Tot vanavond en lief zijn hoor!

Salo Muller

Tot vanavond en lief zijn hoor!

oorlogsherinneringen

Voor Conny

Dit boek is in 2005 uitgegeven door Uitgeverij Houtekiet

© 2014 Uitgeverij Verbum en Salo Muller

Omslagfoto: Salo Muller

Vormgeving: Van Boom & Rijnbende, Amsterdam

ISBN 9789074274708

NUR 321

Meer informatie over Verbum Holocaust Bibliotheek: www.verbum.nl

Inhoudsopgave

Woord vooraf

Inleiding: Overleden in Auschwitz

1 | Door de wereld terzijde geschoven

2 | De totale verwijdering der Joden

3 | Joods Amsterdam

4 | De vlucht van koningin Wilhelmina

5 | Praten met Hitler?

6 | Razzia’s

7 | Geboren op een schrikkeldag

8 | Een zonnige morgen in mei

9 | De laatste ontmoeting met mijn ouders

10 | Mijn eerste onderduikadres

11 | De slagader doorgebeten en het bloed uitgezogen

12 | De bipsen inspecteren

13 | Een oude, koude fiets

14 | Wat is een jood?

15 | Met wortel en tak uitroeien

16 | Niet te geloven

17 | Doodstraf

18 | Tantje Ju en nichtje Etty

19 | Het verraad van de Joodse Raad

20 | Bevel uit Berlijn

21 | Een grote liefde: Duitsland

22 | Japje in Friesland

23 | Leven en dood van alledag

24 | Tussen de muizen en de ratten

25 | Bips afvegen met een psalmblaadje

26 | Kampen in Nederland

27 | Een trein uit Apeldoorn

28 | Zwarte donderdag

29 | Naakt in de koude nacht het einde tegemoet

30 | Auschwitz

31 | Intussen in Friesland

32 | Het einde van de oorlog

33 | Nachtmerrie

34 | Terug naar Amsterdam

35 | Astma, op nerveuze gronden

36 | Jarig

37 | Dromen van mijn overleden ouders

38 | Kinderheim Villa Jenny

39 | Postzegels verzamelen

40 | Braaksel terug opeten om het af te leren

41 | Amerikaanse kauwgom

42 | Waarom ben ik blijven leven?

43 | Afscheid van het geloof

44 | School in de soep

45 | Sekslessen in de zomer

46 | Salo, het lastige jongetje

47 | Te snel aangebrand

48 | Gedichten schrijven

49 | Heilgymnast masseur!

50 | Bij Ajax

51 | Conny

52 | Een heel hecht gezin

Naschrift

Register

Woord vooraf

Op de begrafenis van mijn moeder, in werkelijkheid mijn tante, kreeg ik na mijn afscheidswoord een vreemd gevoel. Ik keek om me heen. Ik stond in de aula op Muiderberg, samen met mijn vrouw en onze beide kinderen. Verder mijn zusje (mijn nichtje) met haar gezin, een paar nichten en neven en enkele lieve vrienden en kennissen. Dit was dus de Rest van mijn eens zo grote familie.

Mijn vrouw stond zoals gewoonlijk naast me. Alleen. Ja, zij was hier alleen, zonder iemand van haar familie. Die bestond immers niet meer. Bijna niemand van hen had de Tweede Wereldoorlog overleefd. Zij was dus het Restje van haar zo grote familie.

Alles bij elkaar zijn we een verdomd klein Restje, dat zich tussen alle andere mensen moet proberen staande te houden. Misschien wordt het Restje door onze kinderen en kleinkinderen nog eens een Rest! Dit dacht ik allemaal in één minuut, voordat de baar naar buiten werd gereden, in de sneeuw.

Ik draag dit boek op aan de man en de vrouw die mij, met vallen en opstaan, de opvoeding hebben gegeven waardoor ik in deze wereld ben geworden wie ik ben. Aan Ju en Louis. Maar ook aan mijn vader en moeder, aan mijn ooms, tantes, neven en nichten en aan de gehele familie van mijn vrouw. Aan hen dus die de gaskamers niet hebben overleefd. Aan mijn vrouw Conny, mijn kinderen en mijn kleinkinderen: Opdat zij niet vergeten! En aan al die mensen die met gevaar voor eigen leven míjn leven hebben durven redden.

