Uitgeverij Verbum heeft getracht alle rechthebbenden van de gereproduceerde teksten te achterhalen. Zij die desondanks menen rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

© 2018 Uitgeverij Verbum en Bettine Siertsema

Vormgeving binnenwerk: Dianne Rijnbende

ISBN 9789074274890

Meer informatie: verbum.nl

Eerste Nederlandse getuigenissen
van de Holocaust

1945-1946

Inleiding en redactie

Bettine Siertsema

Inhoudsopgave

Inleiding

Bettine Siertsema

Vught, Poort van de hel!

Oorlogsherinneringen van een Jood

Concentratiekamp Mauthausen, Moordhausen

Gevangene No. 12564 vertelt

Deportaties

S. van den Bergh

Uit het nabije verleden

Herman Boasson

Het moordhol Bergen-Belsen

Max Hakkert

Wij klagen aan!

H.F. Kemperman en Mary Kemperman-Peitel

Westerbork en Theresienstadt

A.J. Liepman

Buna

Ies Spetter

Tussen leven en dood in Auschwitz

M. Stoppelman en E. van Gelder

Aan de gaskamer ontsnapt!

R. de Winter-Levy

Inleiding

Bettine Siertsema

Een van de bekendste ‘Rechtvaardigen onder de Volkeren’ van het herinneringscentrum Yad Vashem is Jan Karski, een Poolse verzetsstrijder die de Poolse regering in ballingschap en vervolgens ook de geallieerde regeringen op de hoogte bracht van de massamoord op de Joden in de vernietigingskampen in Polen. In 1942 sprak hij met de Britse minister van Buitenlandse Zaken Anthony Eden, op 28 juli 1943 zelfs met de Amerikaanse president Roosevelt persoonlijk,1 en daarnaast met het hooggerechtshof, kerkleiders, journalisten en filmmakers. In december 1942 publiceerde de Poolse regering in ballingschap de brochure The Mass Extermination of Jews in German Occupied Poland, gebaseerd op Karski’s getuigenis. Hijzelf publiceerde in 1944 Courier from Poland. The Story of a Secret State. En het leidde allemaal tot niets.

Jan Karski was niet de enige informant over Auschwitz. De eveneens Poolse, niet-Joodse verzetsstrijder Witold Pilecki liet zich in 1940 vrijwillig gevangennemen en opsluiten in Auschwitz om de geruchten die over het kamp de ronde deden te controleren. Vanaf 1941 stuurde hij via het Poolse verzet rapporten naar de geallieerden. In 1943 ontsnapte hij uit Auschwitz en schreef een gedetailleerd verslag, dat meldde dat er in de eerste drie jaar twee miljoen mensen vermoord waren en dat eenzelfde aantal verwacht kon worden voor de volgende drie jaren. Het rapport werd als ongeloofwaardig terzijde geschoven. Dat gebeurde een jaar later niet met het verslag dat de Joodse Rudolf Vrba uitbracht na zijn ontsnapping uit Auschwitz samen met Alfred Wetzler – twee van de vijf Joden die erin slaagden te ontsnappen. Dit Vrba-Wetzler-rapport werd in juni 1944 publiek gemaakt door de BBC en de New York Times. Mogelijk heeft dat bijgedragen aan het overleven van de laatste tweehonderdduizend Hongaarse Joden. Als publicatie niet vertraagd was geworden had het volgens Vrba zelf ook velen kunnen redden van de vierhonderdzevenendertigduizend Hongaarse Joden die vóór juni 1944 gedeporteerd werden.

Nederland had zijn eigen informant, al is die persoon vrijwel onbekend gebleven. Jaap van Duijn ging, nog maar net twintig, in 1940 als tuinman werken voor een Duits bedrijf, dat hem in de zomer van 1942 naar IG Farben zond om de tuinaanplant bij een nieuwe fabriek in Monowitz te verzorgen. Daar kon hij de lucht van de crematoria ruiken, de schoorstenen zien en van Nederlandse gevangenen horen wat er gaande was. Die gevangenen vroegen hem dat door te geven aan de Joden in Nederland. Bij zijn verlof eind 1942 zocht hij inderdaad contact met de Joodse Raad in Amsterdam. Hij kreeg de voorzitters Asscher en Cohen echter niet te spreken. Degenen aan wie hij wel verslag uitbracht, schrokken erg van zijn verhaal, maar wisten niet of hij wel te vertrouwen was.2 Ook met zijn verhaal werd niets gedaan, evenmin als met de schaarse andere berichten waarvan wij nu weten, zoals het essay van Sally de Jong, de broer van Loe, dat binnenkort in een aparte uitgave zal verschijnen.3 In elk geval veranderde de Joodse Raad zijn tactiek niet: de Nederlandse Joden werden niet gewaarschuwd voor wat hen te wachten stond en kregen niet het advies om onder te duiken.

De berichten van Jaap van Duijn hebben het grote publiek dus niet bereikt. Wel verschenen er al tijdens de oorlog twee getuigenissen over de Jodenvervolging en de concentratiekampen in druk. In 1943 werd een clandestiene uitgave gepubliceerd van twee lange brieven van Etty Hillesum uit Westerbork, onder de misleidende titel Drie brieven van den kunstschilder Johannes Baptiste van der Pluym (1843-1912). En in 1944, na de bevrijding van Zuid-Nederland, verscheen Zeven maanden in handen van de Duitse Sicherheitsdienst, een verslag van een verblijf in kamp Amersfoort door kapelaan Jean Slots. Het kwam weliswaar vaker voor dat niet-Joodse gevangenen werden vrijgelaten uit een kamp, maar dat gebeurde altijd op voorwaarde dat men zou zwijgen over wat er in het kamp gaande was. Het is geen wonder, dat mensen die hadden kennisgemaakt met het mensonterende regime in een concentratiekamp hun vrijheid niet in de waagschaal wilden stellen om de buitenwereld te informeren over hun persoonlijke lotgevallen of het kampsysteem als zodanig. Uit het overzicht van Lisette Lewin valt trouwens op te maken dat de belangstelling van de clandestiene pers meer uitging naar poëzie,4 waarschijnlijk omdat men veronderstelde dat die beter de geest van verzet zou steunen dan afschrikwekkende verhalen over de mogelijke sancties op verzetsdaden.

De twee genoemde publicaties tijdens de oorlog gingen slechts over wat zich in Nederlandse kampen afspeelde. De hier verzamelde eerste getuigenissen vertellen over de nog veel gruwelijker werkelijkheid van de kampen in Duitsland en Polen.

Uit krantenberichten kon het publiek er al wel enige kennis van nemen. De Waarheid en Vrij Nederland publiceerden het vaakst berichten en ooggetuigenverhalen, en daarnaast De Groene en Tijd en Taak met series van respectievelijk Abel J. Herzberg en Herman Boasson, die later in boekvorm verschenen. Verder viel er natuurlijk het een en ander af te leiden uit de vele overlijdensberichten waarin het concentratiekamp genoemd werd. Een enkele keer verscheen er een gruwelijke foto van stapels lijken (maar lang niet zoveel als in de Britse kranten) en in de bioscopen werden filmbeelden vertoond die de geallieerden hadden gemaakt bij de bevrijding van de kampen. Vanaf najaar 1945 werd er bericht over rechtszaken tegen kampbeulen, zoals het Bergen-Belsen-proces. Daarbij werden kwalificaties gebezigd als ‘beestmenschen’ en ‘misdadigers wier sadisme en monsterachtige wreedheid de gehele beschaafde wereld hebben geschokt’, ‘nazibarbarisme’ en ‘satanisch knekelrijk’. De berichten in de pers gingen echter vooral over de kampen die in de westerse geallieerde zone lagen, met name Bergen-Belsen.

De vroegste geschiedschrijving van de Jodenvervolging in Nederland, Geschiedenis der Joden in Nederland. Laatste bedrijf van S. de Wolff uit 1946, beperkt zich vrijwel geheel tot wat er op Nederlands grondgebied gebeurd was. Wat er na Westerbork kwam, wordt alleen vaag aangeduid met ‘naar Polen’, en er worden in het voorlaatste hoofdstuk een paar alinea’s gewijd aan de categorieën ‘bevoorrechten’ die naar Bergen-Belsen of Theresienstadt gingen, zoals mensen met een Palestina-certificaat, diamantwerkers en gemengd-gehuwden. In oktober 1945 verscheen wel het boekje De vernietiging van de Joden in Polen met ooggetuigenverslagen over het getto van Warschau, de vernietigingskampen in Oost-Polen (maar zonder Sobibor), arbeidskampen in Posen, het arbeidskamp Kratzau, de kampen rond Auschwitz, en Birkenau. Het betreft hier echter vertalingen van teksten die eerder in het Duits en Frans waren gepubliceerd.5 De samensteller, J.A. Weijel (ook wel gespeld als Weyel), verifieerde die buitenlandse berichten bij teruggekeerde gedeporteerden en voegde aan het stuk over Birkenau een paar bladzijden van een Nederlandse vrouwelijke overlevende toe. De oorlog die Hitler won van H. Wielek (die het werk voortzette dat de omgekomen Hugo Heymans en J. Minkenhof waren begonnen) bevat wel een beschrijving van Auschwitz, Theresienstadt en Bergen-Belsen van drie verschillende ooggetuigen, maar dat boek verscheen pas in 1947. Zo waren de hier verzamelde vroegste Nederlandse getuigenissen dus werkelijk de eerste die het algemene publiek een uitgebreid beeld gaven van de concentratiekampen. Loe de Jong heeft er voor zijn geschiedschrijving gebruik van gemaakt (alleen H. Boasson, A.J. Liepman en de anonieme auteur van Concentratiekamp Mauthausen, Moordhausen worden niet genoemd); Jacques Presser gebruikte blijkens het register alleen S. van den Bergh.

Maatschappelijke context

De Joodse getuigenissen vormden maar een minderheid van de kampmemoires die in de jaren na de oorlog uitkwamen: er verschenen in die eerste tijd ongeveer vier keer zoveel memoires van niet-Joodse auteurs, mensen die om hun verzet of als gijzelaar in een kamp terecht waren gekomen. Het was pas vanaf de zomer van 1945 dat de omvang van de Jodenmoord wat breder bekend werd, maar ook toen werd de oorlog toch vooral geplaatst in het frame van militaire overweldiging en heldhaftig verzet. Ook bij het proces van Neurenberg waarin de nazikopstukken werden berecht, was de Jodenvervolging niet meer dan een onderdeel van de andere oorlogsmisdaden als militaire agressie, moord op gijzelaars en rechtsverkrachting. Over het algemeen begon het publiek in de eerste jaren na 1945 zijn interesse echter onbegrijpelijk snel te verliezen. Er trad na de eerste stroom berichten al gauw een zekere verzadiging op. Zo stelt een recensie van Eindstation Auschwitz van Eddy de Wind in juli 1946 dat een jaar daarvoor de concentratiekampbrochures nog langs de straat werden verkocht, terwijl voor recentere uitgaven moeilijk een publiek te vinden was, en gaf in 1947 een Amsterdamse boekhandel vijftig procent korting op ‘verzetsliteratuur’.6 De criticus Ben Stroman probeerde in januari 1947 een verklaring te vinden voor die ook door hem geconstateerde tendens dat het publiek ‘beu is van boeken over den oorlog’: ‘Men heeft aanvankelijk de bijbeldikke turven zoo goed als de pamfletdunne geschriften verslonden. En men werd teleurgesteld. Enerzijds omdat het immers “allemaal hetzelfde” was, anderzijds omdat men het toch niet bevatten kon.’7

Niet alleen jegens boeken, ook jegens de overlevenden zelf was de stemming niet erg welwillend, en overheersten onbegrip en onverschilligheid, getuige de oudejaarstoespraak van koningin Wilhelmina van 1946, die het gebrek aan medeleven met het leed en de geestelijke nood van anderen aan de kaak stelt en het Nederlandse volk toeroept: ‘Zijt gij niet al te spoedig vergeten de schanddaden uit concentratiekampen, die de edelsten en besten uit ons volk ondergingen en die gruwelijker waren dan wat de geschiedenis ooit gekend heeft?’8 Kennelijk dacht Wilhelmina bij concentratiekampoverlevenden nog in de eerste plaats aan verzetsmensen.

Dat alles zou pas in de jaren zestig veranderen. Sinds het proces-Eichmann in 1961 wordt wereldwijd het beeld van de Tweede Wereldoorlog in toenemende mate bepaald door de Holocaust.9 In Nederland heeft ook het verschijnen van Jacques Pressers Ondergang in 1965 een grote rol gespeeld. Bij de berechting van Eichmann lag, anders dan in Neurenberg, het accent op verklaringen van levende getuigen, en het toen nog jonge medium televisie deed daar internationaal verslag van. Daardoor werd ook de interesse in ooggetuigenverhalen gestimuleerd, eerst in boeken, waarvan er in het laatste kwart van de twintigste eeuw een nieuw hausse ontstond, en wat later ook in de vorm van videogetuigenissen, zoals die van het Shoah Visual History Archive, dat er vanaf 1995 drieënvijftigduizend maakte, waarvan rond de tweeduizend (deels) over Nederland gaan.

