De vader die terugkwam

Hans Ulrich

Foto cover: Michael en Willie in 1935, een jaar voor hun huwelijk. Het mooiste meisje van Hengelo flirt met de fotograaf.

© 2017 Uitgeverij Verbum en Hans Ulrich

Omslagontwerp en binnenwerk: Dianne Rijnbende

ISBN: 9789074274845

Ter nagedachtenis aan mijn dappere ouders

En mijn zoon Niels

Voor Ine en Ingrid

Inhoud

Inleiding

H1: Wenen voorjaar 1913, een mislukte kunstenaar

H2: Hengelo 22 juni 1914: een dochter wordt geboren

H3: Voorbereidingen voor een moord

H4: Eerste Wereldoorlog: 1914 Westfront, Oostfront, de ongelovige fanaticus

H5: 1917 Russische Revoluties, Oostfront, Westfront

H6: Brest-Litovsk, Roden en Witten, wapenstilstand

H7: Siberië en Lilja

H8: Amerika, Duitsland, Nederland rond 1930

H9: De aanval op Polen, begin van de Tweede Wereldoorlog

H10: De vader die terugkwam

Epiloog

Verantwoording

Literatuur

Inleiding

Mijn naam is Michael Müller, ik ben de kleinzoon van mijn gelijknamige opa uit Wenen en de zoon van zijn gelijknamige zoon. Mijn andere opa heette Harm Kamphuus en woonde met zijn Mina in Hengelo, Overijssel, niet te verwarren met Hengelo, Gelderland. Mijn Weense socialistische opa kwam in Siberië terecht en beleefde daar bizarre avonturen voordat hij na zes jaar terugkeerde naar zijn Maria, die later idolaat was van Adolf Hitler.

Mijn moeder Willie was het mooiste meisje van Hengelo. En op een dag ontmoette ze daar in Hengelo, op de kermis, een werkloze violist uit Wenen. Dat werd mijn vader, die in 1942 onderdook als deserteur van de Duitse Wehrmacht. Hij kwam in Aalten terecht in de Achterhoek. Over de Michael Müllers en de Kamphuusen en ook de Hendriksen, stiefouders van Michael Müller, gaat deze familiekroniek of familieroman als dat interessanter klinkt. Lezer, als het u duizelt, lees dan vooral verder. En verwar de ene ik (Michael) niet met de andere, namelijk de schrijver.

De grote Georges Simenon (Maigret) heeft in het voorwoord van zijn jeugdherinneringen Pedigree geschreven: ‘Alles in mijn roman is waar zonder dat iets erin juist is.’ En zo is het ook in deze kroniek.

Tegen Duitsers

Eind februari 1945 zei mijn moeder: ‘We gaan een tijdje samen weg, het is niet ver, niet zeuren en je zult eindelijk je pappie zien.’ Ik raakte helemaal opgewonden, want straks heb ik weer een vader, net als alle jongens in de Jacobastraat in Hengelo. Ik vond dat mijn moeder langzaam fietste en bovendien had ik last van de kou. Als we tussen Delden en Goor aankomen staat ome Jan ons op te wachten, ik was blij dat ik hem zie. En ik was blij op de boerderij. Er waren wel veertig mensen, ook kinderen. Ze kwamen onder andere uit Amsterdam en ik speelde de hele dag met ze. Een Amsterdamse jongen, Ruurd, pestte mij weleens. Kneep me gemeen in mijn arm of haakt me pootje. Hij was een kop groter en ik durfde niks te doen. Maar gelukkig was mijn moeder bij me en ik sliep ook samen met haar op stro en hooi die in dikke lagen op de deel lagen. Ome Jan sliep boven in een aparte kamer. ’s Avonds was er vaak vuurwerk te zien. We kropen dan uit de grote kelders van de boerderij en zagen lichtflitsen en hoorden knallen.

‘Waar is dat voor?’ vroeg ik aan ome Jan die mij vasthield.

‘Ze vechten om een brug.’

‘Wie dan?’

‘Engelsen en Canadezen tegen de Duitsers.’

‘Gaan de Duitsers verliezen?’

‘Ik hoop het wel.’

Met dat antwoord was ik tevreden, want ik was ook tegen de Duitsers.

Hoofdstuk 1

Wenen voorjaar 1913, een mislukte kunstenaar

‘Schani, trag den Garten ausse.’ Dat kon je in Wenen overal horen na de winter, die lang was geweest en koud en donker en huiverig. Het voorjaar kwam en overal droegen obers van koffiehuizen en restaurants sappig lijkende witte druiventrossen en gifgroene namaakbladeren naar buiten om tuinterrassen te maken. Het voorjaar kwam, maar dit voorjaar was niet zoals andere.

De verwarmende zon die teder witte magnolia’s en rozerode camelia’s deed ontspringen, die heesters en bomen schuchter groen deed kleuren, die harten sneller deed kloppen van jonge mensen, van verliefde mensen - wie werd er niet verliefd in de lente? - van oude mensen die hun stramme botten niet meer bij de kachel hoefden te troosten, die zon had geen greep op het groen en wit van de klimop, van het eikenblad, van de druiventros.

Vals wit, namaakgroen. Wenen was zelf een valse tuin. Een schijnwereld waarin alles anders leek dan het was. Oorlog klopte op de deur, maar Wenen was doof.

Sigmund Freud had de afgelopen winter elke dag in zijn huis aan de Berggasse 19 geschreven aan zijn Totem und Tabu. Hij, de (Joodse) vader van de psychoanalyse, was nu zevenenvijftig, maar voelde zich verraden door zijn briljante leerling Jung met wie hij wilde afrekenen. Geen tijd voor het barokke carnaval dat iedere Wener hartstochtelijk had gevierd. Geen tijd voor onbekommerd feestvieren, voor kinderachtige maskerades.

Jung moest kapot en Freud zou hem kapotmaken. Dat dacht hij, dat hoopte hij.

Negen tramhaltes verderop, in de Meldemannstraße 25, leefde een drieëntwintigjarige kunstenaar in een Männerheim, een miezerige barak voor mislukkelingen zoals de hoofdstad van de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie die bij bosjes telde. Voor een habbekrats bood het Weense stadsbestuur wanhopigen een onderdak. Ze hadden een eigen slaapkamertje, een gemeenschappelijke keuken, wat flutboeken om te lezen en ook nog een schrijfruimte waar ze sollicitatiebrieven konden schrijven (waar ze natuurlijk nooit antwoord op kregen).

