Philip Mechanicus

In Depot

Dagboek uit Westerbork

Ingeleid door

Dirk Mulder, directeur Herinneringscentrum Kamp Westerbork en Prof. dr. J. Presser

Dit boek is mede tot stand gekomen dankzij een financiële bijdrage van Stichting Holocaust Herdenking.

© Uitgeverij Verbum en Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Foto omslag © Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Typografie en vormgeving Dianne Rijnbende, Amsterdam

ISBN 9789074274210

Meer informatie over Verbum Holocaust Bibliotheek:

www.verbum.nl

Meer informatie over Herinneringscentrum Kamp Westerbork:

www.kampwesterbork.nl

Woord vooraf

‘Iedereen is hier op kleine of grote schaal rover, zonder nochtans een misdadiger te zijn,’ aldus Philip Mechanicus op maandag 28 februari 1944. Het is een zwartgallig beeld van het leven in Judendurchgangslager Westerbork op een moment dat in hoge mate wordt beheerst door de jacht om de dagelijkse eentonige en kleine etensporties te vergroten. En dat gaat weinig scrupuleus. In de woorden van Mechanicus wordt er niet alleen door iedereen van de grote hoop geroofd, er is ook niemand die er zich voor schaamt of het de ander kwalijk neemt. ‘De oude normen van het fatsoen zijn vervaagd of verdwenen,’ noteert hij. Mechanicus laat zien welke desastreuze invloed het kamp had op het menselijk gedrag: de voortdurende dreiging van transport, de kloof tussen ‘kamparistocratie’ en de grote massa ‘transportvee’, de gespannen verhoudingen tussen Nederlandse en Duitse Joden, het vrijwel totale gebrek aan privacy, de martelende onzekerheid over het eigen lot en dat van dierbaren, de bange vermoedens over wat er na Westerbork zou komen; het kon niet anders of er moest op deze kale Drentse heidevlakte wel een omkering van waarden plaatsvinden. Het leidde tot losheid, ja zelfs losbandigheid op menig gebied. Het joeg Mechanicus angst aan om te zien hoe snel mensen onder deze omstandigheden moreel aftakelden. Ook zelf ontkwam hij niet aan de corrumperende werking die het kamp had. Hoe langer hij in Westerbork was, hoe minder hij zich gelegen liet liggen aan zijn naaste en hoe meer hij zichzelf begon te haten. Wat hem nog het meest beangstigde in deze ‘geestelijke degeneratie’ was het toenemend onvermogen tot vriendschap en affectie, de harde onverschilligheid tegenover het lijden van anderen. ‘Het is moeilijk zijn medelijden te bewaren (…) Wat komt het erop aan: twee mensen meer of minder, tien, honderd, duizend, of tienduizend Joden of niet? De mens is machteloos geworden tegenover de ellende die heerst: de rampspoed van een enkeling in normale tijd treft hem meer dan de nood van miljoenen tegelijk in tijd van oorlog en revolutie.’

Op die februaridag in het vijfde oorlogsjaar schreef Philip Mechanicus zijn laatste notitie in het dagboek dat hij in dit kamp had bijgehouden. Gedurende het grootste gedeelte van zijn gevangenschap in Westerbork schreef hij van dag tot dag scherpe observaties over en koele commentaren op het leven en de mensen in het kamp. Zoals op het roofgedrag in keuken en kolenopslag van bijna ieder in dit op deportatie gerichte verzamelkamp. Haarscherp toont Mechanicus hoe in een dergelijke dwanggemeenschap menselijke gedragingen, regels van fatsoen en beschaving, normen en waarden onder grote druk komen te staan. Op vele en verschillende levensterreinen beschrijft en analyseert hij dit. Afstandelijk en observerend maar tegelijk ook betrokken bij het lot van zijn medegevangenen, ‘alsof ik als officieel reporter een schipbreuk versla’.

Het is zeker niet het enige dat In Depot tot een van de meest indrukwekkende egodocumenten uit de Tweede Wereldoorlog maakt. Gelijk het levensritme in het kamp – in de regel van dinsdag tot dinsdag – legt hij de angst, het geslingerd worden tussen hoop en wanhoop vast dat eenieder in kamp Westerbork onderging. Het was bijna iedere week weer de vraag – zoals gezegd meestal in een ritme van dinsdag tot dinsdag – of men op de transportlijst zou staan: het onvermijdelijke moment om weggestuurd te worden naar wat de ss-leiding arbeidskampen noemde.

In zijn laatste dagboeknotities is van die onzekerheid over de toekomst geen sprake, evenmin als in zijn brieven die hij in die periode schreef: ‘Voorlopig blijf ik, zoals het eruitziet, nog hier.’ Maar zoals het altijd was in Westerbork: voorlopig was zeker geen afstel maar alleen uitstel. Want in een in maart gedateerd briefje aan dochter Ruth wordt duidelijk dat in de eerste weken van die maand het lot zich tegen Mechanicus heeft gekeerd: ‘Ik ben op het ogenblik op reis naar Celle bij Hannover. Even een groetje uit de trein derde klasse. Zitten niet gek in weerwil van veel bagage.’ Vanuit Bergen-Belsen bleven ook zijn twee volgende briefjes optimistisch van toon: ‘De tekenen van de lente doen zich duidelijk voor.’ Dit voorjaarsbericht behoort tot de laatste geschreven levenstekens van de Westerborkse dagboekschrijver. Na een halfjaar gevangenschap in Bergen-Belsen ging hij op 9 oktober met een straftransport naar Auschwitz-Birkenau. Op 12 oktober 1944 werd Mechanicus daar doodgeschoten. Daarmee kwam een gewelddadig einde aan een bewogen leven dat vooral in dienst had gestaan van het geschreven woord. Mechanicus had weliswaar ‘een schipbreuk’ verslagen, de verslaggever had zich zelf ook op het zinkende schip bevonden…