De in dit boek verzamelde Joodse kampgetuigenissen dateren van de eerste jaren na de oorlog. Ze zijn betrekkelijk klein van omvang, van vijftien tot tachtig bladzijden. Er zijn in die jaren ook een aantal langere teksten gepubliceerd, die minder het karakter van een brochure hebben, zoals van de arts E. de Wind, Eindstation Auschwitz, en van Leo Vos, Het fluitje, beide uit 1946. Die zullen in de naaste toekomst voor heruitgave in aanmerking komen. Het is ook vaak voorgekomen dat overlevenden kort na de bevrijding wel hun herinneringen aan het kamp opschreven, maar die niet aan een uitgever aanboden, of er wellicht geen konden vinden die geïnteresseerd was. Zo bijvoorbeeld H.N. Andriesse, Mirjam Blits, Nora Keizer, Bill Minco en Fia Polak, van wie de kampherinneringen alle pas veel later verschenen.10 Daar zijn verschillende verklaringen voor mogelijk. De papierschaarste deed zich nog lange tijd na de oorlog gelden; dat is nog te zien aan de uiterlijke verschijningsvorm van deze vroege getuigenissen, die we nu als flodderig zouden beschouwen. Zoals gezegd was voor het uitgeversbedrijf het snel opdrogen van de belangstelling voor oorlogsverhalen een belangrijke factor.

Voor Joodse overlevenden was het allemaal nog moeizamer. Want – hoe onvoorstelbaar dat ook klinkt – kort na de oorlog tekende zich een duidelijk antisemitische tendens af in de Nederlandse samenleving. Martin Bossenbroek spreekt van ‘een muur van onverschilligheid, zelfs vijandigheid van de niet-joodse omgeving’ waar Joodse overlevenden op stuitten.11 Isaac Lipschits betitelt dat veelzeggend als ‘de kleine sjoa’.12 Niet alleen weigerden voormalige buren en kennissen vaak in bewaring gegeven spullen terug te geven, maar ook waren niet-Joodse Nederlanders bang dat de Joden (weer) veel invloed zouden krijgen op bestuurlijk en economisch gebied. Er zijn beschamende voorbeelden te noemen, zoals een ingezonden-brievenschrijfster in Vrij Nederland van 4 augustus 1945 (dus in een verzetskrant, drie maanden na de bevrijding!), die de maatschappelijke invloed van Joodse burgers wil inperken: ‘Er bestaat tussen de Joden onderling een sterke band – overigens loffelijk – die hen ertoe brengt om hun energie en invloed te gebruiken teneinde elkaar op plaatsen te brengen die zij begeren, met het gevolg dat daar een onevenredige vertegenwoordiging komt van het Joodse element. [....] Nu is het ogenblik daar om te tonen dat wij niet weer overrompeld willen worden.’13

Dat latente, of zelfs openlijke antisemitisme zal zeker een factor geweest zijn waardoor Joodse overlevenden liever niet de openbaarheid zochten. Maar nog los van de stemming in de samenleving hadden de meeste overlevenden alle energie nodig om een nieuw bestaan op te bouwen; zij hadden immers meestal slechts het vege lijf weten te redden en moesten het zonder eigen vermogen stellen en zonder een sociaal netwerk om behulpzaam te zijn, daar er meestal maar weinig familie en vrienden waren teruggekeerd. Zo werden de kampherinneringen vaak uit zelfbescherming weggestopt. De publicatiestroom die na het proces-Eichmann geleidelijk op gang kwam, kreeg dan ook vanaf eind jaren zeventig een merkbare impuls, toen overlevenden hun pensioen naderden of alsnog door hun ervaringen ingehaald werden doordat het kampsyndroom zijn tol eiste. Nog weer later kwam er ook aandacht voor mensen die de oorlog in de onderduik hadden overleefd. In de ‘hiërarchie van leed’ werd die ervaring aanvankelijk niet hoog aangeslagen. En ook van henzelf kon je uitspraken horen als ‘Wat heb ik nou helemaal meegemaakt?’. Maar tegenwoordig is er oog voor gekomen dat ook de onderduikervaring trauma’s heeft veroorzaakt, door het losgerukt worden uit het vertrouwde bestaan, het gescheiden worden van de ouders, de permanente angst voor ontdekking, het frequent moeten wisselen van adres als er gevaar dreigde, de vreemde omgeving met andere gewoonten, andere godsdienst, andere taal soms, om over ontsporingen als misbruik en uitbuiting nog te zwijgen. Onderduikliteratuur heeft zo een eigen plaats verworven in de getuigenissen over de oorlog.

Literaire waarde

Van de vroege Nederlandse getuigenissen zijn er slechts een paar herdrukt. Het vaakst gebeurde dat met Abel J. Herzbergs Amor fati. Zeven opstellen over Bergen-Belsen, dat in 1946 in afleveringen gepubliceerd werd in De Groene Amsterdammer. De hier opgenomen schetsen van Herman Boasson verschenen van 1945 tot 1947 in afleveringen in het religieus-socialistische tijdschrift Tijd en taak, en werden in 1979 en 1981 herdrukt als zelfstandige uitgave. De kampherinneringen van Siegfried van den Bergh, in 1945 verschenen onder de titel Deportaties, werden in licht gewijzigde vorm een onderdeel van zijn autobiografie, Kroonprins van Mandelstein uit 1978, die een paar keer herdrukt werd.

Hoe komt het dat deze drie geschriften herdrukt werden en de andere – tot nu – in de vergetelheid zijn geraakt? Een belangrijke reden zal liggen in de literaire kwaliteit. Dat geldt zonder meer voor Abel J. Herzberg, die al vóór 1940 een gevestigd schrijver was. Bovendien zijn zijn essays van een opmerkelijke mildheid. Hij was van mening dat wreedheid besmettelijk is en stond dan ook niet uitvoerig stil bij de gruwelijke dingen die hij meegemaakt had. Zijn bezonken oordeel en zijn rustige toon onderscheiden Amor fati van de meeste andere vroege getuigenissen, en maken dat zijn boek niet alleen tegenwoordig nog heel lezenswaardig is, maar ook in goede aarde viel in die naoorlogse jaren waarin men een afkeer had gekregen van wat ‘prikkeldraadliteratuur’ werd genoemd. De schetsen van Herman Boasson zijn in hun sfeertekening haast poëtisch te noemen en hebben met hun hoogstpersoonlijke perspectief een grote zeggingskracht. Siegfried van den Bergh, ten slotte, is een vaardig verteller, die zijn belevenissen chronologisch geordend, gedetailleerd en met aandacht voor de spanningsopbouw weergeeft. Hij zorgde trouwens zelf voor de ‘herdruk’ door zijn kampmemoires op te nemen in zijn autobiografie. Dit alles wil niet zeggen dat de niet-herdrukte getuigenissen literaire kwaliteit missen. Zo is het verslag van Ies Spetter, hier voor het eerst gepubliceerd, bepaald boeiend en goed geschreven. Andere verslagen lijken eerder een opsomming van gruwelijkheden. Soms lijden ze ook aan opgewonden of clichématig taalgebruik. Des te opmerkelijker is het dat in een aantal teksten humor en ironie niet ontbreken.

Nu is natuurlijk geen van deze teksten geschreven met bellettrie als eerste doel. Soms willen auteurs zelfs de schijn van literaire status uit de weg gaan. Datzelfde ongemak leeft ook bij de lezer: kampliteratuur wordt doorgaans niet gelezen om het verwachte esthetische genot. De literatuurtheoreticus Sem Dresden bespreekt dat spanningsveld in zijn studie naar internationale kampliteratuur: ‘Schone letteren in verband met onuitsprekelijke ellende? Het lijkt verdacht veel op heiligschennis.’ Hij vertelt hoe J. Hemelrijk in familiekring uit zijn herinneringen aan Buchenwald voorlas en toen te horen kreeg: ‘Probeer er geen literatuur van te maken, maar vertel eenvoudig en sober.’14 Nu kunnen eenvoud en soberheid juist als literaire kwaliteit ervaren worden, maar uit het advies spreekt de opvatting dat aandacht voor de vormgeving afbreuk zou doen aan de authenticiteit en de oprechtheid, wat mij een misverstand lijkt. Retorisch geweld en opzichtige mooischrijverij zouden inderdaad misstaan – maar waar niet? Vrijwel iedereen die over zijn kampervaring vertelt, laat vroeg of laat merken dat de taal als instrument tekortschiet om de werkelijkheid over te dragen: er zijn geen woorden voor een bepaald gebeuren, het laat zich met geen pen beschrijven, de schrijver is niet in staat weer te geven... In dit genre teksten zijn het bijna standaarduitdrukkingen. En de lezer zou zich niet minder dan de auteurs bewust moeten zijn van de diepte die daaronder schuilgaat.

Motieven

Er waren verschillende motieven voor het opschrijven en publiceren van kampherinneringen, motieven die meer of minder expliciet in de teksten zelf zijn terug te vinden. De eerste is historisch van aard: de auteurs willen simpelweg de wereld informeren over wat er gaande was geweest. Max Hakkert bijvoorbeeld wil ‘onder de aandacht brengen van [z]ijn vrijheidslievende landgenoten, waartoe deze misdadige nazidictatuur geleid heeft’. De anonieme schrijver van de brochure Mauthausen moordhausen stelt op het eind: ‘Er zullen heel weinig Hollanders geweest zijn, die zo achter de coulissen hebben gekeken als ik’, waar hij inderdaad gelijk in had. Er zijn immers vrijwel geen Joden die de eerste jaren van Mauthausen hebben overleefd.

Het besef dat de kampervaringen van historisch belang zijn, heeft bij sommigen ook een toekomstgerichte component: men wil de wereld informeren om ‘bij te dragen aan de vernietiging van de nationaalsocialistische geestesgesteldheid’ en ‘op te wekken tot voortdurende waakzaamheid tegen deze verderfelijke mentaliteit’, zoals M. Stoppelman en E. van Gelder verklaren. Sommigen stellen echter nadrukkelijk dat hun geschrift niet is bedoeld als aanklacht tegen het hele Duitse volk, al toont een van hen, H.F. Kemperman, zich toch wel zeer verontwaardigd over berichten dat het Duitse publiek gelachen zou hebben bij het zien van de filmbeelden van de kampen. Ook Ies Spetter zegt niet een beschuldiging van het Duitse volk te bedoelen, maar hij is evengoed van oordeel dat de meerderheid van de Duitsers zich medeplichtig heeft gedragen. Zijn motief om zijn ervaringen op te schrijven gaat nog verder dan het directe historische belang. Hij zoekt een sociaalpsychologische verklaring voor het gedrag van een deel van het Duitse volk, en wil bijdragen aan verdieping van kennis van ‘de verschijningsvorm mens’.

Naast de algemeen informatieve doelstellingen, hebben enkele van deze vroege getuigenissen een juridisch oogmerk. Het echtpaar Kemperman roept expliciet op om voormalige politieke gevangenen zitting te geven in de tribunalen die recht zullen spreken over de daders. R. de Winter-Levy en, minder nadrukkelijk, het echtpaar Kemperman preciseren dat ze met name de Nederlandse landverraders, ‘de vazallen van de Duitse tiran’, bestraft willen zien; ook de anonieme auteur over Vught wil dat, zelfs ‘tienmaal zwaarder dan hun Arische collega’s’. Het noemen van de namen van veel individuele daders wijst ook in die richting: de auteurs hoopten wellicht dat hun getuigenis zou kunnen bijdragen aan de berechting.

Nogal wrang is het heftige appèl dat de anonieme auteur van Vught, poort van de hel! op de Nederlandse overheid doet om geen Duitse Joden toe te laten en hen terug te sturen naar Duitsland. Hij velde al voordat hij over zijn kampervaringen vertelde een zeer negatief oordeel over de Duits-Joodse emigranten, die hij een ‘onsympathieke opstelling’ verweet; hij vond hen onbetrouwbaar, arrogant en vol van kritiek op Nederland. Als het over hun rol in Vught gaat, schrijft hij: ‘Want in niets onderscheidden ze zich, wat miserabele karaktereigenschappen betrof, van hun Arische landgenoten. Sommige Joods-Duitse barakkenleiders “timmerden” bijvoorbeeld even lustig op ons los als de SS-Scharführers!’ A.J. Liepman is even kritisch over de Duitse Joden in Westerbork en Theresienstadt. Hij schrijft dat de Ordedienst, de Joodse kamppolitie in Westerbork, voor het merendeel uit Duitsers bestond en voegt daaraan toe: ‘synoniem voor dienstkloppers, strooplikkers, militieresten’. De animositeit tussen Nederlandse en Duitse Joden in Westerbork, is bekend uit andere egodocumenten. Het is bijvoorbeeld een thema waar Philip Mechanicus in In Depot, het dagboek dat hij van mei 1943 tot februari 1944 in Westerbork bijhield, regelmatig op terugkomt. Hijzelf ergert zich aan de arrogantie en de snauwerige manier van commanderen van de Duitse Joden, al wijst hij er ook op dat de in 1933 uit Duitsland gevluchte Joden zich in de steek gelaten voelden door de Nederlandse Joden, omdat die zich weinig behulpzaam hadden betoond bij hun opvang. In Theresienstadt blijkt Liepmans antipathie nog niet verdwenen. Hij beschrijft hoe na de bevrijding de gevangenen zich zoveel mogelijk in hun nationale kleuren tooiden, en voegt daar dan ironisch aan toe: ‘De Duitse Joden alleen lopen nog met hun ster rond; zij kregen nog geen “bevel” dit hopeloze sieraad te verwijderen. Moet je toch mee te doen hebben.’ Dat de Duitse Joden waarschijnlijk weinig zin hadden zich te tooien in de kleuren van de Duitse vlag, komt kennelijk niet in hem op.