Dank ben ik verschuldigd aan mijn vrouw Conny. Avonden heeft ze alleen gezeten. Maar altijd bleef zij mij steunen om dit boek toch echt af te maken. En aan mijn nieuwe uitgever Gerton van Boom. Door hem is mijn boek vernieuwd.

Salo Muller

Inleiding

Overleden in Auschwitz

Telkens als ik het begin van Ondergang van dr. J. Presser lees, lopen de rillingen over mijn rug. Hij schrijft: ‘Dit boek behelst de geschiedenis van een moord. Een moord, tevens massamoord op nimmer gekende schaal, met voorbedachten rade, en in koelen bloede gepleegd. De moordenaars waren Duitsers, de vermoorden Joden.’

Hoe heeft die deportatie en de vernietiging daarna kunnen plaatsvinden? Wie waren de barbaren die dit op hun geweten hebben? Heeft dan niemand iets gedaan om deze afslachting te stoppen? Waarom zijn niet meer Joden gevlucht of ondergedoken? Zes miljoen mensen zijn op wreedaardige wijze omgebracht. Vermoord, vergast. Onder deze vermoorden bevonden zich mijn ouders.

Ja, bijna mijn hele grote familie. En ook de familie van mijn vrouw. De brieven van het Rode Kruis heb ik bewaard. Ze bevatten één regel! De naam van mijn moeder: Lena Blitz, geboren op 20 oktober 1908 en overleden in Auschwitz op 12 februari 1943. De andere brief vermeldt de naam van mijn vader Louis Muller, geboren op 20 juli 1903, overleden in Auschwitz op 30 april 1943.

Ik heb ze zien staan op het toneel van de Hollandsche Schouwburg, hoog boven mijn hoofd. Ik mocht niet met ze mee. Ik heb staan schreeuwen naar mijn moeder, maar ik mocht niet naar haar toe. Ze brachten me naar de kindercrèche aan de overkant. Daar heb ik vier dagen en nachten gehuild, geroepen, gegild om mijn ouders. Het baatte niets. Ik heb ze nooit meer teruggezien. Ze werden naar kamp Westerbork vervoerd en niet veel later doorgestuurd naar Auschwitz.

Hoe heeft dit kunnen gebeuren?

Tot vandaag loop ik met die vraag rond. Ik verdring de woede maar vooral het enorme verdriet dat van mijn hele lichaam bezit heeft genomen. Er gaat geen dag voorbij of ik moet wel even huilen.

Het helpt niet. Toch moet er op de een of andere manier orde in mijzelf worden geschapen. Er moet rust in mij komen, zonder pillen, zonder gesprekken met artsen, zonder tijdelijke ingrepen. Wat er maar te lezen was over dit enorme drama heb ik wel gelezen. Uitputtend gelezen.

Maar nu is dan het moment aangebroken dat ik zelf mijn verhaal kwijt moet, het verhaal van mijn leven. Zal het veel helpen? Zal ik me meer bevrijd voelen? Ik vraag het me af. Ik moet het eindelijk kwijt.

Ik heb deze geschiedenis niet gerangschikt tot een chronologisch geheel. Alles wat ik mij herinner, heeft een plaats gekregen in de loop van het verhaal, niet zozeer op data gerangschikt, maar wel aangehaald waar dat verhaal ondersteunt. En zo herinner ik het mij ook, ruim zeventig jaar na deze ondergang.

1 | Door de wereld terzijde geschoven

Donderdag 29 oktober 1929. Het was een datum die ellende aankondigde. De effectenbeurs van New York stortte volledig in. In een paar uur tijd verloren talloze beleggers al hun geld.

’s Ochtends nog vermogend, ’s avonds berooid! Het internationale economische verkeer en de handel raakten in de war, geld was niets meer waard. Bouwbedrijven en fabrieken gingen bankroet, winkels sloten hun deuren en voor de grote massa van arbeiders en eenvoudige burgers braken benarde tijden aan. De overheid introduceerde maatregelen om de uit de pan rijzende prijsstijgingen aan banden te leggen. Het gehele beleid zat in de houdgreep van wat naderhand als ‘de crash’ en ‘de crisis’ een wereldwijd begrip zou worden. Honderdduizenden mensen verloren hun baan en dienden voor hun steunbijdragen te gaan ‘stempelen’. Professor Lou de Jong zou daar later over schrijven: ‘Die massale werkeloosheid zou in de jaren dertig misschien wel de belangrijkste factor worden in de sociale werkelijkheid en tijdens de Duitse bezetting één van de belangrijkste elementen blijven in het gedachteleven van velen: een spookbeeld dat, éénmaal verrezen, zich vastgehaakt had in het volksbewustzijn.’