Philip Mechanicus werd op 17 april 1889 in Amsterdam geboren in een armlastig Joods gezin. Een socialistisch milieu dat zo kenmerkend was voor het Amsterdamse Joodse proletariaat tussen beide wereldoorlogen. Na zijn lagere school kreeg hij bescheiden baantjes bij de expeditie en de administratie van het dagblad Het Volk. Maar hij wist zich door zelfstudie te ontwikkelen en kwam daardoor, op zijn zeventiende jaar reeds, in de journalistiek terecht. Na zijn militaire dienst werkte hij jarenlang in het koloniale Nederlands-Indië, eerst bij de Sumatra Post en later bij De Locomotief. In 1919 keerde hij naar Nederland terug en werd spoedig daarna werkzaam op de buitenlandredactie van het Algemeen Handelsblad. Vooral zijn reisreportages in de jaren dertig voor deze krant geschreven trokken de aandacht. Hij was een pionier in het verslaan van de ontwikkelingen in de Sovjet-Unie en in Palestina. Deze artikelen werden gebundeld uitgegeven in Van sikkel en hamer en in Een volk bouwt zijn huis. Zijn scherpe analyses van het nationaalsocialisme en Hitler-Duitsland vielen eveneens op. In 1936 werd hij benoemd tot chef van de redactie Buitenland. Hiermee kwam een eind aan het normale verslaggeverwerk en de buitenlandreizen.

Het privéleven van Mechanicus verliep wat minder rimpelloos. Hij was geen familieman die zich echt kon binden, ook emotioneel niet. In 1913 trouwde hij met Esther Wessel. In 1918 werd dochter Rita geboren, en in 1920 Julia. Terug in Nederland kwam er ook een einde aan de gelukkige huwelijksjaren in de Oost. De relatie tussen beide echtelieden bekoelde steeds meer. In 1924 gingen ze uit elkaar en werd het huwelijk officieel ontbonden. Hij bleef niet lang alleen: in 1925 trouwde hij Annie Jonkman. Negen maanden later werd Ruth, Annies eerste en Mechanicus’ derde dochter, geboren. Ondanks dit geluk was hun huwelijk geen lang leven beschoren: in 1929 werd de scheiding uitgesproken. Toch konden ze niet echt zonder elkaar: ze bleven een knipperlichtrelatie houden.

Spoedig na de Duitse inval in mei 1940 ondervond Mechanicus ook zelf wat het betekende Jood te zijn in een nazistaat. Onmiddellijk na de bezetting kreeg hij te verstaan dat zijn aanwezigheid op de krant door de Duitse bezetter niet geduld werd. Hij bleef thuis nog een tijdlang medewerker, onder meer met korte schetsen onder de schuilnaam Père Celjénets, een Franse verbastering van het Russische ‘Ik ben een vreemdeling hier’. Die vreemdeling zou hij nog meer worden toen zijn directie hem in een zakelijk schrijven ontsloeg. Ondanks deze en andere anti-Joodse maatregelen peinsde Mechanicus er niet over om onder te duiken: ‘Waarom zou ik onderduiken? Ik ben niet fout, zij zijn fout!’ Was het naïviteit of eigenwijsheid? Of een blind vertrouwen in een goede afloop van het heden in de toekomst? Hoe het ook zij, op 27 september 1942 sloeg het noodlot toe. Hij werd, zonder ster op het achterbalkon van een tram staande, waarschijnlijk door een medepassagier verraden en door een agent gearresteerd. Op 25 oktober werd hij naar kamp Amersfoort overgebracht.

Behoorlijk mishandeld kwam Mechanicus op 7 november Westerbork binnen. Hier viel hij in de S-categorie, die van strafgeval: door het niet dragen van de ster had hij zich immers onttrokken aan de Duitse maatregelen. Normaal gesproken werden strafgevallen met de eerstvolgende trein gedeporteerd. Bovendien werd door de ss-leiding het beeld gegeven dat een straftransport weinig goeds voorspelde. Alle reden voor deze gevangenen om hun S zien kwijt te raken. Dit lukte Mechanicus in de periode dat hij in het kampziekenhuis lag: ‘Felicitaties links en rechts; handjes van mijn naaste buren.’ Hij rekte zijn verblijf met opzet zo lang mogelijk, het nog niet volledige herstel aanwendend als reden om vrijgesteld te worden van transport. Maar zijn toestand liet het wel spoedig toe om in het kamp rond te dwalen, met deze en gene te praten en vervolgens op te schrijven wat hij gezien en gehoord had. Hierover deed hij niet geheimzinnig, hij liep zelfs met z’n schriftjes rond. Blijkbaar achtte hij de kans op een verbod van de kampleiding niet aanwezig.

En zo zijn Mechanicus’ lotgevallen in het kamp vanaf 28 mei 1943 goed te volgen. Op deze datum begint het bewaard gebleven gedeelte van zijn dagboek. De aantekeningen maakte hij in schriften die uit het Westerborkse kampschooltje afkomstig waren, dertien in totaal. Het is vrijwel zeker dat hij veel eerder met schrijven is begonnen; de eerste twee schriften zijn evenwel niet bewaard gebleven. De volgeschreven dagboekschriften werden door de schrijver aan mensen meegegeven die kamp Westerbork in en uit konden, zoals inkopers van levensmiddelen of medewerkers van de Joodse Raad die tussen Amsterdam en Westerbork heen en weer reisden. Ze moesten worden afgegeven bij zijn ex-vrouw Annie Jonkman in Amsterdam. Mechanicus wist dat ze bij haar in vertrouwde handen waren. Het is zonder twijfel dat Mechanicus schreef om – na de oorlog – gelezen te worden. Natuurlijk was zijn geschrijf ook een manier om van de dagelijkse ellende in Westerbork afstand te nemen, een publicatie van het dagboek heeft hij zeker voor ogen gehad: ‘Van meer belang lijkt het mij de dagelijkse gebeurtenissen te registreren voor hen, die zich later een beeld willen vormen van wat hier is gebeurd. Ik heb dus de plicht met schrijven door te gaan.’