Een laatste motief om schriftelijk getuigenis af te leggen van de kampervaring is te vinden bij het echtpaar Kemperman, dat daarover zegt dat ‘wij overlevenden een getuigenis verplicht zijn aan de nagedachtenis onzer doodgemartelde kameraden’. Wanneer andere auteurs niet alleen veel namen van daders noemen, maar ook van lotgenoten, zeker als dat in positieve zin is, kan men ervan uitgaan dat dat motief op de achtergrond ook bij hen aanwezig was. De anonieme schrijver over Mauthausen wil met de opbrengst van zijn – nooit verschenen – vervolgboek zelfs een ‘klein gedenkteken plaatsen’ om zijn ‘kameraden te eren die voor hun principe in het concentratiekamp Mauthausen gevallen zijn’.

Van een therapeutisch oogmerk, het opschrijven van herinneringen als instrument om de ervaringen te verwerken, is hier nog geen sprake. Latere getuigenissen vermelden soms wel dat het op aanraden van anderen, vrienden of psychiaters, is dat de pen ter hand werd genomen. Maar in de eerste naoorlogse jaren was er nog weinig aandacht voor de psychische gevolgen van de trauma’s die overlevenden hadden opgedaan, bij het grote publiek evenmin als bij medische professionals.

Historische waarde

De hier verzamelde vroege getuigenissen zijn alle na de bevrijding geschreven. Anders dan bij dagboeken en brieven wisten de schrijvers dus hoe de oorlog afgelopen was. Maar omdat ze zo kort na de bevrijding schreven, hadden ze nog niet het overzicht over het geheel en waren allerlei nu beschikbare gegevens nog niet bekend. Dat maakt dat deze teksten alleen met de nodige voorzichtigheid als historische bron gehanteerd kunnen worden. Zo valt direct op dat namen nogal verhaspeld kunnen zijn, waarschijnlijk doordat die alleen uit het gehoor bekend waren: Saxenhausen en Neu-Gammeln (voor Neuengamme) bij Kemperman, Auswitz bij Liepman, Mengel en Glauberg (voor Mengele en Clauberg) bij Kemperman-Peitel, en Gemmeker (voor Gemmeker bij Hakkert zijn daar voorbeelden van. Onnauwkeurigheden in aantallen liggen voor de hand. Sommige zaken die nu algemeen bekend zijn, worden niet vermeld. Zo bericht de auteur van Vught, Poort van de hel! wel dat er tegen de arrestatie van twaalfhonderd Joden in februari 1941 veel protesten waren van niet-Joden, onder andere in kerken vanaf de kansel, maar rept hij met geen woord over de Februaristaking, die toch het meest sprekende voorbeeld is van dat protest door niet-Joden. H.F. Kemperman somt de gehanteerde moordmethoden in Mauthausen op, niet uit eigen observatie maar op gezag van een niet nader genoemde Amerikaanse commandant, maar hij verzuimt de manier te noemen waardoor Mauthausen zo berucht geworden is: de steengroeve met de honderdzesentachtig treden tellende ‘trap des doods’, en het zogenaamde ‘valschermspringen’, de cynische naam die de SS gaf aan het gedwongen naar beneden springen in de diepe steengroeve.

Erger dan onnauwkeurigheden en omissies is natuurlijk ronduit foutieve informatie. Daarvan is nogal wat te vinden in de brochure Wij klagen aan!, met name in het uitvoerige fragment van Kemperman-Peitel over Bergen-Belsen. Zo stelt zij de oppervlakte van het kamp op zestig vierkante kilometer, wat ongeveer tien keer te groot is. Allerlei andere zaken kunnen wel op Auschwitz of Birkenau slaan, zoals de duizenden Joden die het gas in werden gejaagd, maar niet op Bergen-Belsen, waar geen gaskamer was. Ook wat zij vertelt over het douchen als dekmantel voor de gaskamer en over de medische experimenten doet vermoeden dat zij Bergen-Belsen verwart met Auschwitz-Birkenau. Over de moordmethode van een badlokaal waarvan de houten rekjes op de bodem onder vijfduizend volt gezet konden worden, zijn geen andere berichten bekend. Vermoedelijk was het niet meer dan een gerucht dat de ronde deed. De mededeling is natuurlijk zelf al bedenkelijk, daar hout geen elektrische stroom geleidt. Dergelijke onjuist- en onwaarschijnlijkheden suggereren dat dit een heel vroege getuigenis is en geschreven is toen de ervaringen nog zo vers waren, dat de herinneringen door elkaar liepen en er geen aandacht was voor verificatie. Vermoedelijk is de aanduiding in bibliotheek- en antiquariaatscatalogi, ‘circa 1946’, dan ook een te late datering.

Anders is het wanneer onbekende feiten ook in andere teksten voorkomen. Zo wordt zowel door Kemperman over Sachsenhausen als Spetter over Buna (de fabriek van IG Farben en het bijbehorende KZ Auschwitz III ofwel Monowitz) verteld dat mensen met gouden kiezen meteen voor de gaskamer geselecteerd werden, waarna het goud uit hun mond gebroken werd. In het boekje van Kemperman in de bibliotheek van het NIOD staat op verschillende plaatsen in de marge met potlood genoteerd ‘onjuist’, vermoedelijk door een NIOD-medewerker. Zo ook bij dit goudenkiezenverhaal, maar wanneer dat door anderen wordt bevestigd, al is het over een ander kamp, dan wordt het aannemelijk dat ook Kempermans weergave klopt.

De waarde van deze vroege getuigenissen ligt dan ook op verschillende terreinen. Soms kunnen details het grote, bekende geschiedverhaal nader invullen. Door het individuele en persoonlijke karakter van de teksten kom je als lezer gevoelsmatig dichter bij de gebeurtenissen, al heeft het literaire talent van de schrijver daarin wel een groot aandeel. Vergeleken met latere getuigenissen kun je constateren dat in dat opzicht de eerste uitgevers minder strenge criteria hebben aangelegd. In de maanden na de bevrijding, was de honger om te weten wat zich in de concentratiekampen had afgespeeld groot. Van sommige van deze vroege geschriften is het omslag zo vormgegeven dat de gruwelen én de verontwaardiging eraan af te lezen zijn. Inhoudelijk schuwen deze getuigenissen de verschrikkelijke details meestal ook niet. Die eerste periode van willen weten duurde echter niet erg lang. Mogelijk heeft de verspreiding van beeldmateriaal dat door de geallieerden bij de bevrijding van de kampen was gemaakt, eraan bijgedragen dat de honger bij het publiek snel verzadigd raakte. Bekend zijn de foto’s van Bergen-Belsen die Life magazine al op 7 mei 1945 publiceerde, en net als in Duitsland werden ook in Nederlandse bioscopen filmbeelden vertoond die bij de bevrijding van de concentratiekampen gemaakt waren.

Ten slotte zijn deze vroege getuigenissen ook interessant omdat zij iets laten zien van de algemene stemming in de maanden na de bevrijding. Zo is in onze ogen de afkeer van Duitse Joden bij de schrijver van Vught, poort van de hel! tamelijk schokkend, evenals zijn oproep om Duitsland als land geheel ‘te versnipperen en de ruggengraat te breken’, hoe begrijpelijk die voor een voormalige kampgevangene ook is. Misschien zijn zulke heftige uitspraken er mede debet aan dat de meeste van deze vroege geschriften niet zijn herdrukt in een tijd die door de Koude Oorlog al snel het vizier op een nieuwe vijand richtte.

Verschil met dagboeken en latere memoires

Er zijn nog vroegere getuigenissen over de kampen bekend dan die hier verzameld zijn: dagboeken en brieven. Daarvan zijn er in het Nederlands intussen zeventien gepubliceerd (waarvan drie door niet-Joodse auteurs),15 soms pas bijna zeventig jaar na dato, bijvoorbeeld doordat ze niet eerder teruggevonden zijn, zoals het dagboek van Helga Deen uit kamp Vught. Behalve in Westerbork was het bijhouden van een dagboek een hachelijke zaak, omdat het streng verboden was. In sommige kampen was het praktisch uitgesloten door de zware omstandigheden en het ontbreken van schrijfmateriaal. Dat geldt onder andere voor Auschwitz en Sachsenhausen. Dus ook wie de voorkeur zou geven aan dagboeken boven achteraf opgeschreven herinneringen omdat die authentieker of eerlijker zouden zijn (wat nog maar de vraag is, denk aan de angst voor ontdekking, die van invloed kan zijn op wat opgeschreven wordt), vindt in deze vroege getuigenissen berichten over plaatsen en zaken die in geen dagboek aan de orde komen.

De dagboeken die nog in de jaren veertig verschenen zijn van Loden Vogel, pseudoniem van Louis M. Tas, uit Bergen-Belsen en van Floris Bakels uit onder andere Amersfoort, Natzweiler en Dachau. Beide onderscheiden zich van de later gepubliceerde dagboeken doordat ze een uitgesproken privékarakter hebben en minder dan de andere geschreven lijken te zijn met een publiek voor ogen. Een belangrijk motief bij beide is behoud van de eigen individualiteit, die het kampsysteem immers geheel wilde reduceren. Zo bevatten deze dagboeken weinig algemene observaties over het leven in het kamp. In Dagboek uit een kamp van Loden Vogel (1946) staat de zelfbeschouwing centraal. Het boek werd pas in 1965 en 2002 herdrukt. De christelijke Floris Bakels publiceerde in Verbeelding als wapen (1947) maar een heel klein deel van wat hij in het kamp had geschreven, namelijk vrijwel uitsluitend zijn dagdromen over en herinneringen aan taferelen uit zijn vroegere leven zoals wandelingen met de hond, een zeiltocht, een luxueuze treinreis, een gezellig samenzijn. Het zijn voor hem ontsnappingswegen uit de rauwe werkelijkheid, of zoals hij het zelf verwoordt: ‘Schrijvende dwong ik het verbeelde tot realiteit (...). Schrijvende, verbeeldende, bleef ik leven.’ Het boek werd slechts in een kleine oplage uitgebracht en niet herdrukt, maar delen werden later wel opgenomen in Bakels’ zeer veelgelezen kampmemoires Nacht und Nebel (1977 met tot nu zo’n twintig herdrukken). Gezien de boven aangestipte ‘kampmoeheid’ die zich al betrekkelijk gauw bij het grote publiek manifesteerde, lijkt het niet toevallig dat juist de twee dagboeken die het minst van de kampwerkelijkheid laten zien in de naoorlogse jaren werden gepubliceerd. Dat was anders met het in 1950 verschenen Tweestromenland van Abel J. Herzberg, waarvan de publicatie waarschijnlijk geholpen werd door het succes van Amor fati. En na Tweestromenland duurde het vijftien jaar voordat het volgende kampdagboek werd gepubliceerd.

Op een aantal punten verschillen de vroege getuigenissen van later verschenen memoires. Zo zijn er vrijwel geen late getuigenissen die alleen over Vught of andere Nederlandse kampen gaan. Vermoedelijk voelde men dat men geen recht van spreken meer had, toen de berichten over de concentratie- en vernietigingskampen in Duitsland en Polen eenmaal bekend werden. In de vroege teksten is men over het algemeen kritischer over de medegevangenen. In het dagelijks leven in een kamp had men vaak meer te lijden van medegevangenen dan van direct contact met bewakers: in milde kampen als Westerbork alleen al door het opeengepakt zijn met veel onbekenden, van wie men last had in de vorm van lawaai, stank, ruimtegebrek, en die met elkaar concurreerden om voedsel, een plekje bij de kachel, een Sperre (vrijstelling van transport). Naarmate de afstand in tijd groter werd, werden de medegevangenen meer gezien als lotgenoten die aanspraak konden maken op solidariteit en loyaliteit.

Kapo’s worden in de vroege getuigenissen gemakkelijk op één hoop geschoven met de daders, de Duitse kampbewakers, terwijl er in latere getuigenissen meer oog is voor het feit dat kapo’s zelf ook gevangenen waren. Ook over de daders zijn latere getuigenissen vaak wat genuanceerder, niet over de categorie als geheel, maar wel over individuele positieve uitzonderingen. In die zin valt hier de anonieme auteur over Vught op, die zich fel uitlaat over de Duitse bewakers als ‘het corps bloedhonden, beroepsleugenaars, demonen en beestmensen’, maar in hoofdstuk X wel uitvoerig aandacht besteedt aan een ‘Mof die werkelijk een standbeeld verdient’.

Over niet-Joodse Nederlanders zijn de vroege getuigenissen wat positiever dan de latere, behalve natuurlijk waar het NSB’ers en verraders betreft. Met name aan de respectvolle bejegening toen het dragen van de davidster verplicht werd, bewaart men goede herinneringen. In latere teksten wordt het beeld beïnvloed door de vaak behoorlijk tegenvallende ontvangst bij terugkeer, met antisemitische uitspraken en al, en door het besef dat de Nederlandse bevolking de wegvoering van de Joden uit hun midden uiteindelijk zonder veel protest (op de Februaristaking na) heeft laten gebeuren.

De blijdschap over het weer thuis zijn – al werd die blijdschap in de meeste gevallen zeer gedempt doordat er van familie en vrienden maar zo weinigen over waren – zal waarschijnlijk ook de niet-Joodse omgeving in een rooskleurig licht gezet hebben. Wel suggereert de vrees voor opnieuw opvlammend antisemitisme, die verwoord wordt in het kader van de antipathie jegens de Duitse Joden, dat men zelf al nare ervaringen opgedaan had of die in elk geval voor mogelijk hield.

Hoe dan ook is het goed om zich ervan bewust te zijn dat getuigenissen niet alleen wat zeggen over de periode die beschreven wordt, maar ook over de tijd waarin ze te boek zijn gesteld.