Diezelfde kunstenaar liep op een warme herfstdag in het zoete abrikozenlicht langs de pompeuze Ringstraße, het visitekaartje van keizer Frans Joseph, van de Habsburgers en iedereen die wat voorstelde in Wenen. Hij was de hele dag al in touw met zijn tekenboek en had in de afgelopen jaren alle belangrijke gebouwen geschetst. ‘De hele Ringstraße was voor mij net een betovering uit Duizend-en-een-nacht,’ schreef hij later. Nu was hij aangekomen bij de Votivkirche en het Palais Ephrussi, gebouwd door baron Ignace van Ephrussi, een Jood wiens rijkdom legendarisch was. Ooit op zijn vijftigste uit Odessa gevlucht naar Wenen zoals zoveel Joden die de pogroms in het oosten van Europa hadden overleefd.

In 1863 telde Wenen 8000 Joden, in 1890 118.000, rond 1900 145.000. Alleen Warschau en Boedapest hadden meer Joodse inwoners. De meesten waren arm of straatarm, maar gelukkig niet allemaal.

Adolf Hietler zoals hij toen nog heette, knarsetandde. Hij kende meer Joodse paleizen, die van de Wertheims, de Epsteins, de Gutmanns. O, hij was ook in de sloppenwijken van Leopoldstadt geweest waar je nog Joden zag zoals ze er volgens hem uit moesten zien: in kaftans met lange baarden en lange haarkrullen, in armoede levend, Jiddisch sprekend, een on-Duits volk. Hij had niet zo’n hekel aan ze als aan al die andere, rijke Joden die zich gedroegen alsof ze hier thuishoorden en niet in de woestijn waar ze vandaan kwamen, lang, lang geleden. Hij kende alle getallen uit zijn hoofd: 71 procent van alle Weense bankiers was Jood, 65 procent van alle advocaten, 59 procent van alle artsen en 50 procent van alle journalisten. Hij kocht een Neue Freie Presse en spoog erop, vertrapte die Joodse krant in een driftbui waar hij tot aan zijn dood berucht om zou worden.

Hitler zou pas na zijn Weense periode antisemiet zijn geworden. Er is geen bewijs dat Hitler in Wenen al anti-Joods was. Maar antisemitisme was wel in die tijd vrij algemeen in Wenen. Jodenhaat was niet alleen salonfähig, ook de ‘gewone’ Wener had zo zijn bedenkingen of zelfs afkeer. Adolf Hitler vertrapte misschien wel echt de Neue Freie Presse, hij was nu eenmaal een ongeleid projectiel, hij had grote sympathieën, maar vooral antipathieën. Adolf Hitler was in zijn Weense jaren een antisemiet, het is waar: vaak nog niet de obsessieve van na de Eerste Wereldoorlog. Maar al in 1919 schreef hij een kort opstel waarin hij het heeft over ‘het weloverwogen verderfelijke werken der Joden’ en het ‘onmiskenbare gevaar’ dat van hen uitging. Ook wordt dan al duidelijk dat hij verband legt tussen Joden en bolsjewieken, voor Hitler horen die twee bij elkaar, als twee kanten van dezelfde medaille.

In zijn autobiografie Mein Kampf beschreef hij later hoe hij al in Wenen antisemiet was geworden. En hij voegde eraan toe dat hij met de Joden wilde afrekenen. Want het ‘zuivere’ Arische ras, het hoogste in de pikorde van de rassentheorie, stond ver boven het laagste zogenaamde ‘ras’, dat der Joden.

Zwentendorf en hoge nood

Vlak bij de Westbahnhof haastte zich Maria Müller naar haar huis in de Mariahilferstraße 131. Ze kwam van haar zus Gretl en was veel te lang blijven kletsen. Gretl had slagroom op haar koffie gedaan, een flinke heerlijke dot. ‘Dat is goed voor je,’ had ze gezegd, ‘dat is ook goed voor je kleine.’

‘Maar ik moet naar huis, straks komt Michael thuis en dan wil hij eten,’ had ze nog gezegd, maar het was toch laat geworden. Arme Gretl dacht ze, arme Gretl, je was zo blij met je Franz.

Gretl, die al een beetje snorharen kreeg, wist van geen ophouden als het over Franz ging. ‘Hij kan er niet van afblijven,’ had ze gehuild, ‘en gisteren had hij zijn nichtje Suzi op schoot en zijn handen graaiden onder haar rokje. Ik heb het met mijn eigen ogen gezien. De smeerlap.’

Maria had het al lang vermoed. Gretl was veel lelijker dan zij en dolgelukkig dat Franz haar wilde. Ze waren nu vijf jaar getrouwd, maar zwanger was ze niet geworden.

Maria beklom zuchtend de trappen van haar huurkazerne. Het zweet droop van haar gezicht en ze mopperde op de traptreden waaraan geen einde leek te komen. Maar toch, ze was zo gelukkig met haar Michael. Michael Müller uit Zwentendorf. Een boerengat onder de rook van Wenen. ‘Jij bent de mooiste,’ had hij ooit gezegd tijdens een danspartij in de vroege zomer en hij had haar laten walsen, mijn god wat kon die man walsen. En de vlinders daar op die weide omgeven door bos: koninginnenpages en koolwitjes en gehakkelde aurelia’s en dagpauwogen en satijnvlinders en atalanta’s en niet te vergeten het icarusblauwtje vlogen hun om de oren - Michael kende ze allemaal, geleerd van zijn vader. De zanglijster jubelde, de spreeuw imiteerde, de merel floot alsof zijn leven ervan afhing, het roodborstje zong zijn zilveren liedje en in de brandnetels hoorde je de nachtegaal. Het klonk als een concert.

Daarna was Maria zes weken bij Michaels ouders ingetrokken. Om te leren hoe ze zijn hemden moest strijken en zijn ondergoed en zijn broeken moest verstellen. Hoe ze hem moest scheren en de veters van zijn schoenen moest vastknopen. Dat deed ze met overgave. Ze knielde voor hem, maar ze bleef wel de baas.

Vooral stond ze in de keuken voor zijn lievelingskostjes: Marillenknödel en Fleischknödel en goulash en Schweinefleisch mit Steinpilze, Steinpilze die ze zelf zocht. Ooit had ze in de keuken van een adellijke familie in Bohemen gewerkt, maar nu deed ze nog beter haar best. Voor Michael.