Als doorgewinterde journalist en reisverslaggever verstond Mechanicus natuurlijk de vaardigheid van het hanteren van de pen. Het lijkt dan ook of hij in zijn Westerborkse dagboek niets anders deed dan zijn werk doen. Want hoewel het dagboek in de ik-vorm is geschreven, is het geen verslag van zijn persoonlijke leven. Mechanicus had het inzicht en de kracht in deze zware periode van zijn leven het algemeen belang, het vastleggen van een historische gebeurtenis voor het nageslacht, te stellen boven persoonlijke beschouwingen en reflecties. Ondanks zijn eigen betrokkenheid was hij in staat een zeer scherpzinnig ooggetuigenverslag te schrijven, vergelijkbaar met zijn reisverslagen in de jaren dertig. Een collega van de krant die ook in Westerbork gevangenzat, was onder de indruk van Mechanicus’ inspanningen. ‘In Westerbork heb ik nooit de drang gehad om te schrijven. Dat overkwam andere schrijvers en journalisten daar óók. De omstandigheden waren zó bizar, dat alle normale gevoelens op den duur werden verdreven door het oerinstinct om te overleven. Daar draaide alles om. Het moet Mechanicus bijna bovenmenselijke krachten hebben gekost om te schrijven, en dat getuigt van een enorm doorzettingsvermogen.’

Zijn dagboek gaf hij zelf de titel In Depot mee. Hij vergeleek de in Westerbork ondergebrachte Joden met ‘goederen’ die tijdelijk in depot opgeslagen waren, in afwachting van hun transport naar elders. En hij wist dat dit laatste ook voor hem zou gelden. Zo noemde hij een vrijstellingslijst – waarop hijzelf ook stond – ‘een verzameling Joden, die op een bepaald moment op transport gaan’. Vrijstelling was altijd ‘bis auf weiteres’. Maar desondanks ondernam hij vele initiatieven om zijn vrijstelling met nog meer waarborgen te omkleden. ‘Wij Joden,’ zo schreef hij, ‘klampen ons vast aan elke strohalm om Polen te ontvluchten.’ Maar wat ‘Polen’ eigenlijk inhield was niet bekend, niet anders dan dat men er naar werkkampen zou worden gestuurd. Gebrek aan kennis en een teveel aan geruchten – ook over vergassingen – leidde tot allerlei sterk wisselende speculaties waarbij de gevoelens varieerden van voorzichtig optimisme tot regelrechte wanhoop. Ook Mechanicus werd af en toe geslingerd tussen hoop en vrees. Zo speelde hij regelmatig met de gedachte aan ontvluchten, zelfs nog kort voor zijn deportatie. Op 3 februari 1944 noteerde hij: ‘Gisteravond weer de kans gehad om de vlucht te nemen met een naar Amsterdam terugkerende trein. Doodeenvoudig. (…) De verleiding is groot; het kost evenveel moeite ze te weerstaan als ze te volgen.’ Hij bleef echter zitten waar hij was. Was het de gok op een snelle afloop van de oorlog? Of de wens om samen met zijn in het kamp ontmoete geliefde op transport te gaan, die hem de mogelijkheid tot ontsnappen niet deed pakken?*

Het duurde meer dan een jaar na de bevrijding dat officieel werd vastgelegd dat Philip Mechanicus op 15 oktober 1944 was overleden. Zijn dagboeken hadden wel de oorlog overleefd. Toen het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (riod) de bevolking opriep documenten, foto’s en dagboeken aan het instituut ter beschikking te stellen, gaf Annie Jonkman de schriften aan directeur dr. Loe de Jong, die zij persoonlijk kende. In een analyse werden de dagboekschriften door het riod van ‘ongemeen hoge kwaliteit’ genoemd: ‘Een voortreffelijk dagboek van zeer groot belang, het werk van een begaafd en geroutineerd auteur’. Het nut van een mogelijke publicatie zag Annie Jonkman niet in. Het dagboek verdween – voorlopig – in de kast. Het was tekenend voor deze tijd. Was de aandacht voor de oorlog in de eerste twee bevrijdingsjaren nog zeer groot – auteurs en uitgevers konden de vraag naar lectuur over deze periode nauwelijks aan; honderden comités stortten zich op de oprichting van gedenktekens; ook was er sprake van een hausse in oorlogsfilms en dito toneelstukken – daarna liep de interesse snel terug en verdween de aandacht voor het recente verleden uit beeld. Een belangstelling overigens die zich in hoge mate beperkte tot het verzet. Maar reeds in 1947 werd ook de zogenaamde verzetsliteratuur tegen dumpprijzen in de boekhandel aangeboden.

Het waren na die eerste naoorlogse jaren spoedig andere zaken die de aandacht vroegen. Herstel en wederopbouw van het land, de Indonesische kwestie en vooral de Koude Oorlog drukten de bezettingstijd in de jaren vijftig emotioneel weg. De blik diende op de toekomst gericht te zijn, en zo kwam er een stilte te heersen over de oorlog. In dit klimaat was er zeker geen oog en oor voor groepen die ieder op eigen wijze door de oorlog extra diep waren getekend, zoals de teruggekeerde concentratiekampslachtoffers. Bij hun terugkeer ontmoetten zij veelal onverschilligheid en onbegrip, of ontkenning, ja zelfs openlijk antisemitisme. Schuld- en schaamtegevoelens speelden hier wellicht een rol. Maar ook het verlangen naar een normaal leven na de doorstane ontberingen en ellende. Ieder had tenslotte zijn eigen oorlog beleefd. En, de kampverhalen waren te gruwelijk om over te spreken en om aan te horen. Naast het onvermogen om over onmenselijke ervaringen te praten was er het onvermogen van de anderen om te luisteren. Het was zwijgen, verdringen en vergeten.