Om de leesbaarheid te vergroten worden de teksten in de hedendaagse spelling weergegeven, waarbij spelfouten in eigennamen gecorrigeerd zijn. Ze worden elk voorafgegaan door een korte toelichting op de auteur (voor zover bekend) en de kenmerkende eigenschappen van de getuigenis.

noten

Er is een interviewfragment te zien op YouTube uit niet-gebruikt materiaal voor Claude Lanzmanns film Shoah, waarin Karski vertelt over zijn gesprek met Roosevelt: https://www.youtube.com/watch?v=paP02Us8CyM.

Het verhaal van Jaap van Duijn is opgetekend door René Zwaap, ‘De klokkenluider van Auschwitz’ in De Groene Amsterdammer, 3 mei 2000. Loe de Jong schrijft erover in deel 7 (eerste helft), Mei ’43 - juni ‘44 van Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog (’s-Gravenhage 1976), p. 344-345.

Sally de Jong, De ondergang van het Nederlandse Jodendom. Eerste kroniek over de Jodenvervolging, mei 1943. Laren 2018.

Lisette Lewin, Het clandestiene boek 1940-1945. Amsterdam 19832, p. 285.

J.A. Weijel (samenst.), De vernietiging van de Joden in Polen. Ooggetuigenverslagen over Warschau, Lublin, Tremblinki, Belzec, Posen, Kratzau, Auschwitz. Vert. door Rosa Vomberg. Haarlem 1945.

Loe de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, Deel 12A Epiloog. Leiden 1988, p. 44.

Geciteerd in Chris van der Heijden, Dat nooit meer. De nasleep van de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Amsterdam/Antwerpen 2011, p. 133.

Geciteerd in Hinke Piersma (red.), Mensenheugenis. Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Amsterdam 2001, p. 21.

In In de schaduw van Auschwitz (Groningen 1995) bracht Frank van Vree die ontwikkeling in de herinneringscultuur in kaart voor de Nederlandse situatie aan de hand van monumenten, films, romans en geschiedschrijving.

Zie voor een vollediger overzicht tot 2005: Bettine Siertsema, Uit de diepten. Nederlandse egodocumenten over de nazi concentratiekampen. Vught 2007.

Martin Bossenbroek, De meelstreep. Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Amsterdam 2001, p. 503.

Isaac Lipschits, De kleine sjoa. Joden in naoorlogs Nederland. Amsterdam 2001.

Dienke Hondius, Terugkeer. Antisemitisme in Nederland rond de bevrijding. Den Haag 1998, p. 139.

S. Dresden, Vervolging vernietiging literatuur. Amsterdam 1991, p. 71.

In chronologische volgorde van verschijnen:

Loden Vogel, Dagboek uit een kamp (1946);

Nico Rost, Goethe in Dachau (1946);

Floris Bakels, Verbeelding als wapen (1947);

Abel J. Herzberg, Tweestromenland. Dagboek uit Bergen-Belsen (1950);

Philip Mechanicus, In Dépôt. Dagboek uit Westerbork (1964);

Renata Laqueur, Dagboek uit Bergen-Belsen (1965);

David Koker, Dagboek geschreven in Vught (1977);

Etty Hillesum, Het verstoorde leven (1981) en compleet: Etty. De nagelaten geschriften (1986);

Philip Mechanicus, Ik woon, zoals je weet, drie hoog (1987);

Mirjam Bolle-Levie, Ik zal je beschrijven hoe een dag er hier uitziet. Dagboekbrieven uit Amsterdam, Westerbork en Bergen-Belsen (2003);

Willem Willing, Afdrukken van indrukken. Dagboek en brieven uit Kamp Westerbork, barak 67 (2004);

Dirk Folmer, Dagboek uit Kamp Amersfoort 1942 (2005);

Jaap Polak en Ina Soep, Tussen de barakken… Liefdesbrieven in Westerbork en Bergen-Belsen (2006);

Helga Deen, Dit is om nooit meer te vergeten. Dagboek en brieven van Helga Deen 1943 (2007);

Klaartje de Zwarte-Walvisch, Alles ging aan flarden (2009); Het oorlogsdagboek van Dr. G. Italie. Den Haag, Barneveld, Westerbork, Theresienstadt, Den Haag, 1940-1945 (2009);

Hilde Verdoner, Levenstekens. Brieven uit Westerbork (2011).

1

Vught,
Poort van de hel!

Oorlogsherinneringen van een Jood

Inleiding

De schrijver, die ook in de tekst geen gegevens prijsgeeft waarmee zijn identiteit te achterhalen is, was gemengd gehuwd. Dit verslag betreft zijn verblijf in kamp Vught van begin maart tot half juli 1943. Anders dan in Duitsland zelf, stonden gemengd-gehuwde Joden in Nederland wel bloot aan vervolging, al leidde dat alleen als zij tot ‘straffällig’ bestempeld werden tot deportatie buiten Nederland.

De tekst valt op doordat hij de Jodenvervolging in een historisch en een internationaal kader probeert te plaatsen, wat ongebruikelijk is voor vroege getuigenissen. Verder valt de zeer negatieve houding tegenover Duitse Joden op, een verschijnsel dat meer bekend is uit Westerbork dan uit Vught. Hoewel Vught volgens velen erg meeviel vergeleken met de kampen in Duitsland, betitelt hij de Duitse bewakers met zware termen als demonen en beestmensen, en ten slotte zijn oproep niet ‘teerhartig’ te zijn en Duitsland ‘de ruggengraat te breken’ om te voorkomen dat het ooit nog een nieuwe oorlog zal kunnen beginnen.

HOOFDSTUK I

Van Ptolemaeus de Eerste tot
Adolf de Laatste

Indien men een film zou kunnen maken van alle vervolgingen, waaraan de Joden blootgesteld waren, van het ogenblik af, dat ze als zelfstandige natie hebben opgehouden te bestaan, dan zou u minstens een ‘zesdaagse’ in een bioscooptheater moeten bijwonen, om ook maar een deel van die rolprent te kunnen aanschouwen. Want duurte, schaarste, misoogst, stakingen, malaise, financiële debacles, militaire nederlagen, epidemieën en tientallen andere slagen, die de mensheid in de loop van de eeuwen hebben getroffen, zijn onveranderd gevolgd door maatregelen tegen de Joden. Want wie anders dan zij waren oorzaak van al die onheilen? Bestond er nog een makkelijker oplossing van de schuldvraag, dan een troep weerlozen aan te wijzen, op wiens schouders men alles laden kon? Wat zouden wij toch een veel betere wereld hebben, als al die Joden eens uitgeroeid waren, is sinds eeuwen en eeuwen de verzuchting geweest! Welnu, de laatste twee jaar van de oorlog was Nederland, het handjevol gemengd-gehuwden buiten beschouwing gelaten, praktisch gesproken Jodenvrij. Werd er die tijd minder gezwendeld, geflest, opgelicht, afgezet, gewoekerd? Want woekeren, zwendelen, z’n naasten bestelen en annexen waren toch altijd een specialiteit van de Joden, allemaal eigenschappen, die men tevergeefs bij de ‘Ariërs’ zou zoeken? Mussolini heeft eens gezegd, dat in een oorlog de edelste eigenschappen van de mens naar voren treden. Wat hebben wij er in deze oorlog helaas weinig van gemerkt!

Het is niet de eerste maal in de geschiedenis van het ‘Uitverkoren Volk’, dat het mishandeld, vertrapt, beroofd of gedeporteerd is; dat talloze van zijn beste zonen vermoord, of tot ongeneeslijke, invaliden gemaakt zijn en het ziet er helaas niet naar uit, dat het thans de laatste geweest is...

Indien men zich door Mozes Levie bedrogen voelde, dan was het tot een goede gewoonte geworden, luidkeels te verklaren ‘dat alle Joden vuile streken uithaalden en ze achter de mouw hadden’. Maar, had Jan Jansen hetzelfde gedaan als de Jood, dan zou het toch al te gek geklonken hebben, daarvoor alle katholieken, protestanten of vrijdenkers verantwoordelijk te stellen...

Maar het gaat in dit boekje niet om een pleidooi tegen het antisemitisme te houden (wat trouwens weinig nut zou hebben, aangezien het onuitroeibaar is), maar om mijn oorlogsherinneringen...

En alvorens een aanvang daarmee te maken, geef ik u eerst nog een overzichtje in vogelvlucht van de vervolgingen, waaraan de Joden de laatste duizend jaren in Europa waren blootgesteld, nadat wij hen reeds drie eeuwen vóór Christus’ geboorte onder Ptolemaeus I als slaven in Egypte aantreffen.

Bij de uitmoording van de ‘kinderen Israëls’ hebben de Germanen, wreed en harteloos als ze zijn en waren, de eerste viool gespeeld; de Duitse landen waren immer bakermat en gangmaker tegelijk. Zo werden daar, waarschijnlijk ter verdrijving van de verveling bij hen, die niet aan de verschillende kruistochten deelnamen, in die jaren duizenden en duizenden Joden levend verbrand en hun bezittingen geconfisqueerd.

Dan ontstaan in de zestiende eeuw in Spanje eveneens sterk antisemitische tendensen; de kapitaalkrachtige Joden (en dat waren er heel wat), ontvluchten het land en vestigen zich in Portugal. Op den duur wordt hun het verblijf daar óók onmogelijk gemaakt, ofschoon velen hun huid en hun geld nog trachten te redden door tot het roomse geloof over te gaan. Opnieuw vatten ze dan de reisstaf op en komen in Amsterdam te lande, wiens financiële bloei door de vestiging van zoveel nabobs sterk bevorderd is. Denk maar eens aan de oprichting van de West-Indische Compagnie, waarbij enorm veel Joods kapitaal betrokken was. Aan de stichting van de synagoge door die Portugese emigranten hier in Amsterdam is nog een aardige legende verbonden, die bij velen geloof heeft gevonden. De toenmalige geldgevers waren bang, dat de vloer van het gebouw weleens vernieuwd zou moeten worden op een ogenblik, dat de kerkelijke gemeente slecht in haar contanten zou zitten. Ze vormden toen tegelijkertijd een vernieuwingsfonds; dit was vóór de oorlog tot circa f 2.000.000,– gegroeid, omdat de vloer het al die eeuwen kranig uitgehouden had! Waar of niet waar, het verhaaltje wijst er in ieder geval op, dat men aannam, dat de kerk er warmpjes bijzat!

Intussen gaan in de Duitse landen de wrede Jodenvervolgingen onafgebroken voort, ten gevolge waarvan de Nederlanden nog duizenden emigranten over de grenzen krijgen, die zich eveneens hoofdzakelijk in de hoofdstad vestigen. Het merendeel van deze mensen bestond echter uit paupers, voor wie de Portugese Joden een diepe minachting hadden.

Voor de afwisseling vinden dan in de negentiende en het begin van deze eeuw bloedige pogroms in Russisch-Polen en Roemenië plaats. Ik herinner mij nog levendig de consternatie en het leed van de Joden hier, als de ontstellende bijzonderheden betreffende de vervolgingen bekend werden. De aanleiding tot deze hemeltergende massamoorden, waarvan de ‘Ochrana’ altijd de organisator was, was immer hetzelfde sprookje, dat tegen het Joodse paasfeest, vooral ten plattelande, ijverig rondverteld werd. De Joden hadden weer een christenjongetje geslacht, wiens bloed ze nodig hadden voor de rituele bereiding van hun ‘matses’, hun ‘ongezuurde’ paasbroden. En dat verhaaltje deed ’t ’m altijd prima, zoals talloze verhalen over misdaden door Joden bedreven, immer door de rest van de wereld geloofd zijn. Bij honderden werden ze dan op ’t platteland uitgemoord, hun vrouwen en dochters geschoffeerd, hun have en goed gestolen. Weken en weken hielden deze gruwelen aan; ten slotte werden er wat kozakken op afgestuurd, die echter dikwijls gemene zaak met de plunderaars maakten en geen hand uitstaken om de Joden te beschermen. Uit die tijd dateert dan ook de migrantenstroom van Oost-Joden naar de Verenigde Staten. Iets later werd het zionisme geboren, ten doel hebbende alle Joden naar Palestina terug te voeren, teneinde hen een veilige woonplaats te kunnen bieden.

Ook Frankrijk wil niet op het lijstje van de ‘beschaafde’ dat wil zeggen sterk antisemitische naties ontbreken en ontketent ter gelegenheid van de Dreyfus-affaire een Jodenhetze, die niet mis was. In die jaren was het voor een Jood vrijwel onmogelijk een hotel of pension in Parijs te vinden. Iedere Semiet was natuurlijk ’n ‘vuile mof’, of ’n ‘spion’. De reeds jaren en jaren in dat land heersende Jodenhaat, waarover onder andere Emile Zola zo treffend wist te schrijven, was tot volle ontplooiing gekomen.

De wereldoorlog veegt dan met één slag het antisemitisme in de gehele wereld ogenschijnlijk weg; in ieder land worden de mensen liefhebbende broeders, wier geloof buiten beschouwing moet blijven. In Duitsland worden zelfs speciale Joodse regimenten opgericht, die zich door grote dapperheid weten te onderscheiden en talloze oorlogsonderscheidingen machtig worden. Maar tien jaar later wilden hun Arische landgenoten zich dit al liever niet meer herinneren!