Om die werkelijkheid even te vatten: in december 1930 telde Nederland 136.000 geregistreerde werkelozen, in 1933 klom dat op tot het schrikbarende aantal van 380.000. Amper 135.000 mensen ontvingen enige financiële steun. Een jaar voor het uitbreken van de oorlog waren er in Nederland ongeveer 406.000 werkelozen!

Het is voor de petit histoire van mijn familie zinnig naar deze moeilijke tijd te verwijzen. De werkelozen leefden in een isolement. Ze trachtten elke dag de touwtjes aan elkaar te knopen. Men had nergens geld voor. Zeker niet voor de luxe van een krant. Gevolg: men wist amper wat er elders gebeurde. Lou de Jong: ‘Door de wereld terzijde geschoven, schoof men daar de wereld terzijde.’

Ondanks de massale werkloosheid en de oorlogsdreiging, zette de dagelijkse overlevingsstrijd de toon. Niemand kon de ernst van de situatie goed inschatten, ook al omdat men erop rekende dat Nederland weer neutraal zou blijven in het geval er toch een oorlog uitbrak.

In Duitsland volgden de politieke en sociale gebeurtenissen elkaar in ijltempo op. Op de puinhopen van de Eerste Wereldoorlog plantten pacifistische Duitsers in november 1918 de vlag van de republiek. Keizer Wilhelm leed een verpletterende nederlaag en nam de wijk naar het neutrale Nederland. Maar Duitsland had ook een zeer zware tol betaald: ruim twee miljoen doden; 13% verlies van grondgebied; verbod op herbewapening en internationaal isolement. In de winter van 1918/1919 sloeg de slinger de verkeerde kant uit. Links- en rechts-extremistische groeperingen bestookten de wankele vredesbestanden en schiepen nog grotere verwarring. De jonge Communistische Partij van Duitsland bediende zich uit tactische overwegingen van rechts-extremistische doelstellingen. Eén van hun leiders schurkte zich aan tegen het antisemitisme dat in rechtse kringen leefde. Op 9 november 1923 stuurde Adolf Hitler een eerste stroomstoot door het land: in München pleegde hij een ‘coup’ met zijn extreemrechtse stoottroepen. Hij was de eerste man van de zogenoemde National Sozialistische Deutsche Arbeiterpartei, de NSDAP. De Jong zal later over deze toen nog vrij onbekende figuur opmerken: ‘Er is van Hitlers jeugd en met name van zijn vroege jeugd te weinig bekend om de diepere psychologische achtergrond aan te geven van die monomane bezetenheid, die aan waanzin grenzende behoefte om te domineren, die schier onbeperkte verlustiging in haatgevoelens, eigenschappen welke, leven en loopbaan toonden het aan, karakteristiek waren voor zijn persoon.’

Het kan niet anders of de opkomst van deze Hitler moet ‘hier gezien worden als de opmaat naar het drama van de Tweede Wereldoorlog, en in het bijzonder heel gericht en bewust naar de moord op miljoenen Joden.’ De data in zijn leven spreken hun taal in het verhaal van de ondergang van gewone mensen. Hitler werd geboren op 20 april 1889, in Braunau aan de Duits-Oostenrijkse grens. Zijn vader was een buitenechtelijk kind van Maria Ann Schicklgruber, een dienstbode. Ene Johann Georg Hiedler erkende Aloïs Schicklgruber als zijn zoon en veranderde de naam Hiedler in Hitler. Op 48-jarige leeftijd trouwde deze Aloïs voor de derde keer, nu met Klara Pölzl. Hun vierde kind kreeg de naam Adolf. De drie vóór hem stierven, later kwam er nog een zusje, Paula genaamd.

