer over een kind. Uiteindelijk besloten ze een kindje te adopteren. Dat bleek niet eenvoudig. Ze meldden zich bij het Joods Maatschappelijk Werk. Er volgden tientallen gesprekken met allerlei instanties, artsen, maatschappelijk werkers, de raad van de kinderbescherming en ga zo maar door. Konden ze een kind wel aan? Zouden ze wel goede ouders zijn? Ze werden er gek van. Maar na twee jaar wachten kwam de verlossing. Er bleek een prachtig adoptiekindje beschikbaar. Een mooi jongetje van een paar maanden. Een Joods jongetje nog wel.

Een Joods meisje was zwanger geraakt van haar buurjongen. Ze was pas zestien jaar en haar ouders verboden haar het kindje te houden. Anna en Maurits mochten geen kennis maken met de jonge moeder, en zeker niet met haar ouders. Niemand wilde weten waar het kindje naar toe zou gaan, als het maar goed terecht zou komen. Nou, dat kwam het wel, het kindje was meer dan welkom bij Anna en Maurits.

Weken van tevoren werd de kinderkamer al ingericht. Wit en lichtblauw op de muur, een mooie lamp aan het witte plafond, kleine schilderijtjes aan de muur en natuurlijk een schitterende witte wieg. Op de vloer een lichtblauw zeil, geen tapijt. Stel je voor dat het jongetje allergisch zou zijn, of dat zou kunnen worden.

Zo kwam de vier maanden oude Benjamin op een regenachtige dag bij hen binnen. In een mandje. Een onaardige dame van Bureau Jeugdzorg kwam hem brengen. Met grote bruine ogen keek hij hen aan. Gelukkig huilde hij niet, maar hij lachte ook niet.

Anna was nog nooit zo zenuwachtig geweest. Ze had dokter Spock wel vier keer gelezen. Van voor naar achteren en omgekeerd. Ze wist het nu precies: regelmatig verschonen, pas op met de veiligheidsspelden, hij mag geen kouvatten, maar het mag ook niet te warm zijn.

Ze had alles goed onder controle. Ze had de mooiste lakentjes genomen om het wiegje op te maken. Aan het voeteneind lag een warm kruikje en Maurits had een heel mooi wit konijntje gekocht. Dat lag naast het zachte, platte hoofdkussentje. Mocht dat eigenlijk wel?

Na nog wat laatste instructies ging mevrouw Van Dijk van Bureau Jeugdzorg weg. Ze was een wat bitse, knorrige vrouw. Ze droeg een zwart, veel te nauw mantelpak en bruine schoenen. Ze droeg haar grijze haar in een knot die bijeen werd gehouden door een grote kam. Volgens Maurits was ze volkomen ongeschikt voor haar taak. Ze had de instructies als een lesje opgezegd. Er kon geen lachje af. Wel zei ze dat als er klachten binnen zouden komen over het jongetje, ze dan maatregelen moest nemen. Wat dat inhield vertelde ze er niet bij. Maar waarom zouden er klachten komen en van wie dan wel?

Toen waren ze alleen met hun zoon, Benjamin Nunes Vaz. De dagen vlogen voorbij. Maurits had het druk in de zaak en Anna was dag en nacht bezig met haar Benjamin. De vader van Maurits was bezorgd. Anna was te intensief met de baby bezig en vergat daardoor haar man weleens.

Rafael kende zijn zoon, die nam daar zeker geen genoegen mee. Maurits wilde op tijd zijn natje en droogje, en daar kwam momenteel niet veel van. De spanningen tussen Maurits en Anna liepen op. Zo erg dat er over en weer verwijten vielen.

Ook Anna’s moeder maakte zich zorgen. Uit de telefoongesprekken die ze wekelijks met Anna voerde kon ze opmaken dat het niet goed ging tussen haar en haar man.

Wat iedereen zag aankomen gebeurde: er ontstond een breuk tussen hen. Anna besloot een week naar Milaan te gaan. Een afkoelingsperiode. Maar Maurits wilde hier niets van weten.

‘Geen sprake van, jij gaat hier niet weg. En zeker niet met Benjamin’, brulde hij.

Het werd een onhoudbare situatie. Iedere dag meer ruzie. Ook Benjamin leed eronder. Als zijn vader en moeder tegen elkaar stonden te gillen, begon het kereltje te huilen. Dit ging door tot de bom barste.

Het maatschappelijk werk was erachter gekomen dat het niet goed ging in het gezin. Men kwam regelmatig controleren, niet altijd aangekondigd. Toen mevrouw Van Dijk een keer onaangekondigd langskwam hadden Maurits en Anna zo’n enorme ruzie, dat Maurits zijn geduld verloor en Anna een flinke klap gaf. En dat terwijl mevrouw Van Dijk erbij stond. Anna rende naar boven en sloot zich op in de slaapkamer.

Het leed was geschied. Mevrouw Van Dijk kon het niet meer door de vingers zien. Ze kwam immers voor het kind en begreep nu dat het kind hier niet langer kon blijven. Benjamin moest weg, en wel zo snel mogelijk. Het zou niet zo moeilijk zijn om een nieuw gezin voor hem te vinden. Maurits rende naar boven. Anna weigerde de deur van de slaapkamer te openen. Na zijn derde trap tegen de deur deed Anna de deur toch maar open. Maurits pakte Anna beet en gooide haar op het bed.