De naïeveling, die meende, dat de mensheid elkaar in 1914-1918 genoeg leed voor de eerstvolgende honderd jaar had berokkend en men ook de Joden voorlopig wel met rust zou laten, kwam echter bitter bedrogen uit. Nauwelijks was het kanongebulder een beetje verstomd, of er kwam een hartstochtelijke aanval op de Joden en het Jodendom van iemand, die aan de overkant van de ‘Grote Haringvijver’ een voorname rol speelde, namelijk van de ‘vredesapostel’ Henry Ford, die zichzelf tot Jodenvijand No. 1 bombardeerde. In zijn autobiografie, getiteld Mijn leven en werken, waren heel wat bladzijden gewijd aan de door hem gesignaleerde invloed van het Jodendom op Amerika, die hij niet onwelluidend met ‘vuil oriëntalisme’ betitelde. Ook liet hij een reeks brochures, tezamen meer dan twaalfhonderd pagina’s vormende, verschijnen, om zijn antisemitische gal ongestoord uit te spuwen, die pas na drie jaar onafgebroken vomeren, zijn broos omhulsel gedeeltelijk verlaten had. Toch was hij een fidele kerel, want hij had er geen bezwaar tegen, zijn prima auto’s óók aan die vermaledijde Joden te verkopen. Aan de andere kant was ik verbaasd te zien, hoeveel Joden zichzelf of hun waren in deze antisemitische wagentjes lieten rondrijden; de lage kilometerkosten schenen over hun antipathie jegens Ford glansrijk gezegevierd te hebben...

Of de toenmalige oprichting van het Joods getinte General Motors-concern oorzaak of gevolg is geweest van Fords antisemitisme, moet de geschiedschrijver van de twintigste-eeuwse industrie maar eens uitknobbelen. Misschien kan hij dan meteen ontdekken, of Henry’s haat tegen de Joden gelijke maat heeft gehouden met de meer of minder hoge dividenden van de ‘Jodentroep’, die hem onder andere in de jaren vijfendertig tot negenendertig totaal overvleugeld hebben, getuige de cijfers van beider verkoop in dit tijdvak...

Hier in Holland heeft het antisemitisme nooit een grote en openlijke aanhang kunnen krijgen, sterker nog: zelfs de grootste Jodenhater kwam slechts aarzelend en liefst niet in het openbaar voor zijn gevoelens van afkeer of walging uit. Ik herinner mij bijvoorbeeld het volgende typische geval: Een jaar of vijfendertig geleden opende een grote wijnimportfirma in Amsterdam een eersteklassecafé-restaurant en scheen zoiets als ‘Voor Joden verboden’ te willen invoeren. De zaak kwam echter van een koude kermis thuis toen deze schuchtere poging algemeen bekend werd. Er brak een woedend protest in de pers uit en talrijke vooraanstaande Ariërs weigerden openlijk langer de zaak te bezoeken. Binnen een week had de directie bakzeil gehaald, maar het bedrijf had dermate geleden, dat de gestotterde excuses voor de gemaakte ‘vergissing’ het niet meer konden redden. Het behoorde blijkbaar niet tot de ‘bon ton’ openlijk zijn afkeer van de Joden te demonstreren. Maar voor degene, die het oor goed te luisteren legde, bleek die in het verborgene welig te tieren. Het parool was: ruim afstand bewaren...

Als je een niet al te kromme neus rijk was, al of niet vergezeld van leepogen, werd je nog weleens aan een blikseminterview van de zijde van een of andere vriendelijke, schoon duivelsachterdochtige juffrouw onderworpen. Plots schoot ze dan uit na je lange tijd onder diep stilzwijgen te hebben zitten begluren: ‘Gunst! U bent toch geen Israëliet?’ Dat ‘Israëliet’ werd altijd met de punt van de samengevouwen tong tegen de lippen gedrukt, heel voorzichtig uitgesproken. En je antwoordde dan mild glimlachende: ‘Jawel, juffrouw Pieterse!’

Bij zo’n gesprekje voelde je je altijd zo’n beetje als een inboorling van de Fiji-eilanden, aan wie men niet op de man af vraagt of hij kannibaal is, maar hem aarzelend de vraag voorlegt, of zijn pa of moe weleens van mensenkarbonaadjes geproefd heeft. En als juffrouw Pieterse je dan eens echt in je sas wilde brengen, vertelde ze je openhartig, dat ze vond dat je toch heus niet op een Israëliet leek. Voor de goede orde behoorde je je dan nog gevleid te voelen ook...

Aan een belangrijke onderneming ‘even zo rooms als de paus’ ben ik gedurende dertien jaar vóór de oorlog verbonden geweest.

Nadat ik een poosje in het bedrijf werkzaam was, zag ik op het chefskantoor een Jood zitten en vroeg zachtjes aan een van de heren, of die meneer ook aan de zaak verbonden was. Het antwoord luidde bevestigend, maar de informateur haastte zich eraan toe te voegen: ‘Die mijnheer is óók (met de klemtoon op óók), een fatsoenlijke Jood!’ Ik was daverend in mijn schik met deze zijdelingse lof, zoals u wel begrijpen zult...

Maar al of niet fatsoenlijk, men heeft de Joden hier altijd in een hoek gedrongen, ze zoveel mogelijk voor de buitenwereld verborgen gehouden. De voorname sociëteiten in Amsterdam en Den Haag werden pijnlijk voor Joodse smetten behoed, tot een ministerszetel heeft een Jood het bij mijn weten nooit gebracht en voor de oorlog is het zegge en schrijve één Jood gelukt om tot burgemeester benoemd te worden. De eerlijkheid gebiedt te zeggen, dat het juist de allerkleinste gemeente in ons land betrof, die onder zijn hoede gesteld werd.

Een aardige illustratie van mijn bewering, dat men zich in het openbaar voor antisemitisme hoedde, wordt nog geleverd door het feit, dat de NSB in haar beginjaren uitdrukkelijk verklaarde ‘niet antisemitisch georiënteerd te wezen’. Ik ken zelfs Joden, die tot het lidmaatschap waren toegetreden; ‘Volk en Vaderland’ liet door zijn colporteurs Joodse adverteerders bezoeken. Het mankeerde er nog maar aan, dat ‘Vova’ propaganda maakte voor de loterij ten behoeve van de ‘Joodse Invalide’!

Maar onder de zweep van Hitler, door de bekende Russische auteur Ilja Ehrenburg niet onaardig ‘de man met het gezicht van een vulgaire kantoorbediende, die aan een ongeneeslijke koliek lijdt’ genoemd, verdween natuurlijk de broederliefde van de NSB en kwam de felle Jodenhaat in zijn walgelijkste vormen tot uitbarsting. Ik geloof de plank helaas niet ver mis te slaan, als ik beweer, dat er na deze oorlogsjaren bij velen flinke residuen antisemitisme zijn achtergebleven. Ik las bijvoorbeeld van een openlijke Jodenhetze in een Maastrichts schendblaadje. Met Hitlers verdwijning van het wereldtoneel zijn wij zijn barbaarse theorieën nog lang niet kwijt!

Zoals men weet, was een van de beschuldigingen, door middel waarvan het Jodendom bij alle antisemieten en antibolsjewisten nog meer in diskrediet gebracht moest worden, dat het de verwekker en drager van het Russische Sovjet-systeem zou zijn.

Dit is echter een aperte leugen!

Want wie heeft werkelijk het bolsjewisme gebracht? Duitsland, het Duitsland van Willem II! In de vorige oorlog verschafte het doortocht aan een trein met Russische revolutionairen uit Zwitserland, die daardoor in de gelegenheid werden gesteld het tsaristische regime te ondermijnen en ten slotte ten val te brengen. En ofschoon deze wetenschap gemeengoed was, hebben Hitler, Goebbels en Co toch alle schuld op de Joden kunnen laden. Blijft dan nog over de insinuatie van de thans ‘gefailleerde firma’, dat ‘communist’ een ander woord voor ‘Jood’ is. Prent goed in uw geheugen, wat de beroemde Amerikaanse auteur Maurice Hindus, Rus van geboorte, groot kenner van zijn geboorteland en de Russische revolutie, daaromtrent reeds in 1929 heeft geschreven: ‘De Joden hebben vrijwel geen deel aan de omwenteling gehad. Wel werden enige vooraanstaande plaatsen in de nieuwe regering door hen bekleed, maar van een daadwerkelijk en in massa deelnemen aan de revolutie is geen sprake geweest. In de eerste plaats heeft deze haar oorsprong gehad in Petersburg en Moskou, twee plaatsen als woonstad voor Joden toentertijd streng verboden. Verder stonden ze, op een onbetekenend groepje na, absoluut vijandig tegenover het communisme. Dit maakte natuurlijk voorgoed een einde aan hun bestaan als handelaren of winkeliertjes; ze konden onder de Sovjets hun matten wel oprollen. Noodgedwongen hebben zij zich aan de nieuwe toestanden aangepast, maar zij staan nog allesbehalve kritiekloos tegenover het nieuwe regime, dat hun bestaantje zo genadeloos de nek heeft omgedraaid.’

Dit klinkt toch wel een beetje anders en heel wat geloofwaardiger dan de ongefundeerde beschuldigingen van de Duitse moordenaars...!

Echter: ‘revenons à nos moutons...’

Een poos na het ontstaan van de nazibeweging bereiken ons land de eerste berichten over afgrijselijke Jodenmishandelingen. ‘Greuelmärchen’ noemen de Duitsers ze glimlachend ‘gruwelsprookjes’ om onschuldige nazi’s zwart te maken. ‘Es ist nicht wahr’, dat de Joden vogelvrij verklaard in Duitsland aan weerzinwekkende martelingen ten prooi gevallen zijn. Maar als de eerste vluchtelingen de grens overkomen, blijken deze ‘sprookjes’ de harde, afschuwelijke waarheid te zijn. Nazi-Duitsland heeft de klok duizend jaar teruggezet...

In een vormingsbijeenkomst van de NSB (waarschijnlijk zo genoemd, omdat de NSB’ers, voor zover zij nog geen Jodenbeulen waren, daartoe gevormd moesten worden), in 1942 in Breda gehouden, heeft de NSDAP ‘Beauftragter’ Schmidt, sprekende over de te nemen maatregelen tegen de Joden, gezegd: ‘Wij zullen ze fatsoenlijk behandelen en zelfs het gezinsverband handhaven. Wij zijn geen barbaren!’ Inderdaad, ze hebben vóór en tijdens de oorlog erger, veel erger huisgehouden dan welk barbarenvolk ook! Ik zoek nog steeds naar een juiste kwalificatie voor wat ze honderdduizenden onschuldige Joden en hun kinderen hebben aangedaan. Hun optreden is misschien nog het best te vergelijken met dat van de vroegere Barbarijse zeerovers, die steden en nederzettingen leegplunderden, de bewoners wegvoerden om elders als slaven dienst te doen, vaak ook een deel zonder vorm van proces ombrachten of de afgrijselijkste kwellingen deden ondergaan.

Deze zeeschuimers hadden echter bij Hitlers edelgermanen nog een lesje in superbestialiteit kunnen nemen...

Naar raming komen in de dertiger jaren een vijftigduizend Duitsers over de grens; de meesten hebben hun kapitaal en inboedel nog kunnen redden, waarmee ze zich hoofdzakelijk in Amsterdam gaan vestigen. Dit wordt een ongekend meevallertje voor talrijke huiseigenaren; ganse ‘Blocks’, op dat ogenblik vrijwel onverhuurbare flatwoningen, zijn in een moment aan de man gebracht; de huurprijs speelde totaal geen rol meer voor de vluchtelingen, die maar blij waren, dat ze een onderdak gevonden hadden.

Eenmaal hier geïnstalleerd, beginnen de Duitsers zich weer in zaken te begeven, en richten met hun vaak aanzienlijke middelen nieuwe ondernemingen op, onder andere talrijke damesconfectieateliers. Driekwart van de Berlijnse confectiefabrieken verhuist successievelijk naar Amsterdam. Op de grachten waan je je in een Duitse stad, zoveel Duitse naambordjes trekken de aandacht; in de mondaine cafés hoor je meer Duits dan Hollands. We worden langzaam maar zeker geannexeerd...

Blijkens een door de Nederlandse regering ingesteld onderzoek, werkten in 1937 reeds tweeëndertigduizend arbeiders in die nieuwe Duitse bedrijven en dat juist in een tijd, dat de werkloosheid in Holland ongeveer haar hoogtepunt had bereikt! De migrantenstroom had dus gelukkig ook zijn nut gehad.

Moge het vele vluchtelingen hier weer naar den vleze gaan, wat hun op een enkele uitzondering na niet gelukt, dat is: de sympathie van de Nederlanders te behouden, die hun aanvankelijk zo ruimschoots ten deel was gevallen. Het staat integendeel als een paal boven water, dat het vóór de oorlog in Holland latente antisemitisme, sinds de komst van de Duitse Joden, sterk gegroeid is. En geen wonder! Ze trachten ons letterlijk en figuurlijk van onze plaatsen en uit onze posities te verdringen, vaak onder gebruikmaking van de meest ‘rücksichtlose’ middelen. Velen zijn door en door onbetrouwbaar, walgelijk arrogant en kijken met minachting op hun gastheren neer. Zij blijven hier ‘noodgedwongen’ en vertellen aan iedereen, die het maar horen wil, dat, zodra Hitler weg is, ze onmiddellijk naar hun ‘vaderland’ terugkeren. ‘Het onderwijs deugt hier niet; de arbeiders zijn onvoldoende geschoold; niets is behoorlijk georganiseerd’, verkondigen ze luid. ‘Bei uns ist alles besser’, en ‘Die Holländer sind so dumm’, krijgen we steeds te horen.

En de haat tegen die Duitse Joden begint zich ook langzamerhand tegen de Nederlandse, die zich sinds eeuwen in de bevolking opgenomen voelen, te keren. Een geestige Jood zei eens: ‘De Duitse Joden hebben eigenlijk twee fouten; het zijn Duitsers en het zijn Joden’. Het is werkelijk diep betreurenswaardig, dat een groot deel van de Nederlandse bevolking de vergissing begaan heeft, de emigranten louter als ‘Joden’ te bezien, terwijl ze in de allereerste plaats ‘Duitsers’ waren, wier meeste eigenschappen wij, en terecht, nu eenmaal niet ‘zetten’ kunnen.