Dit klimaat zou pas in de loop van de jaren zestig langzaam gaan veranderen. Voor de Jodenvervolging zou nu pas werkelijke aandacht komen. Een zeer belangrijke, om niet te zeggen bepalende factor in deze omslag was het proces tegen Adolf Eichmann in 1961. De ontvoering en de rechtszaak tegen deze ‘architect’ van de Endlösung van de Judenfrage hield velen in de ban. Ook in Nederland stonden de kranten vol met verslagen over het proces. Voor het eerst werd het uitzonderlijke karakter van de nazivervolgingspolitiek duidelijk, in het bijzonder, zoals Hannah Ahrendt het heeft genoemd, ‘de banaliteit van het kwaad’. Eichmann en consorten waren geen monsters maar doodgewone mensen die als goede bureaucraten hun werk hadden gedaan. Door het proces-Eichmann en, als gevolg daarvan, het grote aantal processen in West-Duitsland nam ook in ons land nadrukkelijk de aandacht voor de oorlog in het algemeen en voor het lot van de Joden in het bijzonder alleen maar toe. Daarin speelde de televisieserie De Bezetting van dr. L. de Jong, waarvan de eerste aflevering op 6 mei 1960 werd uitgezonden en de laatste op 5 mei 1965, een grote rol. Zij maakte een diepe indruk. Voor het eerst werd televisie gebruikt om een geschiedenisverhaal te vertellen. Het zou blijken dat dit massamedium bij uitstek een belangrijke factor werd in de intensivering van de aandacht voor en de discussie over de Tweede Wereldoorlog.

Het was in dit zich veranderende klimaat dat In Depot nu wel kon worden gepubliceerd, dankzij de jonge uitgevers Johan Polak en Rob van Gennep. De beide naamgevers van de uitgeverij waren min of meer representanten van een naoorlogse generatie die vragen ging stellen over de houding van hun ouders inzake de Jodenvervolging. Hoe groot de vraag naar boeken als In Depot was, bleek wel uit het enorme aantal recensies. Veelal uitgebreide besprekingen verschenen in alle landelijke dagbladen, vele regionale kranten en op de radio. De kritieken waren vrijwel zonder uitzondering lovend. Ook de historicus prof. dr. J. Presser besprak het, en wel op televisie. Dit was trouwens niet Pressers enige bemoeienis met In Depot.

In meerdere opzichten is Presser (1899-1970) een belangrijke actor geweest in de toenemende aandacht voor de vervolging en vernietiging van de Nederlandse Joden in de periode 1940-1945. Reeds in 1950 had deze hoogleraar Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en auteur van verschillende historische studies van de rijksoverheid de opdracht gekregen de vervolging, deportatie en vernietiging van de Nederlandse Joden te beschrijven. De gedachte was een boek van ten hoogste vijfhonderd bladzijden dat uiterlijk twee jaar later klaar zou zijn. Dat bleek wel erg optimistisch gedacht. De Joodse Presser, die dankzij onderduik had overleefd, vereenzelvigde zich dermate met het lot van de vervolgingsslachtoffers – vooral met dat van zijn vrouw die via Westerbork in Sobibor was omgebracht – dat hij niet van deze regeringsopdracht los kon komen en uiteindelijk vijftien jaar nodig had. Na zes jaar van onderzoek was Presser gereed om te gaan schrijven, maar hij kreeg geen letter op papier. Loe de Jong van het riod suggereerde hem toen om eerst een hoofdstuk te schrijven over een thema waarin hij zich al goed gedocumenteerd had. Presser besloot dat het eerste hoofdstuk over Westerbork zou moeten gaan: ‘(...) daar wist ik alles van, elke barak, elke plek, zo veel mensen kende ik daar … en ik pakte een stel blank papier en schreef op de eerste bladzijde: ‘Morne plaine’, Doodse vlakte. Dat is van Victor Hugo over de slag bij Waterloo en verder kwam ik niet.’

Op diezelfde dag kwam er een uitnodiging om iets te schrijven voor de prijsvraag van de Boekenweek in 1957. ‘En opeens voelde ik het, ik heb het papier genomen en ik heb het achter elkaar opgeschreven. En toen was ik vrij, toen kon ik beginnen aan mijn boek.’ Niet alleen de tijd van uitgave maar ook de wijze waarop waren opmerkelijk. Deze (anoniem ingezonden) novelle was door de jury uitgekozen als boekenweekgeschenk voor dat jaar. Aldus verscheen de novelle De nacht van de Girondijnen, niet alleen een van de eerste verhalen over kamp Westerbork die na de oorlog zijn geschreven, maar ook een van de eerste literaire oorlogsherinneringen. Nu hij in literaire vorm zijn eigen geschiedenis van zich had ‘afgeschreven’, kon Presser pas beginnen aan het boek dat Ondergang zou gaan heten. Door het werk hiervoor kreeg ook het geschreven dagboek van Philip Mechanicus hernieuwde aandacht. De Jong en Presser wisten toen Annie Jonkman ervan te overtuigen dat het gepubliceerd moest worden. Na lang aarzelen ging ze akkoord. Het was Presser die vervolgens uitgever Johan Polak erop attent maakte. Vervolgens was het vanzelfsprekend dat deze deskundige van kamp Westerbork een ten geleide bij het boek zou schrijven. Deze inleiding zou niet alleen vanwege het scherp geformuleerde beeld van het Judendurchgangslager Westerbork bekend worden, het dagboek van Mechanicus laat Presser onder een nieuwe definitie vallen: ‘egodocumenten’. Dit door hem gemunte begrip zou nadien gemeengoed worden onder historici.