Er is weinig bekend over de jeugd van Adolf Hitler. Zijn moeder moet een zachtaardige vrouw zijn geweest, de jonge Hitler echter ongedurig, opvliegend en eigenwijs. Hij droomde ervan een beroemde schilder te worden.

2 | De totale verwijdering der Joden

In 1905 liep hij zijn eerste grote frustratie op: afgewezen voor de schilder- en architectuurklas van de Academie in Wenen. Dat zat hem zeer dwars. Hij bleef toch in de Oostenrijkse hoofdstad wonen, en daar manifesteerden zich ook de eerste tekenen van zijn werkelijke aard. Hij had een hekel aan zijn vader, aan gewone arbeiders, Joden deugden van geen kant en al helemaal niet de mensen die het beter hadden dan hij. Hij adoreerde zijn moeder. Toen bij haar kanker werd geconstateerd, stond de Joodse huisarts haar tot de laatste dag bij. Over hem heeft Hitler nooit een verkeerd woord gezegd. Integendeel!

Hij viseerde de Oostenrijks-Hongaarse monarchie en haatte Tsjechen, Slowaken en Kroaten. Hij verliet Wenen ‘als een volstrekte antisemiet, als doodsvijand van de hele marxistische wereldbeschouwing, maar als een Duitse chauvinist’. Zo zei hij zelf.

In februari 1914 keurde het leger Hitler in Salzburg af, zelfs voor militaire hulpverlening. Verbolgen meldde hij zich daarna in Beieren als vrijwilliger. De nederlagen die Duitsland in de loop van de Eerste Wereldoorlog leed, beschouwde hij als onnodig. Hij gaf daarvoor de Joden, socialisten, politici en niet-Duitsers de schuld en wakkerde de aanklachten aan in populaire redevoeringen en uitvoerige betogen die hem naar het leiderschap van de NSDAP zouden voeren. In 1919 schreef hij in een memorandum: ‘Het redelijke antisemitisme moet om te beginnen de Joden declasseren. Het laatste doel moet echter onomstotelijk de totale verwijdering der Joden zijn.’

De in 1924 door Hitler en zijn kornuiten gepleegde ‘staatsgreep’ ging de mist in. Hitler belandde in de gevangenis, waar hij met behulp van zijn secretaris Rudolf Hess het eerste deel van zijn levensgeschiedenis annex politiek programma schreef onder de titel: Mein Kampf.

Vijf jaar later verliet hij de gevangenis. Hij eiste onmiddellijk het voortouw op bij de NSDAP, een groeiende beweging met eigen ordediensten en Sturmabteilungen (sa), waarover Hermann Göring de leiding kreeg. Intussen registreerde Duitsland in 1932 meer dan zes miljoen werkelozen. Armoede, onrust en een waanzinnige ontwaarding van de mark waren het gevolg. De normen voor een redelijke samenleving vervaagden. Zo kon het gebeuren dat de oude Rijkskanselier Von Hindenburg de opkomende volksleider Hitler benoemde tot zijn opvolger. We schrijven 31 januari 1933.

De conservatieven in de Rijksdag, het Duitse parlement, slaagden er niet in Hitler onder de knoet te houden. Hitler nam geen genoegen met halve maatregelen en stuurde Duitsland richting ravijn.

Hij liet meteen concentratiekampen optrekken waarin zijn politieke tegenstanders, kritische journalisten en vakbondsmensen verdwenen. Voor altijd verdwenen.

De Duitse samenleving onderging een snelle metamorfose en verzonk in een poel van terreur en angst. Tegelijk klopten de nazi’s de bewondering voor de Führer tot waanzinnige hoogte op. Ze voedden de valse verwachtingen van een ontevreden bevolking.

De meerderheid van de Duitsers zocht haar heil in de nieuwe leider. Hitler hielp miljoenen werkelozen aan een baan in de wapenindustrie en bij het aanleggen van wegen, zodat de op te bouwen legerdivisies zich snel zouden kunnen verplaatsen. In 1933 beschikte het streng gecontroleerde Duitsland over slechts zes divisies. In 1939, bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, rolden en marcheerden er 51 over de Autobahn! Intussen tilde Hitler zijn macht en invloed over de oude grenzen heen. In 1935 ontdeed hij het Saargebied van de door het verdrag van Versailles opgelegde ‘bufferneutraliteit’ en in 1936 bezette hij het Rijngebied. In 1937 en 1938 richtte hij het vizier op zijn geboorteland Oostenrijk, om de Anschluss te bewerkstelligen. Daarna vierde hij zijn agressie bot op Tsjecho-Slowakije en het Sudeten-gebied. Op 3 september 1939 stormde Hitler Polen binnen. Enkele uren later verklaarden Polen, Engeland en Frankrijk officieel de oorlog aan Duitsland.