Wij in Vught gingen ze al gauw ‘Joodse Duitsers’ noemen en dat was de juiste betiteling! Want in niets onderscheidden ze zich, wat miserabele karaktereigenschappen betrof, van hun Arische landgenoten. Sommige Joods-Duitse barakkenleiders ‘timmerden’ bijvoorbeeld even lustig op ons los als de ‘SS-Scharführers’!

Hoe scherper zich het Hitler-regime tegen de Joden keert, des te geweldiger de migrantenstroom groeit. Na de moord op een Duitse gezantschapsattaché te Parijs door een jonge wraaklustige Joodse emigrant, bereiken de gruwelen in Duitsland het hoogtepunt. Het frisse Leitmotiv luidt: ‘Als Juda verrekt is, zal Duitsland ontwaken’. Ganse Jodenwijken worden in as gelegd; honderden Joden op beestachtige wijze vermoord. ‘Semitisch bloed spuit in stromen van de messen’, is een populaire zin uit een volksliedje...

Tenslotte weet men hier langzamerhand geen raad meer met die duizenden nieuwe vluchtelingen, van wie de meesten geen mark meer op zak hebben; hun vaderland laat ze oogluikend vertrekken, maar plundert ze eerst finaal uit. Onder auspiciën van de Nederlandse regering wordt een monstercollecte gehouden om al die bezitlozen onder te brengen, die een recordbedrag, bijna een half miljoen gulden opbrengt. Van dit geld wordt onder andere het barakkenkamp Westerbork gebouwd, dat later in de oorlogsjaren als centraal deportatiestation zo’n grote rol zal spelen.

Noem ’t spel van ’t lot, of van ’t noodlot, maar in 1944 heeft dat, datzelfde Westerbork, na de ‘Dolle Dinsdag’ als doorgangsstation voor vluchtende NSB’ers met hun gezinnen gediend! Een illegaal blaadje vertelde het in die dagen zo aardig: ‘De rollen zijn omgekeerd. Dinsdagavond 5 september moesten de NSB’ers zich op het Weesperplein verzamelen, vanwaar ze met extra trams naar het centraal station werden gebracht, waar gereserveerde treinen klaarstonden om ze naar Westerbork te brengen, net als indertijd de Joden. Hartverscheurende tonelen... als destijds...’

En zo zijn wij dan langzamerhand 10 mei 1940 genaderd.

HOOFDSTUK II

De aanvangsmaten van de dodendans

Wij worden die historische nacht in de hoofdstad gewekt door oorverdovend motorgeronk en geloven aanvankelijk, dat de Nederlandse luchtmacht grote manoeuvres houdt. Maar al gauw zijn we van onze dwaling genezen: het zijn Europa’s bloedhonden die ons arme landje verscheuren, uitmoorden en leegplunderen komen. Vijf lange, bange jaren zal satan ons in zijn wurgende greep omvat houden...

Bij de Joden is de paniekstemming natuurlijk het grootst; ze weten wat hun van hun doodsvijanden te wachten staat! Met uitzondering van enkele gelukkigen, die nog bijtijds naar Engeland, Zwitserland of Portugal ‘weg’ kunnen komen, zitten we met ons honderdvijftigduizend als ratten in de val.

Sommigen, die vooraanstaande posities in de medische wereld of de advocatuur bekleden, anderen, die sterk in de politiek op de voorgrond getreden zijn, wordt het in die eerste meidagen al te machtig. Zij maken de slogan van de Amsterdamse Gasfabriek: ‘Doe ’t met gas’, zich eigen en vergassen zich met hun ganse familie, of benemen zich op andere wijze het leven. Niet alle zelfmoordpogingen lukken natuurlijk; in een mij bekende familie sterven de vader en de vier kinderen, maar de moeder kan op het allerlaatste ogenblik nog ‘gered’ worden. Men noemt die zelfmoorden ‘dwaas’ of ‘voorbarig’; indien de Joden toentertijd precies hadden geweten, welk lot hun later in de concentratiekampen beschoren zou zijn, dan zouden de Duitsers na 15 mei 1940 hier weinig levende ‘niet-ariërs’ meer gevonden hebben.

Op de avond van de capitulatie bekruipt mij de angst, dat het reeds direct tot Jodenvervolgingen zal komen, omdat de NSB nu vrij spel heeft gekregen. Ik besluit dan ook Amsterdam met mijn familie te verlaten en tijdelijk ‘onder te duiken’. Uren en uren loop ik naar een taxi te zoeken; eindelijk bemachtig ik er eentje tegen tien uur en rijd dan het vrolijk verlichte Amsterdam uit. Op de Haarlemmerweg kan ik van een fantastische illuminatie genieten; alle petroleumtanks aan de overzijde van het IJ staan nog steeds fel in brand en geven aan Amsterdam-Noord een huiveringwekkend aanzien. In tegenstelling tot de hoofdstad heeft Haarlem keurig verduisterd; de chauffeur ‘kruipt’ door de inktzwarte Damiatestad en brengt mij dan naar Zandvoort, waar weer alle straatlantaarns blijken te branden. Eenvormigheid in verlichting of verduistering bestond er de avond van de wapenstilstand allerminst!

Wij komen heerlijk op ons verhaal in de totaal uitgestorven badplaats; besluiten na een paar dagen maar weer naar Amsterdam terug te gaan, omdat het daar volkomen rustig is en zijn natuurlijk uiterst benieuwd naar het aspect van de stad na de capitulatie.

De houding van de bezetting jegens de Joden blijkt sprookjesachtig vriendelijk te zijn; er is geen sprake van enige vijandige maatregel of discriminatie. Een van mijn bekenden heeft de leiding van een grote bond op amusementsgebied; de Duitsers hebben hem nodig voor verschillende besprekingen en halen en brengen hem iedere dag met een pompeuze auto. De voorkomendheid zelve zijn ze jegens hem! Later werd hij met vrouw en vier kinderen in Polen vermoord...

Duitse stafofficieren nemen kamers in het aanzienlijkste Amsterdamse hotel, dat toevalligerwijze onder Joodse leiding staat. De directeur deelt zijn ‘gasten’ onmiddellijk mede, dat hij geen Ariër is; vriendelijk kloppen ze hem op de schouder, zeggen ‘dat hun dat niets schelen kan’. Een paar weken later verlaten de heren het hotel weer en geven de directie ongevraagd een schriftelijke dankbetuiging voor de voortreffelijke verzorging die zij genoten hebben. Na ongeveer een maand wordt de directeur om hem onbekende redenen gearresteerd; hij toont de ‘Sicherheitspolizei’ zijn ‘getuigschrift’, maar hierdoor komt hij van de wal in de sloot en wordt van valsheid in geschrifte beschuldigd! Het was onmogelijk, zei de politie, dat Duitse officieren ooit een dergelijk papier aan een Jood zouden geven. Na controle bleek het natuurlijk ‘echt’ te wezen; ‘veiligheidshalve’ stuurde men hem later maar met zijn familie naar een dodenkamp.

Zo ongemerkt voor ‘the man in the street’ worden er nu hier en daar Joodse zaken in beslag genomen, ‘Verwalters’ aangesteld, de geldmiddelen geroofd, voorraden geforceerd verkocht, liefst aan NSB’ers, en als de buit dan binnen is, de deur voorgoed op slot gedaan. Vooral de kleinere zaken werden op deze manier snel ‘geliquideerd’. De boeken werden na inzage vaak aan de kopers van de voorraden cadeau gedaan, die er wellicht nog in- of verkoopadressen uit konden halen! Ook werden verschillende Joodse hoogleraren aan de dijk gezet.

Voor het overige is alles nog schijnbaar bij het oude gebleven.

In sommige zwak-anti-Duitse kringen ontstaat zelfs zoiets als ‘waardering’ voor de bezetters, die zich zo keurig correct blijven gedragen en niemand een haar op het hoofd krenken. Wat vallen ze mee!

Dan echter komt in februari 1941 als een donderslag bij heldere hemel de massa-arrestatie van ongeveer twaalfhonderd jonge Amsterdamse Joden, zogenaamd als represaillemaatregel tegen de partiële stakingen. Op die bewuste zaterdag worden in de Jodenbuurten overvalwagens geposteerd en lopen alle mannen die zich op straat bevinden, in de val. Zonder mededogen worden zij van hun vrouwen, ouders of kinderen gescheiden, en verstoken van enige uitrusting naar het concentratiekamp Mauthausen gebracht.

De consternatie door dit wrede optreden gewekt, is, behalve natuurlijk in antisemitische kringen, algemeen. Door vooraanstaande Ariërs worden vertogen tot de Duitse overheid gericht; in de kerken van de kansels af krachtig geprotesteerd. Maar men praat tegen dovemansoren. ‘Over het lot van de Joden valt niet te praten’, zegt de Rijkscommissaris.

De uitmoording van onze Hollandse Joden heeft hiermee een aanvang genomen; want nauwelijks enige weken na deze deportaties komen reeds tientallen doodsberichten binnen. Na korte tijd zijn ze allen ‘aan longontsteking’ gestorven, of ‘bij een poging tot ontvluchting’ doodgeschoten, zoals de geijkte termen luiden. Typisch is de belevenis van een moeder, wier twee zoons door de Duitsers weggehaald en als overleden opgegeven zijn. Kort na de ontvangst van het doodsbericht verschijnt de politie en deelt de vrouw mede, dat zij komt om haar twee zoons te halen. ‘Maar die zijn toch dood?’, zegt ze. ‘Onzin’, is het antwoord, ‘zwendel!’ De Sicherheitsdienst haalt het hele huis ondersteboven en druipt ten slotte af, allerlei verwensingen uitend, omdat het onderzoek natuurlijk niets opgeleverd heeft.

Een tweede geval, maar geheel tegenovergesteld: Een Rabbijn komt een echtpaar mededelen dat hun zoon in Duitse gevangenschap overleden is. Het kan deze tijding gelukkig kalm opnemen; hun jongen zit op dat ogenblik ijverig op zijn kamer te studeren! Aan de registratie van de gedeporteerde Joden schijnt dus wel het nodige gehaperd te hebben.

De zo snelle en daardoor onwaarschijnlijke dood van al die jonge mensen werd hier dan ook niet zo grif aangenomen. De Amsterdamse Burgerlijke Stand bijvoorbeeld wilde het overlijden van de gedeporteerde mannen niet certificeren.

Intussen zijn, dankzij de ‘goede zorgen’ van de Joodse Raad, een lichaam op bevel van de Duitsers, door de Amsterdamse juwelier A. Asscher en de hoogleraar prof. dr. D. Cohen in het leven geroepen, de namen en adressen van alle in ons land wonende Joden behoorlijk geregistreerd. Hiermee blijken hun belangen echter allerminst gediend te zijn geweest; men heeft het de Duitse bloedhonden wel erg gemakkelijk gemaakt! In zekere zin heeft het bestuur van de Joodse Raad dan ook collaborateursarbeid verricht. Maar zij, die voorlopig lustig van de JR profiteren, zijn de prominenten, die daarin zitting hebben en tot begrijpelijke verontwaardiging van ons Hollanders, voor negentig procent uit Duitse Joden bestaan! Al spoedig wordt de JR dan ook: ‘Joodsje Raad’ genoemd (de Duitsers kunnen onze ‘sch’ niet uitspreken); het kantooradres: ‘Oude Schjans’. Anderen maken van de initialen: ‘Joodse Bloedraad’ in verontwaardiging over het negeren van hun belangen.

Vele rijke Joden keren de Joodse Raad de rug toe in verband met de zware belastingheffing. Had deze groep van ontevredenen kunnen bevroeden dat Lippman Rosenthal & Co’s bank, het door de Duitsers genaaste semi-Joodse bankiershuis haar spoedig de allerlaatste cent zou afnemen, dan zouden heel wat klachten over te hoge heffing wel achterwege gebleven zijn!

En dan is er nog de algemene klacht: de JR blijkt dag en nacht voor de Duitsers klaar te staan. Deze eisen vaak dat enorm veel werk binnen een onmogelijk korte tijd klaar moet zijn; in plaats dat de JR saboteert en de lijn trekt, krijgen de Jodenbeulen hun opdrachten altijd op tijd afgeleverd. Maar de bestuurders van de Raad dachten zich natuurlijk door deze ogendienarij voor de Duitsers onmisbaar te maken en hierdoor hun hachje te redden ten koste van de andere Joden. Maar deze vlieger is gelukkig niet helemaal opgegaan. Toen de Duitsers alles van de JR binnen hadden wat ze wensten, hebben ze heel wat kopstukken even snel naar Westerbork getransporteerd als de rest. Dankbaarheid, een van de schoonste eigenschappen van de mens, kenden de Duitsers echter slechts bij naam en tegenover Joden kwam deze ‘gar nicht im Frage’. Door echter openlijk hand- en spandiensten aan hun Arische ‘landgenoten’ te bewijzen, hebben heel wat Joodse Duitsers hun hachje kunnen redden. In Amsterdam, Vught en Westerbork kuierden er nog troepen rond, toen een flink deel van onze mensen allang vergast of doodgemarteld in de buitenlandse concentratiekampen was...