De kroon op zijn ‘oorlogs’werk verscheen in april 1965 in twee delen en telde bijna 1100 bladzijden: Ondergang. De vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945. Het boek was voor Nederlandse begrippen een ongekend succes. Niet alleen de pers besteedde er veel aandacht aan, het boek vond zijn weg ook naar de kopers. Binnen acht maanden waren er meer dan 140.000 exemplaren verkocht, een enorm aantal voor een wetenschappelijk werk.

Zoals gezegd, het is tekenend voor die tijd hoeveel aandacht In Depot en Ondergang kregen. Het is symbolisch voor de inhaalrace die als het ware ontstond na het lange zwijgen en de late erkenning van het leed van de Joodse vervolgingsslachtoffers. De felle reacties op de vrijlating van de voormalige sd’er Willy Lages in 1966 waren de voorbode van een ruime serie incidenten die decennialang de gemoederen bezighielden. Sindsdien bleven de oorlogsaffaires en -incidenten komen. De draad uit de jaren veertig werd eveneens opgepakt bij de Menten-affaire en de verwikkelingen rondom Weinreb. Het besef dat de oorlog bij velen diepe sporen had achtergelaten en dat grote aantallen mensen blijvend hinder ondervonden van de gevolgen van de oorlog, begon langzamerhand ook in bredere kring door te dringen. In die tijd begonnen zich voor het eerst op zeer grote schaal de zogenaamde late gevolgen te manifesteren. Het concentratiekampsyndroom werd nu ook door psychiaters herkend.

Dit werd publiekelijk in de hoog oplaaiende emoties bij de aankondiging van de regering in 1972 om de laatste drie Duitse oorlogsmisdadigers in ons land vrij te laten. Dagenlang hielden groeperingen van oud-verzetsstrijders en voormalige vervolgden betogingen in Den Haag; massaal en emotioneel ging het toe op het Binnenhof. Ook de kranten, radio en tv lieten zich niet onbetuigd en gaven veel ruimte aan de discussie tussen voor- en tegenstanders. Het debat in de Tweede Kamer was ongewoon: onder enorme publieke belangstelling hielden regering en Kamer elkaar dertien uur bezig. De regering zwichtte voor de enorme druk en trok haar voorstel in. Opnieuw speelde de televisie een bepalende rol. De tv maakte het persoonlijke leed zichtbaar en gaf er ruime aandacht aan.

Door de ‘emotionalisering’ op tv en film kregen oorlogsslachtoffers voor hun problematiek in Nederland een plaats op de publieke agenda, waar tevoren nog een zekere onverschilligheid was gebleken. Het resulteerde onder meer in de Wet Uitkering Vervolgingsslachtoffers (1973), de opening van een apart behandelingscentrum voor oorlogsgetroffenen, Centrum 45, en in 1980 in de oprichting van het icodo: Informatie en Coördinatie Orgaan Dienstverlening Oorlogsgetroffenen. In de daaropvolgende jaren werden ook de wettelijke ondersteuningen voor slachtoffers uitgebreid. Deze uitingen en resultaten van de doorwerking van ‘de oorlog’ zijn in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw met talloze andere aan te vullen, zoals met die van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in 1983.

Het Herinneringscentrum Kamp Westerbork is aldus een treffend voorbeeld van de vormgeving aan de verwerking van ‘40-’45. Tegelijkertijd is het ook speler in dat proces (geweest). Deze wisselwerking heeft ertoe geleid dat de belangstelling voor de geschiedenis van kamp Westerbork alleen maar is toegenomen. Een enkel cijfer ter onderbouwing. Voorafgaande aan de opening was de verwachting dat jaarlijks 10.000, misschien 15.000 bezoekers zouden komen, doch in het eerste openingsjaar vonden al 50.000 mensen hun weg naar dit centrum. Inmiddels ligt het jaarlijkse bezoekersaantal op het drie- à viervoudige daarvan. Met de komst van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork is ook een duidelijke toename te constateren in het aantal publicaties over het kamp. In Depot, dat in 1978, 1985, 1989 en 2008 herdrukken beleefde en ook in Engelse, Amerikaanse en Duitse edities verscheen, heeft inmiddels gezelschap gekregen van enkele meters aan (literaire) egodocumenten en tientallen historische publieksboeken. Daaronder ook de brieven van Philip Mechanicus in Ik woon, zoals je weet, drie hoog (1987) en een biografie over deze dagboekenier van de hand van Koert Broersma: Buigen onder de storm. Levensschets van Philip Mechanicus, 1889-1944 (1993).

Geen van deze publicaties hebben de plaats van In Depot kunnen overnemen. Er is niet alleen geen enkele historische publicatie verschenen die zwaar op dit dagboek leunt als bron voor kennis over kamp Westerbork, het boek is een van de meest volledige, persoonlijke documenten over het kampleven in de oorlog gebleven.

Dirk Mulder

directeur Herinneringscentrum Kamp Westerbork

* Het betrof de journaliste Annemarie Riess, een goede vriendin van Etty Hillesum met wie Philip Mechanicus ook bevriend raakte in kamp Westerbork. Aan Annemarie heeft Mechanicus in zijn dagboek vele passages gewijd. Geen van deze zijn evenwel in de gepubliceerde boekuitgave opgenomen. Waarschijnlijk heeft Annie Jonkman om privacyredenen besloten deze te schrappen.

Ten geleide

Er heeft in de bezettingsjaren 1940-1945 in Drenthe een Joodse stad gestaan van een honderdduizend inwoners. Zij hebben in die stad, de Joodse hoofdstad van Nederland zei men wel eens, ‘gewoond’, d.w.z. vertoefd met al hun aardse bezittingen bij zich, soms niet meer dan de kleren die zij aan het lijf droegen. Vertoefd: enige uren, enkele dagen, enkele weken, enkele maanden, een kleine bevoorrechte groep jarenlang. ‘Alle wegen leiden door Westerbork,’ aldus Aus van de Fünten, de machtige man van de Amsterdamse Zentralstelle für jüdische Auswanderung. Inderdaad, ze leidden voor deze honderdduizend erdóór – en dan verder naar het onbekende, dat voor bijna allen zou blijken: de dood, de verschrikkelijke dood. In de gaskamers van Polen.