Michael zelf trok naar Wenen en vond daar werk als tramconducteur. Een goede baan, in dienst van de gemeente Wenen, een baan om jaloers op te worden in een stad met zo’n groot ‘lompenproletariaat’.

Hij vond ook de flat in de Mariahilferstraße, drie hoog met een wc en een wasbak op de gang. Pal tegenover de Westbahnhof. Wat een luxe vergeleken met de arbeiderskrotten in de Weense wijken Ottakring en Sievering waar echtparen acht uur per dag in een huisje sliepen om plaats te maken voor een ander echtpaar dat na acht uur ook weer verdween. Waar fabrieksarbeiders elf uur per dag werkten en alleen op zondag vrij waren. Waar de helft van de huizen geen stromend water had, waar een derde van de trappenhuizen niet eens gasverlichting had, waar elektriciteit schaars was. Nee, zij hadden het goed.

Ze trouwden in de Stiftskirche vlak bij de Stiftskazerne. Het was drie jaar geleden, een dag vol zon, een dag die het mooiste van het mooiste beloofde. Wenen leek die dag een lentebruid. Heel Wenen leek te dansen op haar grote dag.

Haar vader had haar gewaarschuwd: ‘Hij is een rooie, een socialist, Wenen zit vol met goddelozen. Straks kent God ook jou niet meer.’ Maria had haar schouders opgehaald. Ze was trots als ze Michael zag samen met vele duizenden anderen, soortgenoten: tramconducteurs, schoenmakers, smeden, bakkersknechten, timmerlieden, straatvegers en vooral fabrieksarbeiders of werkloze fabrieksarbeiders. Ze vertrokken in groepen vanuit hun stamcafé en schreeuwden om meer loon, om betere arbeidstijden, om scholen voor hun kinderen. Ze schreeuwden om recht, zij, de ‘verworpenen der aarde’.

Ze vormden een lange stoet die door de Ringstraße liep en uiteindelijk in het Prater met zijn kermis terechtkwam. Ze droegen allen een rode anjer, het was de 1 meiviering in Wenen. Ooit in 1889 bedacht door dr. Viktor Adler, opgeleid als psychiater en socialistisch gezind.

Toen ze de deur opendeed schopte de kleine zo hard dat Maria wist dat het niet lang meer zou duren.

‘Jezus en Maria, laat het een gezond kind zijn, laat het een muzikaal kind zijn, laat hij kunnen walsen, laat het een violist worden,’ bad ze luid.

Ze zag dat Michael al thuis was. Hij glimlachte zoals hij alleen kon glimlachen. Hij gaf haar een pagina van de Arbeiterzeitung. Daarin stond dat Trotski in Wenen was. Michael had er een hartje in geknipt met de tang van de tram. Maria schoot vol tranen, en Michael? Die pakte zijn Arbeiterzeitung. ‘Je huilt zo gauw,’ zei hij, ‘je huilt om niks.’ Een dikke druppel lekte op de pagina met het artikel over Trotski. ‘Jetzt geht los, Maria, nog even en we eten elke dag schnitzel.’ Maria zuchtte, ze had het vaker gehoord, geloofde Michael wel echt wat hij zei?

In Café Central was Leon Trotski een stamgast. Trotski met zijn gesoigneerde hoofd, zijn elegante manieren, zijn grote eruditie, debatteerde hier op niveau. Hij sprak vloeiend Duits en zijn kinderen beheersten al het Weense dialect. Trotski nam Russische vrienden mee naar Central onder wie Adolf Joffe, die in de Weense Pravda van Trotski schreef. Joffe zou later de Sovjetambassadeur in Duitsland worden. En ook vredesonderhandelaar.

Trotski en Freud, beiden hadden veel gemeen: hun afschuw van alles wat burgerlijk was, hun onverzoenlijke houding als het om tegenstanders en critici ging, hoogmoedig waren ze, zelfs arrogant, maar ook op hun manier charmant. Bovendien konden ze allebei goed schaken. Maar ze hebben nooit samen schaakgespeeld, want Trotski en Freud hebben elkaar nooit ontmoet in Wenen.

Lenin stuurt Stalin naar Wenen

De grote architect van de Russische Revolutie, Vladimir Lenin, volgde vanuit Krakau - op Habsburgse grond - de gebeurtenissen in Wenen op de voet. Lenin stuurde een andere revolutionair naar de hoofdstad van dat nog zo machtige rijk, dat al van binnenuit wegrotte. De stank kon je overal ruiken, maar de meeste Weners haalden er hun neus voor op.

Hij was klein van stuk, massief gebouwd, had een pokdalig gezicht, een boerensnor en een dikke haarbos boven zijn boze, felle ogen. Hij kon goed schaken, iedereen veegde hij van het bord. Lenin had in Krakau zeven keer achter elkaar van hem verloren.

Hij kwam uit Georgië en had al een reputatie als journalist van de Petersburgse Pravda, maar hij was toch in de eerste plaats een revolutionair van de daad, meer dan van het woord.

Hij was de man van de vuist. In zijn jeugd had hij meermalen kennisgemaakt met de vuisten van zijn vader, een schoenmaker die de kleine Josef in elkaar sloeg als hij dronken was en hij was vaak dronken. De buren die toch wel wat gewend waren, spraken er schande van, zo tuigde je je kind zelfs in Georgië niet af.

Lenin had Josef Stalin naar Wenen gestuurd voor contacten met andere revolutionairen. En misschien ook wel om goede manieren te leren. Stalin vond onderdak bij de Trojanovski’s, Russische aristocraten. Alexander Trojanovski was de zoon van een hoge tsaristische legerofficier, zijn vrouw Elena een advocate uit een adellijke familie. De Trojanovski’s aten hun taartjes bij Sacher of bij Demel (waar anders?) en waren voortreffelijke bridgers.

Goede manieren? Stalin had daar niets mee. Voor hem geen koffiehuizen met hoffelijke obers en elegant publiek, voor hem geen walsen of polka’s tijdens de bals waarvoor de Trojanovski’s hem uitnodigden.