HOOFDSTUK III

Het gaat crescendo

Scherper en scherper worden de maatregelen tegen de Joden die nu allemaal met een ster versierd rondlopen. Men zegt dat ook spottenderwijs, dat er op zaterdagmiddag in de Jodenbuurt ‘sterrenparade’ is. Van die Jodenster had je, dwars tegen de opzet van de Duitsers natuurlijk in, aanvankelijk werkelijk nog wat plezier. Kwam je bijvoorbeeld een volle tram binnen dan stonden er onmiddellijk een paar jongens of meisjes op, om je een plaats aan te bieden; totaal onbekende heren namen diep en nadrukkelijk de hoed voor je af. Vaak kwam er op straat een vriendelijke oude dame of heer naar je toe, om je te vertellen ‘dat je beter zo’n ster, dan een insigne van de NSB: kon dragen’. Van de verachting, waaraan de Duitsers je door die gele lap prijs wilden geven, heb ik al die tijd tot mijn grote vreugde geen schijntje gemerkt. Integendeel!

Dan komen de eerste bordjes: ‘Voor Joden verboden’. Een kroeg in de PC Hooftstraat en een aan het Damrak, een lunchroom in de Kalverstraat, een restaurant aan de Voorburgwal, mitsgaders enige NSB-winkelzaken, onder andere een comestibleswinkel in de Utrechtsestraat en een kleermakerij in de Van Baerlestraat, gaan vrijwillig vóór, maar al spoedig worden alle cafés, restaurants, lunchrooms, kappers, groentezaken, slagers enzovoort genoodzaakt het gehate bordje van wijlen de heer Feitsma op te hangen.

Je kreeg in het begin een brok in de keel, als je een café, waar je dertig jaar stamgast was geweest, niet meer binnen mocht; de barbier, waar je als kind in huis was, je niet meer adoniseren kon; winkels, waar je vroeger geregeld kocht, voorbij moest lopen, of alleen maar tussen drie en vijf uur mocht binnengaan. Later begon je gelukkig aan alle maatregelen van de Duitsers te wennen en merkte je niet eens meer, hoe erg je eigenlijk gedeclasseerd was!

Zeker om de latere overgang naar het concentratiekamp gemakkelijker te kunnen verwerken, hadden we in het begin nog een beetje gelegenheid om verstrooiing te zoeken. Door een Joodse miljonair werd een fonds gesticht ter financiering van een Joods symfonieorkest, dat aanvankelijk genade kon vinden in de ogen van onze aartsvijanden. Albert van Raalte, de bekende radiodirigent, staat aan het hoofd van het inderhaast en met een geweldig enthousiasme opgericht ensemble en heeft in luttele maanden tijd een wonder met die heterogene krachten tot stand gebracht! Hij voert een orkest van vijfenzeventig man, plus de bekende harpiste Rosa Spier aan, dat op de blazers na, niet voor het Concertgebouworkest, qua prestaties, behoefde onder te doen. Er zitten trouwens heel wat krachten uit de Van Baerlestraat, evenals uit het Haagsche Residentieorkest, in het nieuwe ensemble.

Uit de aard van de zaak is het repertoire geweldig beperkt, aangezien er slechts muziek van Joodse componisten ten gehore mag worden gebracht. En met Camille Saint-Saëns, Mendelssohn-Bartholdy, Rubinstein, Dukas en Mahler is de lijst van klassieke Joodse componisten zo ongeveer compleet. Precies na vijfentwintig concerten wordt het orkest geliquideerd; het Nelson-cabaret, dat eveneens in de Hollandse Schouwburg een onderdak gevonden heeft, moet tegelijkertijd de vlag strijken. Het gebouw krijgt een andere, in de ogen van de Duitsers, veel verhevener bestemming, namelijk ‘vergaarbak’ voor Joden, die voor de concentratiekampen en latere uitmoording bestemd zijn.

Al spoedig mogen wij ook van de openbare vervoermiddelen geen gebruik meer maken, de ‘wandelende Jood’ is herrezen! Huisvrouwen worden eveneens gedupeerd; ze kunnen slechts tussen drie en vijf uur in de ‘Arische’ winkels of op de drie daarvoor aangewezen Joodse markten terecht. Slechts blijven nog enkele ‘Joodse lokalen’ open, die echter niet door Ariërs betreden mogen worden.

Alle openbare parken, benevens de rustbanken, die in de stad te vinden zijn, zijn nu aan de beurt om de Joden ontzegd te worden; vaak ziet men ouden van dagen en gebrekkige stumpers uitgeput op straat stilstaan; een ogenblik plaatsnemen om uit te rusten wordt hun zelfs niet gegund. Het is alles ‘Voor Joden verboden’, wat de klok slaat.

Geen pakje mag een winkelier meer bij ons aan huis bezorgen; ’s avonds om acht uur moeten alle Joden van de straat verdwenen zijn, zodat men ze ‘en masse’ in hun huizen oppakken kan.

Zodra de tram voor Joden taboe is, huur ik een fiets, teneinde nog wat contact te kunnen houden met mijn zakenrelaties, die over de gehele stad verspreid zijn. Wat ben ik gelukkig met m’n privévervoermiddel! Maar dan komt weer een nieuwe oekaze: ‘Alle Joden moeten hun fietsen inleveren’; mijn vlieger gaat dus niet op! Ik ben nu tot vijf uur lopen per dag veroordeeld, evenals duizenden lotgenoten. Van onze weldoorvoede bodies blijft weinig over; de behoefte aan kunstmatige vermageringsmiddelen is bij de Joden weldra tot een minimum geslonken...

Intussen gaan de razzia’s dag en nacht ongestoord verder; alleen op zon- en feestdagen staat de ophaalmachine vrijwel stil. Op die dagen kunnen de Joden dan even uitblazen; overigens is er maar één vraag die hun leven beheerst: hoe blijven ik en mijn familie uit de klauwen van de Duitse moordenaars? Iedereen holt, smeekt, bedelt, bidt om op ‘sperlijsten’ te komen, die in ongelofelijke verscheidenheid voorhanden zijn en waaruit enige weinig scrupuleuze Joden zelfs nog een duchtig slaatje weten te slaan. In bonte volgorde zijn er onder andere Wehrmacht-Barneveld-diamant-kleermakers-bontwerkers-voddensorteerders-Joodse Raad-groentevoorziening- en Joost weet wat nog meer voor sperren en sperlijsten, die allen een meer of minder labiele kans bieden om tot ‘wederopzegging’ van tewerkstelling in Duitsland verschoond te blijven. Dan kwanselen de Duitsers op hun eigen houtje ook nog met sperren; wel heeft Hitler eens plechtig verklaard, dat degene, die ‘aan deze oorlog verdient, doodgeschoten zal worden’, maar daar trekken zijn trawanten zich natuurlijk niets van aan. Leverde men bijvoorbeeld bij een zekere meneer Puttkammer f 30.000,–, of bij Aus der Fünten, ‘SS-Hauptsturmführer’, de officiële Jodenbeul, f 50.000,– aan diamanten of andere gemakkelijk te realiseren waarden in, dan kon men tot ‘wederopzegging’ hier blijven. Al spoedig bleek ‘dat de meeste inleveraars bij de neus waren genomen; er zijn mij gevallen bekend, waarin de betrokkenen twee keer vierentwintig uur, nadat zij zich hadden laten overhalen om dat bedrag te betalen, uit Westerbork over de grens zijn gebracht! Hoe de Duitsers en de NSB’ers ook walgden van de Joden, van hun geld en goed waren ze allesbehalve vies! De Duitse ex-kroonprins bijvoorbeeld had jarenlang een Joodse privébankier, die hij met tal van eerbewijzen overlaadde. ‘Pecunium non olet’, ‘geld stinkt niet’, zelfs als het van Joodse oorsprong is.

Zo heeft Göring zich een cadeau, in de miljoenen Hollandse guldens lopende, laten welgevallen van een wereldvermaarde Joodse schilderijenhandelaar uit ons land. Als tegenprestatie liet de Duitse plutocraat hem en zijn familie, in totaal een kleine dertig personen, naar Portugal uitwijken. Het escorte stond onder persoonlijke leiding van onze Hauptsturmführer, die aansprakelijk was voor de veilige aankomst van deze familieverhuizing.

Naar Zwitserland konden de Joden aanvankelijk nog eveneens legaal uitwijken, wat 50.000 Zwitserse goudfranken kostte, welk bedrag bij vooruitbetaling door een Zwitserse bank naar Duitsland moest worden overgemaakt. Deze transactie was dus alleen mogelijk voor hen, die in de rest van onbezet Europa of overzee familieleden hadden, die de nodige stappen konden doen. Let wel dat de Duitsers geen genoegen namen met betaling in hun ‘hoogwaardige’ valuta, (gedekt door hun arbeidsprestaties!), of in die van de bezette gebieden. Voor de rest moesten degenen, die op deze wijze ons land konden verlaten, hun gehele inboedel, vermogen, garderobe, kortom alles wat ze verder bezaten, in Holland achterlaten. Talrijke kapitaalkrachtige Joden hebben zich deze finale uitplundering toch laten welgevallen, teneinde het vege lijf te redden, en uit de beulshanden van de Duitsers te blijven.

Voor hen, die ten slotte geen enkele kans zien om gesperd te worden of onder te duiken, blijft er dan nog een strohalm over om zich aan vast te klampen en wel: een doktersattest, inhoudende dat de patiënt aan een of andere ernstige ziekte lijdende is, liefst een, waarbij vervoer onherroepelijk de dood ten gevolge heeft. Hart-, long-, huid- en suikerziektespecialisten vinden hun wachtkamers op ieder spreekuur barstensvol; het percentage Joden, dat zich kerngezond voelt, is tot een minimum geslonken! En het mooiste van alles is, dat die duizenden attesten in het begin van de razziaperiode werkelijk nog helpen ook; talloze Joden ontspringen voorlopig de dans. Zo heeft een van mijn familieleden, een man van achtenzeventig jaar, de veine tot tweemaal toe niet weggesleept te worden, als men hem halen wil. Hij heeft een attest, dat hij ernstig hartlijder is. Een van de Hollandse mensenjagers wenst hem zelfs bij het tweede nachtelijk bezoek spoedige beterschap! Er waren warempel nog menselijk voelende NSB’ers ook! De emotie was de oude man echter te machtig geweest; enige uren na het laatste bezoek sluit hij voorgoed de moede ogen. Gelukkig ontheft hem dit van ‘tewerkstelling in Duitsland’, alias afslachting in het buitenland.

Zelf loop ik met een fraai attest betreffende slechte bloedsomloop in mijn zak, dat ik echter eerst krijg na meer dan één specialist te hebben bezocht. Sommigen blijken bezorgder voor hun eigen lot, dan voor dat van de Joden, en zijn er huiverig voor attesten aan hen af te geven, indien daar niet werkelijk een gegronde reden voor is. Een van hen, die rijkelijk met dergelijke papiertjes gestrooid heeft, wordt door de Duitsers gearresteerd.

Behalve mijn attest geloof ik nog een ‘dekking’ te hebben; voor ‘veel geld en weinig goede woorden’ heeft een bontatelier mij op zijn arbeiderslijst geplaatst, ofschoon ik zelfs bij helder daglicht geen hazenvel van een konijnenvel weet te onderscheiden. Maar er waren wel Joodse ‘lompensorteerders’, die geen verschil wisten tussen wol en katoen. Met de jaren zou de vakkennis weer komen, dacht ik. Helaas heb ik de gelegenheid niet gekregen, mij voldoende in het edele bontvak te bekwamen. Ik kon niet gesperd worden, aangezien mijn werkgever niet aan een honderd procent ‘Wehrmacht Firma’ bleek te leveren. Zo bleven de Duitse soldaten, die in Rusland moesten overwinteren, van door mij vervaardigde bonthandschoenen gespeend. Wellicht hadden ze in het tegenovergestelde geval, beter stand gehouden!

Tegen het najaar ’42 wordt het ‘ophaal’-tempo tot een razende hoogte opgevoerd. Van de talloze walgelijke gemene streken van de Duitsers was de ‘Westhaven’-boevenstreek een van de meest frappante. Het ging hier om een duizend mannen, die voor ‘werkvergunning’ de IJpolder waren opgeroepen, ofschoon een groot deel nog zaken dreef of betrekkingen bekleedde en dus allerminst tot de werklozen behoorde. In plaats dat de boot, die hen dagelijks van de Westhaven tegen zeven uur naar de IJkade terugbracht daar weer meerde, voer ze op een vrijdagavond dóór naar het Lloydhotel. Niemand mocht van boord, of wat eten gaan kopen, ofschoon de laatste maaltijd reeds om twaalf uur ’s middags had plaatsgevonden. Klokslag acht uur ’s avonds werden de vrouwen en kinderen van die niets kwaads vermoedende stakkers uit hun huizen weggesleept of kregen bevel zich zonder verwijl in de Euterpestraat te melden. De volgende dag ging de gehele groep naar Westerbork, maar nog had men de ‘Westhavers’ geen voedsel verstrekt! In het kamp bleken geen maatregelen te zijn genomen om al die duizenden mensen eten of onderdak te verschaffen. Ze moesten dus maar op straat blijven! Een van mijn vrienden heeft drie dagen lang met vrouw en twee kleine kinderen gehongerd en in de open lucht gekampeerd. Gelukkig konden wij hun toen wat eten sturen!

HOOFDSTUK IV

De ‘zenuwoorlog’

Met het verhaal van de geestelijke ellende, de angst en het verdriet, waarin de steeds slinkende kring van Joden hier gedompeld was, gezwegen van het afschuwelijke lot van de gedeporteerden en gestraften, zouden boekdelen te vullen zijn.