‘Door jouw schuld moet ons kind nu weg.’ Hij bleef maar schelden en haar verwijten naar het hoofd slingeren.

Anna wist zich geen raad. Benjamin weg? Afgenomen?

Ze hoorden mevrouw Van Dijk beneden roepen. Maurits liep de trap weer af. Mevrouw Van Dijk stond bij de deur. ‘Het spijt me vreselijk, meneer Nunes, maar morgenochtend laat ik Benjamin bij jullie weghalen. Mocht u niet willen meewerken, dan laat ik de politie komen. Dus tot morgen.’ En weg was ze.

Maurits wist zich geen raad. Hij liep naar boven en probeerde Anna te kalmeren. Dat lukte maar gedeeltelijk. Maurits belde zijn vader, of hij even langs kon komen.

Na een half uur kwam Rafael. Hij ging naar boven en trof Anna in een soort psychose aan. Verward en verwilderd keek ze hem aan. ‘Mijn kind wordt me afgenomen,’ fluisterde ze.

Rafael had geen zin om alles met haar te bespreken. Wel gaf hij Anna een injectie met valium. Ze moest nu eerst maar een paar uur slapen.

Beneden besprak hij de toestand met zijn zoon. Maurits vond het niet zo heel erg. Hij had Anna een groot plezier gedaan met haar zoontje, maar voor hem hoefde het niet zo nodig. Een jaar lang had hij Anna haar gang laten gaan. Ze had hem nauwelijks nog aangekeken. Haar lekkere koken was erbij ingeschoten. Seks was er niet meer bij. Er kwam geen zinnig gesprek meer op gang. Maar dat het deze wending zou nemen, had Maurits niet verwacht. Hij zag het voor zich: morgen Benjamin weg en Anna weer naar Milaan. Voorgoed.

En zo geschiedde. Zonder een scène te maken werd Benjamin meegenomen. Anna was er niet bij. Ze kon het niet. Nooit zou ze haar Benjamin meer zien. Haar man trouwens ook niet.

’s Avonds vertrok ze met een taxi naar Schiphol. In Milaan werd ze opgevangen door haar ouders. In haar kamer was niets veranderd. Alles stond nog precies zo op zijn plaats als voor haar vertrek naar Nederland.

Gelukkig vond ze direct werk in de mode, weer bij Gucci. Haar vriendinnen gaven haar wel de nodige afleiding, maar dag en nacht moest ze aan haar kind denken. Waar zou hij zijn? Miste hij haar? Het zou jaren duren voordat Anna deze enorme klap een beetje had verwerkt.

De scheiding met Maurits werd uitgesproken en haar bezittingen werden opgestuurd naar Milaan. Nooit, echt nooit zou ze meer een voet op Nederlandse bodem zetten.

Jaren later ontmoette ze een aardige Fransman. Een weduwnaar met een dochter van veertien. Een half jaar later trouwden ze en verhuisde Anna naar Parijs, de modestad. Eindelijk kon ze weer een beetje gelukkig zijn.

Ondertussen zat Maurits alleen in het lege huis. Langzaam drong het tot hem door wat er allemaal gebeurd was. Hij vond het wat minder erg dan Anna. Hij wist niet eens of hij wel echt van haar had gehouden. Maar hij vond het wel buitengewoon vervelend. In de komende weken zou hij eens de balans opmaken van wat er moest gebeuren, hij was immers weer vrijgezel.

De zondagen werden weer ingevuld met het luisteren naar klassieke muziek met zijn neef.

Op een dag had hij zowaar een besluit genomen. Het was koud en guur, het regende en hij voelde zich eenzaam. Hij wilde weg uit Nederland. Een land met alleen maar regeltjes voor alles. Of je moest een vergunning hebben of een diploma. Iets spontaan beginnen was er in dit land niet bij. Dolgraag zou hij de confectie vaarwelzeggen en een hotel beginnen. Het liefst in Spanje. Een fijn land: altijd mooi weer en aardige mensen. Hoe vaak was hij niet op een beurs geweest in Madrid of Barcelona? Hij zei zijn goede baan op. Men vond het erg jammer dat hij weg ging, maar had er begrip voor.

Een hotel beginnen? Wat wist Maurits eigenlijk van het reilen en zeilen van een hotel? Hij kende iemand in het Novotel. Met Dirk kon hij altijd goed opschieten. Ze hadden immers samen nog op school gezeten. Dirk was direct enthousiast, natuurlijk kon hij in het Novotel een paar weken meelopen, dan kon hij altijd nog beslissen wat hij precies wilde. Maurits vond het een geweldig idee. Dirk leidde hem de eerste dag zelf rond. Eerst langs de balie waar de gasten zich lieten inschrijven als ze binnenkwamen. Altijd naar hun paspoort vragen. Wat voor soort kamer wilden de gasten? Dan de kamers zelf: kijken of ze schoon zijn, of alles werkt, de verlichting, de radio, de telefoon. In de badkamer dezelfde procedure: geen lekkende kranen? Is het afvalbakje leeg? Is de vloer schoon? Uiteraard was daar personeel voor, maar Maurits moest het wel weten.