Stalin en Trotski hebben elkaar één keer in Wenen ontmoet. ‘Ik zat thee te drinken en te converseren met een kameraad,’ schreef Trotski, ‘toen er plotsklaps zonder kloppen uit een andere kamer iemand binnenkwam. Een verwilderde man van gemiddelde lengte, met een getaand, donkergrauw pokdalig gezicht. De vreemdeling leek verbaasd door mijn aanwezigheid, hield even stil bij de deur en stootte een korte grom uit die met wat goede wil als groet geïnterpreteerd had kunnen worden. Toen liep hij met een leeg glas in de hand naar de samowaar, vulde het met thee, en ging weer weg zonder een woord te zeggen.’

Koba - zoals hij onder kameraden heette - had in Rusland in een artikel Trotski al getypeerd als ‘een kletsende kampioen met nekspieren, een man van fraaie nutteloosheid’.

Josef Stalin schreef een essay in Wenen en zette een netwerk op voor bolsjewistische centra en was blij dat hij de stad kon verlaten. Vele jaren later zou hij met Trotski strijden om de opvolging van Lenin. De ruige doener won het van de verfijnde intellectueel.

De winnaar liet de verliezer niet met rust. Trotski werd in 1940 te Mexico vermoord door een huurling van Stalin. Het grootste deel van zijn familie onderging hetzelfde lot.

Een zoon wordt geboren

Vlak bij het huis van de Trojanovski’s stond Schloss Schönbrunn, het Habsburgse zomerpaleis waar de drieëntachtigjarige licht dementerende keizer Frans Jozef inmiddels ook graag in de winter verbleef. De zorgen waren groot voor de oude keizer, niet in het minst door die vervloekte Serviërs die gesteund door hun bondgenoot Rusland stookten onder de Slavische volkeren in het Habsburgse Bosnië-Herzegovina en ook in Kroatië.

De hoogste adviseurs van Frans Jozef waren voor een hard ingrijpen. Habsburg moest zijn tanden laten zien, Habsburg moest afrekenen met de Serviërs, voor eens en altijd. Desnoods met het risico van een oorlog met het Slavische Rusland waar Nicolaas ii, neef van de Duitse keizer, op de troon zat.

Aan het hof was een man mordicus tegen zo’n oorlog. Kroonprins Frans Ferdinand zag eruit als een reus, als een zwaar besnorde worstelaar met zijn brede schouders, als een adelaar die zich, hoog vliegend boven het dal, elk moment op een lammetje kon storten, maar in werkelijkheid was hij een duif.

Frans Ferdinand wilde iets heel anders. Als het aan hem lag zouden de minderheden in het Habsburgse Rijk veel meer zelfstandigheid krijgen. Dat zou de redding zijn van het Habsburgse Rijk: de uitgestoken hand in plaats van de sabel.

De kroonprins deed geen moeite om zijn ergernis, ja woede te verbergen. Hij sprak vrijuit tegen de keizer, probeerde hem te overtuigen, maar wist dat hij tegenstanders had aan het hof, tegenstanders die hem minachtten of zelfs haatten wegens zijn huwelijk in 1900 met Sophie von Chotek.

Zij was van hoge adel, maar niet hoog genoeg in de ogen van prins Alfred Montenuovo, de kamerheer van Frans Jozef en de bewaker van de hofetiquette. De keizer had zich verzet tegen het huwelijk, maar moest wel toegeven, omdat Frans Ferdinand Sophie wilde en niemand anders.

Maar de kroonprins had een diepe vernedering ondergaan: hij moest in het openbaar afstand doen van het recht van zijn Sophie op de troonopvolging. Dat zou ook gelden voor kinderen uit hun huwelijk.

Frans Ferdinand raasde weg in zijn auto, hij ging naar zijn geliefde landgoed Koponiste in Bohemen, samen met Sophie en de drie kinderen. Daar in Bohemen waren ze getrouwd, daar voelde hij zich het meeste thuis.

Op 9 april 1913 werd Michael Müller bij zijn chef geroepen. ‘Ga naar huis, neem de rest van de dag vrij, gratuliere, je hebt een zoon gekregen.’ Toen hij Maria in bed zag liggen met een klein mensje in haar armen, vroeg hij: ‘Heb je al een naam?’ Ze knikte blij glimlachend en zei: ‘Wat vind je van Michael?’

Mijn vader was geboren.

Hoofdstuk 2

Hengelo 22 juni 1914: een dochter wordt geboren

Marie Kamphuus zwoegde op haar gammele fiets naar huis, naar de Balkweg 37 in Hengelo. Ze was op bezoek geweest bij haar zuster Anna in Enschede en dat was niet meegevallen. De warme junizon had haar jurk doordrenkt met zweet en het kind in haar buik leek vandaag extra levendig. Marie verlangde naar huis, naar Harm en naar haar kinderen Leentje, de oudste, en Mientje en Gerrit Jan, die door iedereen Johnny werd genoemd. Waarom wist niemand.

Terwijl ze doorploeterde dacht ze aan de Hengelose kermis van jaren geleden. Ze had er Harm ontmoet die met een zak snoepjes achter de meisjes aan liep. De meeste indruk had het vlooientheater op haar gemaakt. Vlooien, ze hielden je uit de slaap, ze beten in je armen en je benen. Het jeukte als de pest. Je kon ze alleen weg krijgen als je de lakens op het bed schudde, dan sprongen ze op en kon je ze doodknijpen.

Maar in het vlooientheater trokken ze een gouden koets. En de baas van het spul had gezegd toen hij zijn dikke onderarm boordevol vlooienbeten ontblootte: ‘Geëerd publiek, u vraagt zich af hoe wij onze artiesten voeden. Welnu, ziehier mijn arm.’ En hij had tientallen vlooien met rokjes nog aan op zijn arm gezet.

Ze had Harm meteen aardig gevonden. Zo ging het elk jaar op 17 september, op het feest van de heilige Lambertus, er was kermis, er was markt en jongens en meisjes zochten en vonden elkaar. Niet dat Marie iets van die Lambertus en de katholieken moest hebben, nee gelukkig was zij baptist en Harm ook. Roomsen dat waren gluiperds, pastoors vraten hun buik vol en rookten dikke sigaren en dronken grote glazen wijn zelfs tijdens de mis.

Marie was zelf van de blauwe knoop, geen drank kwam er bij haar in huis. Ze had het meegemaakt hoe haar vader zijn hele weekloon had verzopen. En als hij dan thuiskwam sloeg hij eerst haar moeder en dan de kinderen. Marie begreep het wel van haar vader. Het was onmacht, hij moest zijn dagelijkse vernederingen kwijt, de vernederingen die elke arbeider onderging. Maar drank, dat kwam van de duivel, daarvan was ze overtuigd. Ze wist dat Harm van citroenjenever met suiker hield en ook van bier, maar hij had beloofd bij hun trouwen dat hij er af zou blijven. De duivel zou hem wel proberen te verleiden, maar hij was sterk. Dat dacht ze.