Twee groepjes Joden bleven echter gespaard: de gemengd-gehuwden met kinderen (voor zover zij niet bij razzia’s opgepakt waren) en zij, die als ‘agents-provocateurs’, of verraders in dienst van de moordenaars van hun rasgenoten waren. Gelukkig zijn de namen van de meeste van die eervergeten Joodse schoften in de loop van de oorlogsjaren bekend geworden; voor zover de ondergrondse beweging hen niet reeds afgemaakt heeft zullen zij hun gerechte straf waarschijnlijk niet ontgaan. Het is echter te hopen, dat men dit geboefte nog tienmaal zwaarder straft dan hun ‘Arische’ collega’s. ‘Voor wat, hoort wat!’

Indien men een scherpe indruk van het leed van de Joden wilde krijgen, was een korte wandeling door de vroeger zo levendige ontypische Jodenbuurten reeds voldoende. Talloze winkelzaken waren gesloten of de eigenaars weggesleept; woonhuizen, wier ramen de voorbijganger als dode ogen aanstaarden, finaal leeggeplunderd; slechts gezichten van mensen, waarop kommer en verdriet te lezen staan; elk flard van een gesprek, dat men opvangt, getuigt van leed, eindeloos leed. Het ‘Uitverkoren Volk’ is radeloos en totaal murw gebeukt... De Amstel toont u ten slotte het waarom van de razzia’s. Grote rijnaken worden dag in dag uit berstensvol geladen met de inboedels, het lijf- en linnengoed, dat men uit de Jodenhuizen heeft geroofd. Dit zijn dan de voorraden, die minister Göring ‘met het oog op de te verwachten bombardementen, indertijd in het buitenland heeft laten aanleggen’. Tussen april 1942 en april 1944 zijn er zeshonderdnegenentwintig schepen met Joods meubilair naar Duitsland gebracht! De door de geallieerde vliegtuigen in Duitsland aangebrachte schade werd door de Joden met hun goed en hun bloed voor een groot deel terugbetaald...

Ikzelf maak eveneens de zenuwslopende angst om mijn familiebetrekkingen en vrienden mee. Mijn enige zoon, uit mijn eerste, vol-Joodse huwelijk, woont op kamers. Iedere morgen is mijn eerste werk hem op te bellen; vóórdat hij zijn stem heeft laten horen, sta ik duizend angsten uit, dat hij in de afgelopen nacht weggehaald is en mijn oproep dus onbeantwoord zal blijven. De enkele malen, dat hij het riskeert mij op te komen zoeken, zijn even zoveel kwellingen voor mij. Zou hij onderweg niet gegrepen worden? Als hij vijf minuten later komt dan afgesproken, zit ik op hete kolen. En na zijn vertrek verkeer ik weer tot de volgende ochtend in voortdurende ongerustheid. Om mij heen worden familieleden, vrienden, bekenden en zakenrelaties weggesleept; ik voel mijn beurt onherroepelijk naderen, de strop iedere dag dichter toehalen...

Nauwelijks heb ik ’s avonds gegeten, of ik verdiep me in een boek; ik wil niet denken; niet piekeren, maar het kost wat het wil: ‘afleiding’ voor mijn geest zoeken, zorgen en angst trachten te vergeten. Doch, terwijl ik aan het lezen ben, luister ik gespannen naar elk geluid buiten op straat; als ik het gedreun van militaire stappen hoor, denk ik: nu komen ze me halen, binnen enkele seconden zullen ze aanbellen, moet ik mee... En gaan die voetstappen mijn huisdeur voorbij, dan kan ik weer ’n moment verlicht ademhalen, totdat ’t zelfde spelletje zich een kwartier of een halfuur later herhaalt...

Eén lichtpunt is er nog in dit zenuwslopend bestaan en dat is het medeleven met m’n vrouw en mij van onze ‘Arische’ vrienden. Ze nodigen ons vaak uit voor knusse etentjes of weekendjes, waarbij ze hun kleine reserves aan vooroorlogse lekkernijen, die als godenspijs smaken, glimlachend door ons plunderen laten. Ze zoeken me vaak op, trachten me op te beuren; als de Engelse zender goed nieuws heeft, komen ze op een holletje alles vertellen en maken de zaak nog ’n beetje mooier om de moed er maar bij me in te houden.

En wat doen er geen tientallen verhalen de ronde van Ariërs, die goed en bloed veil hebben voor de gemartelde Joden, alles en alles op het spel zetten om hen te helpen! Hoeveel Arische vrouwen sjouwen niet dag in dag uit met levensmiddelen voor hun Joodse vriendinnen! Wat een miljoenen guldens aan effecten, huisraden, schilderijen, goud en zilver worden niet door Ariërs van hun Joodse vrienden in bewaring genomen, een ‘misdrijf’, waarop deportatie staat. Hoeveel Joodse kinderen laten ze niet onderduiken! Daarom treft het je zo diep, als die ‘Bewariërs’ (zoals de bewarende Ariërs schertsenderwijze genoemd worden), door de achteloosheid of onvoorzichtigheid van hun Joodse vrienden, gegrepen worden. Er blijken van die slimmeriken rond te lopen, die uitvoerige lijsten bij zich dragen van alles, wat zij bij hun vrienden hebben ondergebracht, vaak onder toevoeging van de namen en adressen! Zo zijn helaas vele opofferingsgezinde Ariërs in Vught en in Duitse concentratiekampen terechtgekomen. De Joden, die op deze wijze met de belangen van hun oprechte vrienden gespeeld hebben, waren zoveel opofferingsgezindheid en medelijden heus niet waard!

Uit die tijd dateren enige staaltjes van gezonde Amsterdamse humor, waard om niet in het vergeetboek te raken: De gehele stad wordt volgeplakt met de V-voor-Victorie-campagne, waarvan het idee door Duitsland van de Engelse propagandadienst is gestolen. ‘Duitsland wint op alle fronten van Europa’, is de brallende kreet. Nauwelijks hangen de eerste biljetten, of ik ontmoet een vriend, die me lachend begroet met: ‘Zeg, weet je ’t al, kerel? Duitsland wint op alle frontpagina’s van Europa!’

In de wagens van de gemeentetram hangt een opvallend, on-Germaans geestige transparant, met een tekst op rijm, waarin iedereen, hetzij kok, matroos, kantoorbediende, metselaar, elektricien, of ‘zoon, die moeder tot last is’, kortom iedere Nederlander aangespoord wordt om in Duitsland te gaan werken; een oproep, waaraan helaas zoveel duizenden en duizenden gehoor hebben gegeven. De slotregel van het rijmpje luidt:

‘In Duitsland, dat staat vast,

vindt iedereen ’n betrekking, die hem past!’

Door een geestige kerel werden op hopen van die transparanten het woord ‘betrekking’ door ‘doodkist’ vervangen, juist op het moment, dat de enorme luchtaanvallen boven Duitsland begonnen. En ’t deed m’n hart goed, te zien, dat het trampersoneel die ‘verbeterde’ transparanten rustig hangen liet; tot de laatste dag, dat hier de trams reden, trof je ze aan...

En in een van Amsterdams bioscopen, die, zoals men weet, evenals alle andere publieke vermakelijkheden en wedstrijden natuurlijk ‘voor Joden verboden’ was, speelt zich het volgende af.

Er draait een film: ‘Het leven van de bijen’. Als de regel: ‘De koningin komt terug’ op het witte doek verschijnt, brult, roept, waarschuwt de hele zaal van plezier, ofschoon dat opschrift al weinig te maken had met een terugkomst van ‘onze’ Koningin in L en wordt de film gestopt en komt de directeur op het toneel, bleek van angst, dat de Duitsers zijn ‘tent’ zullen sluiten als straf voor deze demonstratie. Woedend roept hij uit: ‘Wie hebben dat gedaan?’ En in koor schreeuwt de zaal terug: ‘De Joden!’ Gans terneergeslagen druipt de directeur dan maar af; met onwillige honden is het immers slecht hazen vangen...

En nu ik u toch langs de humor van die dagen voer, moet ik ook nog even gewag maken van ‘binnenpretjes’, die de Joden hadden. Talloze van hen lukten het zowaar Arische papieren te krijgen. Niet, dat zij het tot ere-‘Ariër’ gebracht hadden (ik moet trouwens nog het eerste exemplaar van dat soort ontmoeten) maar zuiver en alleen op afstammingsgronden. Had men bijvoorbeeld een grootouderpaar in het buitenland wonende of daaruit afkomstig, dan kon geen Duitser bewijzen, dat dit niet-Arisch was. Men was dus half-Jood. Maar in de meeste gevallen was de godsdienst van de grootouders wel aantoonbaar en dan gingen spitsvondige Joden een heleboel stapjes verder. Men ging bewijzen dat men een buitenechtelijk kind was en de als vader aangewezen Jood ‘godsonmogelijk’ de echte papa kon wezen. Dit geschiedde dan met de hulp van een hoogbejaarde dokter, die zich warempel nog herinneren kon, dat de ‘officiële vader’ destijds aan een ziekte had geleden, die steriliteit had veroorzaakt. De verwekker van het kind of kinderen was in al die gevallen dan vanzelfsprekend een Ariër geweest! Aldus was het zaakje in orde en de ‘vuile Jood’ een blanke Ariër. Kunt u zich de heimelijke pret van de Joden niet voorstellen, nu ganse families, sinds eeuwen zo Joods als de Hoofdsynagoge op het Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam door de Duitsers als vijftig procent Arisch werden beschouwd en zonder ster konden rondkuieren?

Ook de honderd procent Portugese Joden verkeerden aanvankelijk in een uitzonderingspositie. De Duitsers beschouwden hen als ‘Portugezen’ en niet als Joden, een krankzinnige opvatting natuurlijk die ze later weer hebben laten schieten.

HOOFDSTUK V

In beulshanden

De eerste keer, dat de Duitsers mij grijpen wilden, ben ik de dans ontsprongen...

Op een dag, dat ik toevallig niet op het bontatelier aanwezig was, kwam de SD (Sicherheitsdienst) alle aanwezige Joodse arbeiders ophalen. Een van de patroons kon het vege lijf redden, door op de wc te blijven, waar hij op het ogenblik van de overval was. Een loopjongetje wist zich in een hangkast schuil te houden achter een partij bont. Van twee uur ’s middags tot negen uur ’s avonds heeft hij bijna dubbelgevouwen opgesloten gezeten! Toen is de arme jongen, die anders nooit tevoorschijn zou zijn gekomen, door de patroon per toeval ontdekt. Binnen drie keer vierentwintig uur waren natuurlijk alle kostbare machines, mitsgaders de voorraden en verdere inventaris door de Duitse rovers de deur uitgesleept.

Maar de tweede keer, dat de Germaanse bloedhonden het op mij gemunt hadden, zat ik als een rat in de val.

Op een nacht in begin maart 1943, toen ik reeds lang de slaap van de rechtvaardige sliep, werd er hard gebeld. Slaapdronken ontsloot ik de buitendeur en werd begroet met de roep: ‘Politie!’. Er kwamen drie ‘Schalkhaarders’ opgewekt en lachend binnen en deelden mij mede, dat ik me aankleden moest om met hen mee te gaan. Toen ik hun harde, onmeedogende tronies zag, maakte ik bij mijzelf de opmerking, dat het gezegde: ‘Hoe later op de avond hoe schoner volk’, allerminst op hen van toepassing was! Mijn ‘Arische’ vrouw, nog lang niet hersteld van een zware val, die haar vijf maanden aan bed had gebonden, bezwoer de jongens haar man niet in het holst van de nacht weg te halen en haar, hulpbehoevend als ze was, alleen achter te laten. Tranen noch vertogen hielpen. ‘Er is niets aan te doen’, zei de chef ‘uw man wordt tewerkgesteld in Duitsland en zal goedschiks of kwaadschiks mee moeten’. Hij duwde me een vel papier in mijn handen, dat ik doorlezen moest. Meegenomen kon onder andere worden:

1 koffer of rugzak, 1 werkpak,

1 paar werklaarzen, 2 wollen dekens,

2 paar sokken, 2 stel beddengoed,

2 onderbroeken, 1 etensnap,

drinkbeker en lepel,

2 hemden, 1 pullover

Dat ze ons dit alles en nog tienmaal meer lieten meenemen, om het ons later te kunnen ontstelen, stond natuurlijk niet op het papiertje. Maar dat is weer ’n andere historie...

Ik begon nu maar het hoognodige bij elkaar te zoeken, kalmeerde, zo goed en zo kwaad ik kon, mijn vrouw, die een zenuwcrisis nabij was, smeekte haar in hemelsnaam maar flink te wezen en zich niet verder voor die drie jongens te vernederen, van wie er twee, zoals ik zag, thans lijkbleek van emotie waren. Ze hadden het handwerk van mensenjager zeker nog niet lang geleden geleerd!

Nadat de wederzijdse gemoederen wat tot rust waren gekomen, begonnen de jongens overal licht te maken, een avondboterhammetje te eten en een sigaretje op te steken. Op hun manier stelden ze me een beetje op m’n gemak. ‘Ik moest alles kalmpjes aan doen, want ze hadden tijd in overvloed’. Zij raadden mij aan, maar zoveel mogelijk eten mee te nemen en m’n levensmiddelenkaart niet te vergeten.

Gedwee volgde ik hun raadgevingen op en nam toen, ziek van verdriet, afscheid van mijn vrouw, haar alleen achterlatende. Ik zou haar wel nimmer meer terugzien...

Met een zware handkoffer en een flinke deken sjouwde ik naar een dichtbijgelegen kruispunt, waar m’n bewakers mij geboden te wachten. Na drie kwartier kwam eindelijk de overvalwagen uit het duister tevoorschijn; ik moest maar zien hoe ik er zonder licht in kon kruipen. Toen dit de heren te lang naar hun zin duurde, kreeg ik een flinke trap: ‘Opschieten, Jood!’