Geen gewone stad, waarlijk niet. Mr. A.J. Herzberg schrijft:

Westerbork is een ander woord voor de dag van het laatste gericht. Er is nergens meer steun, niet materieel en niet geestelijk, ieder is aangewezen op zichzelf en op zichzelf alleen. Een volslagen en absolute wanhoop treedt in en maakt zich van allen meester. Men zoekt nog wel hulp, maar men vindt die slechts bij uitzondering en dan nog weet men, dat deze tijdelijk is. Het transport naar Polen wordt misschien een week, hoogstens enkele weken uitgesteld. Mannen kunnen hun vrouwen niet meer beschermen, vrouwen zien alle kans verloren gaan om hun kinderen te redden. Kinderen moeten machteloos voor eeuwig van vader en moeder afscheid nemen. Er zijn ook wezen, zieken, blinden, kreupelen, krankzinnigen, zwangere vrouwen, stervenden, zuigelingen, er worden ook kinderen geboren en alles, alles, alles, wordt er dinsdag, week in week uit, in een lange trein van vrachtwagens geladen, met bestemming Polen. Twee jaar lang. Drieënnegentig keer. Over dit Westerbork kan ik mij zowel een wetenschappelijke verhandeling als een encyclopedie-artikel voorstellen. Mijn inleiding moet minder dan het eerste, wil meer dan het laatste bieden, van beide niettemin het strikt zakelijke karakter handhaven. Alleen zo immers ga ik niet tussen deze schrijver en zijn lezer staan – beiden hebben daar recht op. Dit beperkt mijn taak dus tot het leveren van alleen die informatie, welke voor het goede begrip van de hierachter volgende tekst onmisbaar is.

Eerst dan maar een stukje platvloerse aardrijkskunde. Het ‘Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork’ (eerste in een kleine reeks van namen), beheerd door het Departement van Binnenlandse Zaken, later door Justitie, lag in het hart van Drenthe op een terrein van ongeveer honderd ha groot; het eigenlijke kamp op dit terrein omvatte vijfentwintig ha (vijfhonderd bij vijfhonderd m). Reeds vóór de oprichting (1939) was in de Staten-Generaal gesproken van ‘een barre, troosteloze vlakte, wel een van de meest deprimerende stukken, die in ons land te vinden zijn’; op een uitloper van de Hondsrug gelegen, was ze sterk aan winden blootgesteld, terwijl de veengrond er een onaangenaam soort vochtigheid verbreidde. Overal drong zand door, bij regen veranderden de wegen direct in diepe modderpoelen. De zomerse vliegenplaag, de oogontstekingen, alsmede ander ongerief, hoeft de lezer er niet bij te fantaseren; hij ontmoet ze wel hierachter. Een van de zeer weinige plekken, waarop men nog de hiertelande tot boekenwoord geworden term ‘onherbergzaam’ kon toepassen.

Hierna een stukje even nuchtere geschiedenis. Westerbork was geen Duitse, maar een Nederlandse schepping, met de bestemming om een aantal van de sinds 1933 naar Nederland gevluchte Duitse Joden te herbergen; het eerste groepje kwam in het kamp op 9 oktober 1939 aan en in mei 1940 was het aangegroeid tot een zevenhonderdvijftig personen. De toen uitgebroken oorlog zou de verdere geschiedenis van het kamp ten diepste beïnvloeden: met ingang van 1 juli 1942 ging het over in Duits beheer als Polizeiliches Durchgangslager, het bijvoeglijk naamwoord al even onheilspellend als het zelfstandig. Veertien dagen later begonnen de bezetters de Joden uit Nederland inderdaad dóór Westerbork heen naar Polen te trechteren, het ‘dépôt’ Westerbork, waaruit zij wekelijks een aantal Joden lichtten, die auswanderten, een van de gangbare camouflagetermen voor deze massamoord. Dat ging zo voort tot eind 1944. Toen Westerbork bevrijd werd op 12 april 1945 waren daar nog een negenhonderd Joden over; de rest was weg en slechts enige duizenden daarvan zagen Nederland weer.

Tijdens deze oorlogsjaren had zich binnen het kamp een hoogst merkwaardige, misschien wel unieke, organisatie ontwikkeld. Reeds vóór de beheerswisseling van juli 1942 hadden de bewoners deze zelf in ’t leven geroepen als een ‘buffer’, ter voorkoming van de intrede van de niet zonder reden gevreesde ss. Dankzij dit initiatief volstonden de Duitsers dan ook met een minimaal gering aantal bewakingspersoneel. Maar dat konden zij – en wilden zij – alleen, omdat deze Joodse organisatie hen zo uitstekend bleek te kunnen voldoen in datgene, waar het nu juist voor hen op aankwam: een honderdduizend Joden zonder ‘moeilijkheden’ en a.h.w. geruisloos het land uit te werken. Wat anders tientallen, zo niet honderden manschappen vereist had, dat kregen zij hier kant-en-klaar geleverd. Nu is het natuurlijk zo, dat in Westerbork op de keper beschouwd niet veel anders en niet veel ‘ergers’ gebeurde dan elders in Nederland, waar een enkele Joodse en talrijke niet-Joodse instanties zich met een goed of kwaad geweten – en de meeste in elk geval onder minder klemmende noodzaak – lieten inschakelen in Hitlers duivelse opzet. Anderzijds moest zich in dit doorgangskamp nog onverbloemder de afgrijselijke werkelijkheid onthullen van een collaboratie, waarbij een steeds kleiner aantal Joden een steeds groter aantal hielp wegvoeren. Een afschuwelijk middel om zichzelf te redden, afschuwelijk ook daarin, dat het hier door de onophoudelijke, zorgvuldig geregelde toepassing welhaast moest ontaarden in een doel op zichzelf en het karakter aannam van een taak, verricht met toewijding en stiptheid. Vooral onder de Obersturmführer Albert Konrad Gemmeker (1942-1945) werkte het Duitse Musterlager als een voortreffelijk, wel geolied onderdeel van de grote Duitse verdelgingsmachine, waarvan men Adolf Eichmann als de chef-ingenieur kan beschouwen. Paradoxaal genoeg werd voor deze beul en zijn knechten dit werk ook al zozeer een doel op zichzelf, dat het hun op de duur nog meer Kriegnotwendig toeleek dan het winnen van die oorlog.