Ooit was Hengelo een boerendorp geweest, omringd door knoestige eikenbossen, door glanzend groene beukenbossen, door golvende heidevelden met schapen en rijke akkers, met rogge, vooral rogge. Daar bakten de Twentenaren heerlijk zwart roggebrood van. De bossen stonden vol eetbare paddenstoelen: cantharellen, kastanjeboleten en eekhoorntjesbrood - Steinpilze - en ook de dodelijke giftige groene en witte knolamaniet. Het wemelde er van de vogels en in de zomer kon je die onvergetelijke gele flits van de wielewaal zien, hoog in de loofbomen. Het roodborstje floot het hele jaar zijn zilveren liedje en boomklevers kon je meteen herkennen. Net ijsvogels, maar dan klevend aan bomen.

Als je geluk had hoorde je het gehoemp van de roerdomp in het oude riet van een vijver. De merels en zanglijsters kwamen niet naar de huizen, het waren nog echte bosvogels. En boven de velden jubelden de leeuweriken de zon tegemoet. Eekhoorns sprongen van tak tot tak, reeën wilden nooit meer weg uit het woud net zo min als de konijnen.

Een boerendorp met hier en daar nog houten huizen. In die echt Twentse (Saksische) stijl. Met hondenkarren door de straten en een blinde Hennik die opgewekt fluitend zijn turf bracht. Zonder turf geen warmte in huis.

Maar met de spoorlijn die er in 1865 kwam, was alles met een sneltreinvaart veranderd. Hengelo kreeg zijn industrie met de Nederlandse Katoen Spinnerij van Rudolf de Monchy, een van de pioniers van de Twentse textielindustrie. Hij was getrouwd met Anna Stork, zuster van Charles Stork, een van de andere ‘aartsvaders’ van de Nederlandse industrie. Charles Stork stichtte de befaamde machinefabriek. De Twentse textiel- en andere baronnen waren heersers geworden in dat achterlijke Hengelo. De oude landadel zag zijn macht langzaam wegebben. Zag zijn boeren en boerenknechten en boerenmeiden wegtrekken naar de grote stad. Naar Enschede, Almelo en Hengelo.

De Hengelose fabrikanten waren over het algemeen fatsoenlijke heersers, met hart voor hun werknemers, dictatoriale heersers, dat ook. Ze deden veel voor hun arbeiders, ze bouwden huizen voor hen, bijvoorbeeld de Nijverheid en het Tuindorp waar fabrieksarbeiders en beter opgeleiden naast elkaar konden wonen. Ze stichtten bibliotheken, gymnastiekclubs, zangverenigingen om hen te ‘verheffen’, maar aan vakbonden hadden ze een broertje dood. Zij waren de werkgevers, zij waren de baas. Arbeiders, daar moest je goed voor zorgen, maar arbeiders moesten hun mond houden, die moesten zich niet laten vergiftigen door de rare ideeën van Karl Marx en consorten zoals Pieter Jelles Troelstra en nog erger: Domela Nieuwenhuis, rasrevolutionair en anarchist.

Bij de textielfabriek van Rudolf de Monchy werkte Gerrit Bennink, een van de belangrijkste vakbondsleiders van Twente. Een stevig gebouwde man met dik golvend haar en een martiale snor. Met felle ogen die je doorboorden als je naar ze keek. In 1880 kwam Bennink in contact met Domela Nieuwenhuis, de oprichter van de Sociaal Democratische Bond (sdb). In het blad van de sdb, Recht voor Allen, stond een oproep van Domela Nieuwenhuis om mee te doen met een grote enquête over de toestand van de Nederlandse arbeiders. Gerrit Bennink gaf antwoorden namens de arbeiders. Vanaf september 1882 schreef hij zijn ‘Brieven uit Twenthe’ die Domela Nieuwenhuis graag opnam in zijn Recht voor Allen. Die brieven vielen slecht bij Rudolf de Monchy en Charles Stork en prompt kreeg Gerrit Bennink zijn ontslag. Hij kon in Hengelo nergens meer terecht en vestigde zich uiteindelijk als ‘zelfstandig horlogemaker’. Daar bleef hij vol vuur de kapitalisten bestrijden. In augustus 1886 richtte Bennink de afdeling Hengelo van de sdb op.

Tijdens de kerstdagen van 1886 was er een sdb-congres in Hengelo, maar dat werd tegengewerkt door de autoriteiten en logementhouders. Gerrit Bennink noemde Charles Stork ‘de meest geraffineerde uitzuiger van zijn volk’ wat hem op tien dagen celstraf kwam te staan. Op een demonstratie in Den Haag in 1889 voor de Arbeidswet hoorde hij tot de bejubelde sprekers: ‘Ik ben Gerrit Bennink uit Hengelo, uit de slavenkolonie Twente.’ Zo begon hij en bij de rest van zijn toespraak donderde het van applaus.

We zien hem in de geschiedenis van Hengelo en Twente steeds weer terug. In 1891 richtte hij samen met anderen het Twentse sdb-blad Recht door zee op. Bij de afscheiding in 1894 van de sdap (Sociaal Democratische Arbeiders Partij) uit de sdb kon Gerrit Bennink niet kiezen. Zijn hart was voor de anarchist Domela Nieuwenhuis, zijn hoofd voor Troelstra en de zijnen. Voortaan zou hij als partijloze door het leven gaan. Hij bracht het tot wethouder en lid van de Provinciale Staten.

Marie Kamphuus had daar allemaal geen weet van. Zij moest niets hebben van socialistische godsloochenaars. Ze was tevreden als Harm zo nu en dan werk vond in een Hengelo met steeds meer fabrieken, moderne fabrieken. Zoals de fabriek van Floris Hazemeyer. Floris begon in 1907 met zijn gelijknamige firma. In 1914 kwam er nieuwbouw aan de Tuindorpstraat onder de naam Hazemeyer Hengelo. In 1922 werd vanuit Hazemeyer de Hazemeyer Signaalapparaten gesticht. Die fabriek is in maart 1944 door de Duitsers zwaar gebombardeerd.