In Nederland heerste ongeloof. Men hoopte dat de zo gekoesterde neutraliteit ons opnieuw buiten het wereldconflict zou houden. De laatste echte oorlogshandelingen dateerden immers uit de tijd van de Hertog van Alva, de Spaanse inquisiteur uit de zestiende eeuw en de aartsvijand van Willem van Oranje. Het begrip oorlog kende het moderne Nederland dus niet, in tegenstelling tot onze buurlanden.

Aanvankelijk besteedden de Nederlandse kranten heel wat aandacht aan Hitlers machtsovername. Ze volgden de evolutie in Duitsland met toenemende bezorgdheid. Later ging men merkwaardig genoeg over tot de orde van de dag, alsof men dacht dat het allemaal wel zou meevallen.

Dat gold ook voor de meeste Joden in Nederland. Geert Mak zegt in Een kleine geschiedenis van Amsterdam daarover: ‘Ook de Joden die hier al generaties lang in vrede geleefd hadden, konden zich niet voorstellen dat het in Duitsland allemaal zo erg was.’

Het is een feit dat men in Nederland nog lang niet wist wat er in de jaren dertig in Duitsland gebeurde. Zo nam op 15 september 1935 de Duitse Rijksdag unaniem de Neurenberger Wetten aan, die een reeks anti-Joodse bepalingen bevatten. Wetten die het gewone dagelijkse leven zouden gaan veranderen.

Zo mochten Joden niet meer trouwen met niet-Joden en geen niet-Joodse dienstmeisjes meer in dienst hebben. Het staatsburgerschap werd hen ontnomen, ze waren geen medeburgers, geen mensen meer. Ze waren niemand geworden. ‘Untermenschen’.

Van de ene dag op de andere. De mannen moesten voor hun eigen naam Israël zetten en de vrouwen Sara, zodat je op elk document direct kon zien dat je met Joden te maken had.

En overal verschenen borden met de tekst: ‘Verboden voor Joden’. Voor het eerst in 1936. Dat is het jaar van mijn geboorte. Amper enkele jaren later zouden al deze geboden en verboden in Nederland klakkeloos worden overgenomen.

Vooral 10 november 1938 mag nimmer uit het geheugen worden gewist. Toen vond de eerste, volledig door de overheid georganiseerde pogrom plaats, de Kristallnacht.

Synagogen werden in brand gestoken, winkels vernield, huizen verwoest, Joodse mannen opgepakt en naar concentratiekampen gedeporteerd. 92 Joden werden vermoord. Dat staat pijnlijk indringend beschreven in ‘Confrontatie met het noodlot, een getuigenis over deze gebeurtenissen van mijn vriend Werner Bloch.

3 | Joods Amsterdam

Hoe verging het in deze periode Nederland en vooral Amsterdam, waar de meeste Joden woonden? Rond 1940 telde men in ons land ongeveer 140.000 Joden, aangesloten bij een Joodse gemeente of kerkgenootschap. Alleen al in de hoofdstad woonden circa 80.000 Joden. Ruim tienduizend onder hen bezaten niet de Nederlandse nationaliteit. De samenstelling van de Joodse gemeenschappen was divers. Spaanse en Portugese Joden leefden voornamelijk in Amsterdam. Hoogduitse of Asjkenazische Joden, nakomelingen van de Joden die in de zeventiende eeuw naar de Nederlanden waren uitgeweken, zwermden over het hele land uit. In 1796 erkende de Nationale Vergadering alle in ons land wonende Joden als Nederlandse staatsburgers. Om de verhouding te markeren: bij een telling in 1797 woonden er in Amsterdam zo’n 20.000 Hoogduitse en 2800 Portugese Joden op een totale bevolking van 200.000 zielen. Hier spreken we over Joden, die al generaties lang in vrede in ons land hadden geleefd. De lijn Joods en niet-Joods was door de overheid nog nooit getrokken. Dat zou pas gaan gebeuren bij de zogenaamde, door de bezetter geëiste ‘Ariërverklaring’.