Er is geen denken aan, het Westerborkse apparaat hier volledig te schilderen. Aangezien een groot deel van dit dagboek speelt in het kamphospitaal, beperk ik mij tot de z.g. Medische dienst; bovendien openbaart zich juist daar de onpeilbare zinloosheid van het hele systeem. Men oordele: een ziekenhuis op de Drentse hei met, op zijn hoogtepunt, zeventienhonderdvijfentwintig bedden, honderdtwintig artsen en meer dan duizend mensen personeel. Met alle mogelijke specialisten. Met (ik som opzettelijk maar wat kriskras op) isolatiekamertjes, een afdeling voor geesteszieken, een prachtige apotheek, een aparte dieetkeuken, allerlei magazijnen, tekenaars, orthopedisten, kappers, fotografen, laboratoria, sociale voorzorg, pastorale dienst, ehbo-posten, hygiënische dienst, tandheelkundige klinieken, estafetten, portiers, postdienst, operatiekamer, een polikliniek met vaste spreekuren, doorlichting van alle kampbewoners op tuberculose, immunisering tegen tyfus en paratyfus, vaststelling van bloedgroepen. Met wekelijkse artsenvergaderingen, waarop behandeling van wetenschappelijke en klinische onderwerpen – als men bij dit alles iets mist, ligt het aan mij. En dit hele apparaat ten bate van mensen, die een eind verderop moesten worden afgemaakt! Er waren in het kamp zwartkijkers, die van Polen het ergste vreesden: is het wonder, dat zij weinig geloof vonden? Het was toch te zot, dat de Duitsers in het Westen de mensen zo goed lieten verzorgen, als zij het in het Oosten zo slecht met ze voorhadden! Dat leek waanzinnig en onmogelijk. Het bleek waanzinnig en mogelijk.

Bij al zijn voortreffelijkheid kon deze Medische dienst één ding ten slotte niet: de wegvoering tegenhouden, de deportatie, die noodlottige dynamische factor in het Westerborkse bestaan. In dit reservoir, waarin een Potemkindorp, een nachtasiel en een huis clos gecombineerd leken, leefde men van dinsdag tot dinsdag, de dag waarop de helse trein weer zijn duizend opslokte voor een bestemming, waar men nauwelijks over dorst na te denken en steeds weer aan dacht, waar men niets van kon zeggen en onophoudelijk over sprak. Elke week liep de stemmingscurve langs dezelfde lijn: van verslagenheid en dodelijke afmatting omhoog in een snelle stijging, vervolgens in een langzame daling via onrust, alarm, opwinding tot paniek. Week-in, week-uit. Vele, vele maanden lang.