Marie had ook meegemaakt hoe de heemaf van de grond kwam, de Hengelosche Electrische En Mechanische Apparaten Fabriek. Alweer een nieuwe fabriek in Hengelo. Ze werkte toen dicht bij de heemaf, bij slager Annink. Elke week mocht ze als extraatje een paar worsten meenemen, haar moeder graaide die uit haar handen. Ze kreeg geen groter stuk dan haar broers en zussen.

Hengelo was inmiddels geen boerengemeenschap meer, maar een fabrieksstad. Met zo’n kleine 10.000 inwoners. En de Hengeloërs waren er trots op, een stad was het waar ze woonden, geen dorp. Het Haagje van Twente, zo noemden de Hengeloërs hun ‘stad’. De rest van Twente kon zich daaraan ergeren, aan die ‘Hengeler Weend’, veel geblaas, weinig wol. Net zoals Hagenezen.

Toen Marie de Balkweg insloeg vlak bij haar huis, moest ze van de fiets. Ze voelde krampen in haar buik, ze wist dat het bijna zover was. Ze strompelde de moestuin binnen waar Harm stond te pissen, gooide haar fiets tegen de schuur en riep: ‘Harm, Harm, het is so wiet, het kump.’ Het was 22 juni 1914.

Een uur later was mijn moeder geboren. Haar naam: Wilhelmina, later Willempje en toen Willie. Ze was als baby al mooi en zou haar hele leven die schoonheid uitspelen met een vanzelfsprekendheid die mooie mensen kenmerkt. Ze kreeg bijna altijd haar zin, ook later in haar huwelijk.

Ik werd geboren in 1939, in Hengelo in de Jacobastraat 21, in de Nijverheid. Mijn zus werd geboren in 1946 op hetzelfde adres. Haar naam: Wilhelmina, maar ze werd Ineke genoemd, later Ulli.

Hoofdstuk 3

Voorbereidingen voor een moord

De Balkan, is er een ingewikkelder gebied in Europa, een groter kruitvat? Dat was zo aan het begin van de twintigste eeuw en ook aan het einde ervan.

In 1913 brak de Tweede Balkanoorlog uit. Servië en Bulgarije kregen ruzie over Macedonisch grondgebied. Dus: oorlog! Servië - altijd weer Servië, zuchtten ze in Wenen - wist zich gesteund door Turkije, Griekenland en Roemenië. De oorlog duurde nog geen jaar. Met als oplossing: geen oplossing. Wel tal van gebiedsuitbreidingen en gebiedsverkleiningen. Een nieuw vorstendom werd gecreëerd: Albanië.

Wenen volgde de oorlog met grote belangstelling, want stokebrand Servië kreeg steun van het ook al Slavische Rusland. Dat verklaart veel, bijvoorbeeld waarom Trotski en Stalin en anderen in Wenen actief mochten zijn. Vijanden van het tsaristische Rusland van de Romanovs waren ‘vrienden’ van de Habsburgers. Vladimir Lenin was zelfs in 1912 met hulp van Oostenrijk uit Frankrijk naar Krakau gereisd. Krakau, Oostenrijks grondgebied vlak bij de Russische grens. Het werd zelfs nog gekker. In de zomer van 1913 was Lenin welkom in Wenen; ‘een machtige, wonderschone en levendige stad’, zoals Lenin in een brief schreef. De revolutionair pur sang, diplomatiek, listig en ook meedogenloos, kreeg zelfs geld, veel geld waarmee hij tienduizenden opruiende en anti-Romanov-pamfletten kon laten drukken die Rusland werden binnengesmokkeld.

Rond de stokoude keizer speelden zich tijdens de Tweede Balkanoorlog de vertrouwde taferelen af. Chef-staf generaal Conrad von Hötzendorf, de havik, wilde erop slaan, afrekenen met de Serviërs. Kroonprins Frans Ferdinand, de duif, brieste tegen de keizer dat hij Conrad in bedwang moest houden.

Maria Müller was in die dagen weer eens doodsbang. Het maalde door haar hoofd: er zou toch geen oorlog komen? Hoe moest zij het redden met de kleine Michael alleen thuis en haar andere Michael aan het front? Ze moest er niet aan denken.

Maar Michael lachte zoals altijd haar zorgen weg. Hij was oprecht zorgeloos, het was bij hem geen vernislaagje zoals bij zoveel, vooral rijkere, Weners. Die leefden in een schijnwereld waarin ze zelf hartstochtelijk geloofden.

Als hij in dienst moest, dan was het snel gepiept, dan hadden ze de Serviërs er gauw onder. Hij lachte haar zorgen weg, Michael kreeg je bijna nooit boos, hij werd alleen kwaad als ze schamper spotte met zijn socialisme. Dat kon ze niet laten, dat floepte eruit voordat ze er erg in had. Maar ze wist dat zijn hart rood was, bloedrood en dat het zijn hele leven zo zou blijven.

In januari 1914 arresteerde een Duitse rechercheur in München Adolf Hitler in het huis van een kleermaker waar hij een kamer had gehuurd. Hitler werd gearresteerd wegens overtreding van de dienstplichtwet van een bevriende natie. Hij werd overgebracht naar het Oostenrijkse consulaat in München en moest zich melden bij de keuringscommissie van het Oostenrijkse leger in Linz.

Adolf Hitler schreef een brief, een laffe, larmoyante brief vol leugens aan die commissie. In werkelijkheid wilde hij niet in dienst, omdat hij zich ‘Duitser’ voelde en hij niet wilde vechten in het Habsburgse leger dat óók uit Hongaren, Kroaten en Tsjechen bestond.

Het resultaat van de brief? Hitler mocht naar de keuringscommissie in het nabijgelegen Salzburg en die keurde hem af: ‘Niet geschikt voor militaire of reservistendienst; te zwak, niet bij machte de wapenen te dragen.’

Gavrilo Princip zou met Adolf Hitler een sinister duo hebben gevormd. Alle twee waren ze fanatieke nationalisten, maar Hitler was een Duitse nationalist en verbleef in Beieren. Gavrilo Princip was een Slavische nationalist en woonde in 1914 in Sarajevo. Wat de twee verbond was de haat tegen de Habsburgers, een haat waarvan ze doordrenkt waren. Gavrilo Princip was achttien, klein en tenger, een jongen nog met bleekblauwe ogen en een hoog voorhoofd. Hij ging volkomen op in boeken. En verslond Nietzsche, Gorki, Bakoenin, Hugo - zijn voorkeur voor pessimistische schrijvers en filosofen was opvallend.