De sociale veranderingen volgden uiterst langzaam. Vele Joden in Amsterdam leefden van de bedeling, woonden samen in de buurten rond het Waterlooplein, tussen vele niet-Joden.

Steeds meer Joden voelden zich aangetrokken tot het beroep van arts, advocaat en journalist. Maar de meesten leefden in armoedige omstandigheden. Er viel wel een verandering op cultureel gebied waar te nemen. Op de Joodse scholen werd het Jiddisch vervangen door het Nederlands en geleidelijk stapten Joden over naar de stedelijke armenscholen. De overheid drong hierop aan, vanuit de gedachte dat het de assimilatie met niet-Joodse Nederlanders zou kunnen bevorderen. Na 1850 werd het Nederlands de algemene spreektaal van de Amsterdamse Joden, al bleef men wel veel Jiddische woorden en uitdrukkingen gebruiken.

Door de modernisering van het bedrijfsleven en de verruiming van de handelsmogelijkheden konden tal van Joden zich opwerken tot belangrijke zakenlieden. Zo liet Asscher honderden diamantbewerkers in zijn fabriek hun dagelijkse brood verdienen.

En uit een klein textielwinkeltje op de Nieuwendijk, de Bijenkorf, groeide later het gelijknamige grote concern. In het textielvak, maar ook in het antiek, domineerden de ondernemende Joden. Slechts een klein deel van de Joodse medeburgers kreeg kansen, maar hun leven verbeterde langzaam. In 1914 vond meer dan de helft van de Joden werk in het diamantvak. Buiten de kerkgemeenschappen om ging men zich bezighouden met het geestelijke en sociaal welzijn van de Joden. Het zag er naar uit dat de barrières tussen jood en niet-jood steeds kleiner werden - er kwamen meer gemengde huwelijken en de meeste Joden in de hoofdstad voelden zich ook echte Amsterdammers. Dit was zeker tot 1940 het geval. Men waande zich veilig in de eigen stad, in het neutrale Nederland. Wat kon ons nu gebeuren…?

De verhalen van Joodse en andere vluchtelingen uit Duitsland en Oostenrijk werden welwillend beluisterd, maar over het algemeen afgedaan met ongeloof. Het zou wel overdreven zijn! Was het echt zo gevaarlijk als men beweerde? Deze mentaliteit zou weleens één van de redenen kunnen zijn waarom het percentage door de Duitsers vermoorde Joden in geen enkel West-Europees land zo hoog was als in Nederland. Bijna 80 procent van de Joodse Nederlanders werd vermoord.

De Joden waren in 1940 evenals de andere Nederlanders volstrekt onvoorbereid op een Duitse inval.

Om het dualistische vooroorlogse beeld van Nederland te schetsen, breng ik even de in 1931 opgerichte Nationaalsocialistische Beweging van Anton Mussert, een ingenieur bij Provinciale Waterstaat Utrecht, in beeld. Zijn programma speelde in op de grote werkloosheid en de armoede, waarbij hij zich aan Hitler spiegelde. Bij de provinciale statenverkiezingen in 1935 behaalde zijn partij, NSB, maar liefst 44 zetels. En 50.000 Nederlanders lieten zich verleiden tot een lidmaatschap.

Toch waren er ook die tegen de gevaarlijke houding van de NSB waarschuwden en dat had in zoverre effect dat bij de volgende verkiezingen van de Staten-Generaal de NSB weer de helft van haar zetels verloor.

10 mei 1940. Een cruciaal moment. Nederland, België, Luxemburg en Frankrijk moesten eraan geloven. De Duitsers bestormden hun westelijke buurlanden. De inval was in 1939 al volop in voorbereiding, bleek later uit een geheim rapport. In die eerste oorlogsdagen stonden 105 Franse, 9 Britse, 22 Belgische en 10 Nederlandse divisies tegenover 136 divisies van de Duitsers. Men was niet opgewassen tegen deze overmacht.