Princip was lid van een organisatie van jonge Bosniërs - allen fanatiek, sommigen baardeloos. De meesten dronken en rookten niet en deden ook niet aan seks - net als de jonge Adolf Hitler. Alle Slavische volkeren die zuchtten onder de Habsburgse overheersing moesten bevrijd worden om uiteindelijk een Groot Servische staat te stichten. Daarvoor waren ze bereid hun jonge leven te geven.

Wat was een ideaal waard als je er niet voor wilde sterven?

Gavrilo Princip had zich gemeld voor het Servische leger, maar was afgewezen, te jong, te klein, te tenger. In 1914 vinden we hem terug in Belgrado waar hij zich op kosten van zijn familie voorbereidde op zijn eindexamen van de middelbare school. Maar die school interesseerde Gavrilo Princip nauwelijks. Hij zat vaak in zijn stamcafé De Gouden Steur muntthee te drinken. Daar trof hij ook regelmatig Nedeljko Cabrinovic. Op een avond liepen ze naar buiten. Cabrinovic had Princip een krantenknipsel laten zien waarin stond dat Frans Ferdinand in juni 1914 naar Sarajevo zou komen. Cabrinovic had het gretig gelezen, niks gezegd, maar zijn donkerbruine ogen spraken voor zich.

‘Wil je me helpen hem te vermoorden?’ vroeg Princip op de man af. Cabrinovic knikte instemmend. ‘Ik zorg voor de wapens,’ zei Princip. Zwijgend liepen ze terug naar De Gouden Steur.

In april 1914 lukte het Gavrilo Princip in contact te komen met de geheimzinnige Servische terreurorganisatie De Zwarte Hand. Deze werd geleid door een ook al geheimzinnige Servische legerofficier, die vooral bekendstond onder zijn bijnaam Apis, naar de heilige stier uit het Egypte van de farao’s.

De ongeduldige Gavrilo Princip kreeg in het late voorjaar van 1914 de wapens die hij nodig had. Met Cabrinovic ontmoette hij een lid van De Zwarte Hand in een stil park. Daar kreeg het duo twee weken schietles. Princip bleek de beste leerling, hij schoot raak, stilstaand of rennend.

Hoog overleg bij een kopje thee

In mei 1914 dronken twee mannen thee in een hotel in het Tsjechische Karlsbad, favoriet kuuroord van de Oostenrijkse adel. De een was tweeënzestig, gebruinde kop met overvloedig haar op een slank, gespierd lijf. Het was de Oostenrijkse stafchef Conrad, zoals altijd klaar voor de strijd. De ander was zesenzestig, kaal, dik, met maag-, nier- en leverklachten. Het zweet liep over zijn pafferige gezicht. Hij was duidelijk toe aan een opknapbeurt in de geneeskrachtige bronnen. Het was de stafchef van de Duitse strijdkrachten, Helmuth von Moltke. Hij was de neef van de grote Helmuth von Moltke die in 1870 het Frankrijk van Napoleon iii had verpletterd en daarmee de weg had geplaveid voor de Duitse eenwording, voor Bismarck, voor het Duitse keizerrijk dat in 1871 in Versailles werd uitgeroepen.

De neef was een intellectueel, bewonderaar van Nietzsche en liefhebber van poëzie, die herhaaldelijk van zijn paard viel, tot vreugde van zijn ondergeschikten. Maar aan militair inzicht ontbrak het hem niet. Zo leek het althans. Hij had keizer Wilhelm ii voorspeld dat de volgende oorlog een grote oorlog zou zijn waaraan de hele Duitse natie mee zou doen.

Conrad wilde in Karlsbad te weten komen wat Berlijn zou doen als Wenen de Serviërs hun verdiende les zou leren. ‘Stel dat Rusland en Frankrijk Servië te hulp schieten, kunnen wij dan op uw hulp rekenen?’ vroeg hij.

Von Moltke was niet eenduidig. Hij hoopte dat de wereldvrede niet in gevaar zou komen door een Oostenrijks avontuur op de Balkan. Maar hij merkte ook op dat de Duitse keizer zich grote zorgen maakte over de recente Franse oorlogsleningen aan Rusland en Servië. Hij liet doorschemeren dat Berlijn problemen had met de opstelling van een lid van het Habsburgse hof. Conrad kon een grijns niet onderdrukken, hij wist precies op wie dat sloeg. En natuurlijk was er de ergernis van Wilhelm ii en het Duitse volk over de voortdurende hetzes in de Russische en Franse en ook de Britse pers tegen de zogenaamde Duitse agressiviteit.

Conrad knikte instemmend, hij wilde alleen nog van zijn Duitse collega weten hoe lang een eventuele Duitse oorlog tegen aartsrivaal Frankrijk zou duren vóórdat Berlijn op volle kracht tegen Rusland kon oprukken. ‘Zes weken,’ zei Von Moltke. ‘Dat denken bijna alle Duitse generaals,’ voegde hij eraan toe. ‘Als er oorlog komt met Frankrijk zijn we met Kerstmis thuis. We laten onze Weihnachten niet verpesten door Franse non-valeurs. Het zal zo gaan als in 1870.’

Tevreden keerde Conrad terug naar Wenen waar hij ander goed nieuws vernam: Frans Jozef was herstellende van zijn longontsteking en zou binnenkort zijn werkzaamheden hervatten. ‘Godzijdank,’ zuchtte de stafchef, ‘godzijdank is de troon voorlopig nog niet voor Frans Ferdinand.’

Het leek wel een feestmaand voor de aartshertog. Op zijn landgoed in Koponiste - met de grootste rozentuin van heel Midden-Europa - ontving hij korte tijd na zijn verzoek aan Frans Jozef de Duitse keizer Wilhelm ii. Wilhelm had tot opluchting van Frans Ferdinand geen militair gevolg meegenomen, alleen zijn admiraal-generaal Alfred von Tirpitz, de grote man achter de spectaculaire nieuwe Duitse marine. ‘Maar,’ zei de Duitse keizer, ‘hij is er alleen bij, omdat hij zo van rozen houdt.’

Het bezoek was een doorslaand succes en Sophie zat tijdens het slotdiner stralend naast Wilhelm. Bij het afscheid sprak Frans Ferdinand met zijn gast af dat deze in de herfst terug zou komen voor de houtsnipjacht. Daarvoor had hij ook de Britse koning uitgenodigd. Wilhelm vond dat een prima idee, hij moest nodig eens praten met zijn neef George v over de spanningen tussen Londen en Berlijn. De Britse argwaan over de Duitse vlootopbouw irriteerde Wilhelm mateloos, die moest de wereld uit. Quatsch, die achterdocht, dacht Wilhelm, mijn neef noemt zich nota bene prins van Saksen-Coburg en Gotha, hij heeft Duits bloed en daar is hij trots op. Wij hebben gewoon recht op een vloot, ik praat hem wel om.

Sarajevo 28 juni 1914

Michael Müller was opgeroepen voor de oefeningen van het 16de Oostenrijkse legerkorps, het ‘zuidkamp’, dat in de heuvels bij Sarajevo twee dagen zou oefenen tegen het 15de legerkorps, het ‘noordkamp’. Michael was neerslachtig, hij had op de Westbahnhof met tranen in zijn ogen afscheid genomen van Maria en de kleine Michael en nu ploeterend in de modder, rennend tussen het geknal van houwitsers, raakte hij dat gevoel maar niet kwijt.

Toen zag hij opeens Frans Ferdinand die de leiding had over het ‘zuidkamp’. In volle vaart reed de kroonprins langs hem heen, omringd door adjudanten. Michael voelde de trots in zijn lijf opgloeien. ‘Leve Frans Ferdinand,’ riep hij. ‘We krijgen een goede keizer,’ dacht hij, maar hij verlangde tegelijkertijd ook naar de revolutie, die een einde zou maken aan het keizerrijk, die de arbeiders zou bevrijden van hun ketenen, die rechtvaardigheid zou brengen voor iedereen.

Zondag 28 juni 1914, glinsterende zon over Sarajevo. Stralend zaten Frans Ferdinand en zijn Sophie in hun open auto, een Gräf & Stift, klaar voor hun tocht. Het was vandaag hun trouwdag. Kanonnen bulderden een eresaluut vanuit een fort boven op de heuvel dat in Habsburgs geel was geschilderd. Overal langs de route stonden mensen, die enthousiast ‘zivio, zivio,’ riepen. Michael Müller en zijn kameraden genoten ervan, ze hadden niet gedacht dat de aartshertog zo populair was.

Toen de kanonnen uitgebulderd waren, was er opeens een ander geluid, het leek wel of een van de auto’s in het gevolg van Frans Ferdinand een klapband had gekregen. Er was geschreeuw, er was tumult. De klapband bleek een bom, maar niemand was ernstig gewond, een Habsburgse officier was lichtgewond geraakt en voor de zekerheid werd hij overgebracht naar een ziekenhuis. De bommengooier was gepakt en had vergeefs geprobeerd cyaankali te slikken, ze hadden hem levend te pakken.

De colonne reed verder naar het stadhuis waar nog niemand van de bomaanslag had gehoord. Zij waren er de moellahs, de bisschoppen, ook rabbijnen, allen gekleed zoals paste bij de ontvangst van hun toekomstige keizer. De islamitische burgemeester begon binnen met zijn zalvende welkomstwoord, maar werd sarcastisch onderbroken door Frans Ferdinand: ‘Mooi welkom hier, er is een bom gegooid.’ Hij wilde zijn tocht voortzetten, maar eerst wilde hij de gewonde officier in het ziekenhuis bezoeken en Sophie moest per auto terug naar een hotel. Daarvan wilde Sophie niets weten. ‘Ik ga met je mee,’ zei ze resoluut.

Gavrilo Princip had alles gezien, de bom die Cabrinovic had gegooid, zijn arrestatie. Even dacht hij dat de aartshertog was gedood, daarna raakte hij in paniek: alles was mislukt, al die maanden van voorbereiding waren voor niets geweest. De labiele Cabrinovic zou bij ondervraging doorslaan, daarvan was hij zeker. Gavrilo vermande zich, hij moest nu doorzetten, misschien kwam er nog een kans.

Toen lachte het geluk hem opeens toe. De chauffeur van de auto vol politie vóór de Gräf & Stift reed op weg naar het militaire hospitaal een verkeerde weg in en moest zijn auto keren. Toen stopte ook de open wagen van de kroonprins, vlak voor de neus van Gavrilo Princip. Die stond ingeklemd tussen een opgewonden massa en kon niet eens bij de bom die hij wilde gooien. Gavrilo Princip drong naar voren, trok zijn revolver en schoot twee keer. Daarna probeerde hij zichzelf door het hoofd te schieten, maar de revolver werd uit zijn hand gerukt. Ook de capsule met cyaankali kreeg hij niet naar binnen. Dat was niet het ergste: Gavrilo Princip zag hoe de auto van de aartshertog en Sophie wegreed, terwijl beiden rechtop zaten alsof ze niet waren gewond.

Enkele minuten later stierf de aartshertogin. De laatste woorden van Frans Ferdinand waren: ‘Sopherl, Sopherl, stirb nicht! Bleib am Leben für unsere Kinder.’ Tien minuten later was ook de aartshertog dood. De Eerste Wereldoorlog kon beginnen. Het zou nog een maand duren voordat iedereen dat in de gaten had.

Gavrilo Princip stierf in 1918 aan tuberculose in de gevangenis van Theresienstadt. Elke dag getreiterd en ook verminkt, want een arm moest worden afgezet. Hij was veroordeeld tot 20 jaar dwangarbeid, de maximumstraf voor iemand van zijn leeftijd. Gavrilo gaf het startschot, de grote mogendheden maakten het karwei af.

Hoofdstuk 4

Eerste Wereldoorlog: 1914 Westfront, Oostfront, de ongelovige fanaticus

Op zondag 2 augustus 1914 verzamelde zich een grote groep mensen op de Odeonsplatz in het hartje van München. De stemming was uitgelaten. Duitsland had de dag tevoren de oorlog verklaard aan zijn vijanden en Duitsland zou overwinnen. Het stond voor de beslissende eindstrijd, het werd Weltmacht oder Untergang, zo had keizer Wilhelm ii verklaard. Het optimisme was onvoorstelbaar. Duitse soldaten beschilderden hun wagons naar het front met: Zum Frühstück. Auf nach Paris. Jedes Schoss ein Franzos.