4 | De vlucht van koningin Wilhelmina

Ik denk dat de vlucht van koningin Wilhelmina en een aantal van haar ministers naar Engeland ertoe heeft bijgedragen dat ons land direct onder de voet werd gelopen. Bij haar inhuldiging in 1898 sprak ze van ‘haar roeping, de levenstaak, de plicht en dat Oranje nooit, neen nooit genoeg voor Nederland kan doen’. Heeft zij er alles aan gedaan om haar Joodse onderdanen met alle middelen die haar ter beschikking stonden te beschermen en te helpen? Uit mijn relaas zal duidelijk worden dat het slechts enkelingen zijn geweest die de Joden hebben geholpen. Toch wil ik hier nog het volgende over Wilhelmina zeggen: zij was krachtig, temperamentvol, intelligent en misschien moedig. Enig kind, streng opgevoed, omgegeven door gouvernantes. Eenmaal koningin werd haar leven één en al protocol. Haar zomaar aanspreken kon niet, tegenspreken al helemaal niet. Ze was diepgelovig, met de bijbel als haar steun en toeverlaat. Zowel van moeders als van vaders zijde kende zij Duitsland en de Duitsers goed. Bovendien bezocht ze Duitsland vaak.

Ik wil hier weer Lou de Jong citeren: ‘De constitutionele koning is volledig bevoegd binnen de grenzen van de ministeriële verantwoordelijkheid zijn invloed tot gelding te brengen. Hij kan een ledenpop zijn of worden, maar niets verplicht hem daartoe. Geen enkel wetsvoorstel, geen enkel koninklijk besluit behoeft hij automatisch te ondertekenen. Hij kan bezwaren opperen of aan de andere kant aansporen tot heroverweging. Naast ander recht, is er het recht om geraadpleegd te worden.’

Koningin Wilhelmina oefende al in 1938 veel druk uit op het toenmalige kabinet Colijn. Zij drong steeds aan op versterking van de defensie, Colijn legde dit naast zich neer. Wilhelmina noemde deze weigering onverantwoord. De voortdurende meningsverschillen hierover kwamen amper of niet naar buiten. De koningin zou op dit punt gelijk krijgen. Vier dagen na de Duitse inval moest Nederland de strijd staken. De uitrustingen van het leger deugden niet.

De bewapening was pas ingezet in 1937, veel te laat want toen kon men al niet meer leveren waaraan Nederland behoefte had. De luchtmacht stelde weinig voor – slechts 104 toestellen, waarvan 52 modern – en de Duitsers vernietigden een deel van die vloot vrijwel onmiddellijk na de inval op de grond. Tanks en luchtdoelartillerie schoten schromelijk tekort. Klap op de vuurpijl: het vertrek van de Koninklijke familie naar Engeland. Eerst ging op 12 mei prinses Juliana met de kinderen, onder druk van Wilhelmina vergezeld door prins Bernhard, die officier in actieve dienst was en in Nederland wilde blijven. Hij zou direct daarna terugkeren, want: ‘Welk een deplorabele indruk zou het maken indien hij zich, terwijl het land in oorlog was en er voor de leden van de strijdkrachten geen mogelijkheid bestond om met familiebelangen rekening te houden, naar Engeland begaf om vrouw en kinderen in veiligheid te brengen.’

Ik teken hierbij aan dat dit een dag had moeten zijn waarop de Joden zich hadden moeten realiseren dat zij ook iets moesten ondernemen. Maar ze kregen geen enkel advies, ook niet van hun koningin. Als zelfs de Koninklijke familie het hier niet meer veilig vond, kon men dan niet beseffen hoe voor Joden de vork in de steel zat? Zeker indachtig wat ze van de gebeurtenissen in Duitsland te weten waren gekomen. Die machteloosheid sprak ook uit de vergeefse telegrammen om hulp die koningin Wilhelmina nog verzond naar bevriende vorstenhuizen en internationaal invloedrijke lieden.

Over haar vertrek naar Engeland schrijft Lou De Jong: ‘Blijven en zich gevangen laten nemen? Dat nooit! Had Willem de Zwijger de komst van Alva soms afgewacht? Was Hitler niet een even duivelse figuur als de Spaanse dwingeland?’ Koningin Wilhelmina noteerde zelf: ‘Het had geen zin mij als gevangene naar Berlijn te laten voeren en van mijn volk gescheiden te zijn. Dan had ik immers niets meer kunnen doen. Dus moest ik weggaan.’

Later zou de Enquête Commissie hierover vaststellen: ‘Regeringsbeleid ’40-’45 van de Tweede Kamer heeft het op 13 mei 1940 te Hoek van Holland genomen besluit de zetel van de regering naar Engeland te verplaatsen een van de belangrijkste beslissingen van de gehele oorlogsperiode genoemd.’

In mijn ogen een sterk overdreven en eigenlijk absurde conclusie. De koningin is zonder enig overleg met haar ministers gewoon naar Engeland gevlucht. En dan roep ik haar eed in herinnering! Was het ook niet haar plicht geweest om de troepen bij te staan, zodat de bevolking kon zien dat zij niet toegaf aan de eisen van de laaghartige bezetters? Troepen noch burgers wisten van haar vertrek. Laat staan dat er waarschuwingen waren van koningin en ministers waaruit de Joodse bevolking kon opmaken dat ze in levensgevaar zou verkeren en men van de eigen overheid verder geen enkele hulp kon verwachten. De achtergebleven gezagsdragers zouden het de Duitsers bij het uitvoeren van hun orders niet moeilijk maken!

Wij weten nu wat voor miljoenen mensen daarvan de gevolgen zijn geweest.

De inval zelf op 10 mei 1940 kon ondanks onze zo strategisch mogelijk opgestelde troepen alleen maar uitlopen op een te snelle overgave. Ondanks de Grebbelinie, de Oudhollandse Waterlinie, de Betuwe, Maas en Waal, De Peel en enkele divisies in het westen. Hierbij hadden we ook nog te kampen met handlangers van de Duitsers, de vijfde colonne. Later zou bekend worden dat de Duitsers gedreigd hadden parachutisten in te zetten om de Koninklijke familie, ministers en hoge militairen gevangen te nemen.

Wat was er in die paar dagen van terugvechten al niet gebeurd? 2500 soldaten gesneuveld, evenveel burgers omgekomen, honderden die probeerden zelfmoord te plegen. Op 14 mei, een stralende dag, braken de Duitsers door bij Rotterdam en bombardeerden de stad. Er vielen honderden doden. Toen ze dreigden ook Utrecht en andere steden plat te gooien, moest generaal Winkelman wel besluiten te capituleren.

5 | Praten met Hitler?

Inmiddels gaf ook België zich over en binnen een maand werd zelfs Parijs bezet. In tegenstelling tot zijn handelwijze in het bezette Frankrijk, liet Hitler onze krijgsgevangenen vrij. Het leek een milde daad. Later zou hij meedogenloos zijn voor de Russische soldaten die hij bij tienduizenden heeft laten vermoorden en verhongeren. Hij posteerde een nieuwe bestuurder in Nederland: dr. Arthur Seyss-Inquart, lid van het Duitse Rijkskabinet. Met als officiële én pompeuze titel: Rijkscommissaris voor de Bezette Nederlandse Gebieden. Deze Oostenrijkse advocaat had eerder een belangrijke, en niet al te fraaie, rol gespeeld bij de inlijving van Oostenrijk bij Duitsland in maart 1938. Hij trok met zijn gezin naar Den Haag en bestuurde aanvankelijk het land via de geëigende Nederlandse kanalen. De Duitsers gaven echter wel de richtlijnen aan, controleerden alles en bepaalden de straffen. De uitvoering daarvan lieten ze over aan onze gezagsdragers.

Opnieuw vroeg men zich af hoe te handelen. Moest alles maar klakkeloos worden uitgevoerd? Was er te praten met die Hitler? Men kon toch weten dat hij het volkenrecht aan zijn laars lapte?

Prof. mr. Robert Regout wees als eerste in een artikel op de geldende volkenrechtelijke verplichtingen. Hij bekocht het met zijn leven. Na een tocht door de gevangenissen stierf hij in de hel van Dachau.

Bedrijfswereld en zakenleven trachtten in die moeilijke tijd hun werkzaamheden zo goed mogelijk voort te zetten en in stand te houden. Van hun kant kon men dan ook geen protest of actie verwachten. Integendeel, men nam zelfs militaire orders van de Duitsers aan.