Herhaaldelijk gewaagt dit dagboek van de in het kamp heersende spanningen. Hoe kan het anders? De naar Westerbork gesleepten waren ‘gewone’ mensen, zich gedragend zoals elke normale menselijke groep in dergelijke abnormale omstandigheden – men vergete ook niet hun voorgeschiedenis! – zich wel ongeveer gedragen had. Elke vergelijking met niet-Joden of zelfs met Joden in andere omstandigheden (het getto van Warschau, Israël) ware onrechtvaardig. Dit waren als gezegd ‘gewone’ mensen, hier Joden. Misschien behoorde ik ‘Joden’ dus met aanhalingstekens te schrijven: de menselijke wezens, mannen, vrouwen en kinderen, die de Duitsers als zodanig wensten te beschouwen en op grond van die beschouwing wensten uit te roeien, te verdelgen, zoals men ongedierte verdelgt, in koelen bloede, met voorbedachten rade en op systematische, wetenschappelijk verantwoorde wijze. In Westerbork nu bevonden zich allerlei schakeringen van Joden: godsdienstige en ongodsdienstige, met allerlei nuances daartussen; er waren velerlei soorten gedoopten, onder meer sterdragende kloosterlingen; er waren zionisten, assimilanten, nsb’ers, antisemieten; zeer vele nationaliteiten, tot Liberianen en Hondurezen toe, ook lieden met een dubbele nationaliteit; er waren rechtsen en linksen. Katholieken, antirevolutionairen, christelijk-historischen, liberalen, socialisten, communisten; er waren notabelen en handwerkslieden, neringdoenden en landbouwers, proletariërs met of zonder witte boord, ook intellectuelen, kunstenaars en uitoefenaars van vrije beroepen; er waren stokoude mensen (een vrouw van boven de honderd) en zuigelingen, ook dezen bestemd voor de ‘arbeidsinzet’ (spreek uit: abattoir), waarnaartoe zij ‘vertrokken’ (spreek uit: werden weggesleept). Ten slotte waren er goeden en slechten, rechtvaardigen en onrechtvaardigen, nobelen en gespuis, nog eens: zowat alles wat men in de willekeurige lichting van een honderdduizend ‘gewone’ Nederlanders met enige variaties wel net zo zou hebben aangetroffen, de groep van de gesteriliseerden (want die waren er óók) even terzijde gelaten. In Westerbork was zelfs een adel. Geen graven, baronnen, ridders of jonkheren, maar alte Lagerinsassen, de ‘geluksvogels’, die al vóór 14 juli 1942 daar hadden gezeten en die nu de oligarchie vormden in het genot van allerlei kleine, maar hier zo belangrijke voorrechten, mét het boven alles gaande privilege: de grotere veiligheid. In de schijnautonomie van Westerbork leverde hun bovenlaag de spits van de z.g. prominenten, wat in Engeland de vips heet en in dit kamp soms aangeduid werd als msw (Macht sich wichtig). Helemaal bovenaan stond de in het dagboek herhaaldelijk genoemde Schlesinger, de machteloos-machtige grootvizier van de oppermachtige kampcommandant. Hij en zijn tafelronde stelden grotendeels de transporten samen uit het ‘transportmateriaal’ (het woord is gebezigd) voor de trein-van-de-week. In de ogen van de anderen waren deze paladijnen, vrijwel uitsluitend Duitse Joden, de heersers over leven en dood en werden in overeenstemming daarmee bewierookt, bewerkt, omgekocht, benijd en gehaat, om niet te zeggen verafschuwd. Die anderen waren bij hen vergeleken paria’s, maar ook onder deze paria’s was de eensgezindheid ver te zoeken. Terwijl de hoogsten van het ‘woningbureau’ (ook dat bestond in Westerbork) kleine huisjes toegewezen kregen – en daarmee het kostelijkste wat de kampbewoner in oorlogstijd allerwegen ontbeerde, een beetje, een klein beetje privacy – maakten de bewoners van de vochtige, smerige barakken met elkaar en onder elkaar weer onderscheid; zo noemde één barak zich ‘de bocht van de Herengracht’, waar waarlijk niet iedereen binnenkwam – alleen de engel des doods kon men er niet buiten houden. En wat zich binnen elke barak afspeelde, leest men wel hierachter. De onderste van de onderlagen vormden de z.g. ‘strafgevallen’, de volkomen reddelozen, al lukte het niet zelden bij deze of gene – ook bij Mechanicus – ‘de S weg te werken’; wij weten thans, achteraf dus, dat in Polen iedere Jood, groot of klein, als Jood reeds een strafgeval was en gestraft werd – met de dood. Men verlieze verder niet uit het oog, dat de Duitsers met een satanische toepassing van het ‘verdeel en heers’ in de loop van 1942 een heilloos systeem van onderscheidingen hadden ingevoerd, door de Joden op hun persoonsbewijzen stempels te verstrekken, die bis auf weiteres uitstel van deportatie verleenden, uitstel, geen afstel. Het was in de herfst van dat jaar tot een wilde run op deze stempels gekomen, even demoraliserend als nutteloos, want voor en na verdwenen de aldus bevoorrechten toch naar Westerbork, zij ’t ook na de ongestempelden. Daarnaast vond, reeds van 1941 af, een welbeschouwd even afschuwelijke jacht plaats op allerlei uitwijkmogelijkheden, de gaten in het zo deskundig dichtgetrokken net. Daartoe diende men vooral op deze of gene ‘lijst’ te komen, aangeduid met namen, van welker magische geladenheid de lezer hierachter menig proefje krijgt. Een van de meest gezochte lijsten was die van de Duitse ambtenaar Calmeyer, belast met een afstammingsonderzoek, waarmee men ‘arisch’ kon opkleuren. Vervolgens organiseerden allerlei lieden, vaak betrouwbare, vaker onbetrouwbare, ontsnappingsmogelijkheden, emigratie, vrijstelling op zeer lange termijn, enzovoorts; ook tot die laatste lijsten kon men doordringen, zij ’t ook nimmer gratis. Men moest wel heel sterk in zijn schoenen staan in Westerbork om, met de wegvoering voor ogen, niet te zwichten voor de verleiding, een plaats te kopen op de lijst-deze-of-die, zoals een gevaarlijk zieke ten einde raad zijn heil zoekt bij de kwakzalver. Met hetzelfde resultaat; voor en na ‘platzten’ alle lijsten, een werkwoord, ontleend aan de met zelfspot en leedvermaak zo sterk geladen kamptaal. ‘Een lijst is een verzameling van Joden, die op een bepaald moment op transport gaan,’ zegt Mechanicus cynisch en dat geldt, let wel, dan nog van de betrouwbare lijsten. Wie zich vóór Westerbork op een onbetrouwbare had laten zetten en, zo kaal mogelijk geplukt, de Duitsers in handen gespeeld was, vertoefde doorgaans slechts enkele dagen in de strafbarak, vanwaaruit hij als ‘reinstes Transportmaterial’ met de eerste trein weg moest.

Ook in dit kamp heeft tegen het einde van de oorlog de Duitse leiding haar best gedaan om de sporen van haar misdaden uit te wissen; bij alle daarbij aan de dag gelegde gründlichkeit is haar dat niet volledig gelukt. Zelfs beschikken wij, naast een hoeveelheid geredde paperassen, over een in Westerbork opgenomen film, ondanks zijn vele gebreken een onvervangbaar document. Het in Amsterdam gevestigde NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies heeft verder een groot aantal getuigenissen van kampbewoners verzameld; hiervan hebben in meer dan een uitgave de in hun soort onvergelijkelijke brieven van Etty Hillesum het licht gezien (ingewijden zullen de schrijfster op een enkele plaats in dit dagboek herkennen). Over de kwaliteit van Mechanicus’ geschrift oordele de lezer zelf, die mogelijk gediend is met enige opmerkingen mijnerzijds over het dagboekgenre als geschiedbron in het algemeen. Als zodanig kan men het in één rubriek onderbrengen met de gedenkschriften en de brief, een rubriek, waarvoor ik het opschrift ‘egodocumenten’ bedacht heb, documenten dus, waarin, meer dan in andere, een ‘ik’ zich openbaart of… verbergt. Grofweg zou ik verder bij het dagboek een onderscheid willen maken tussen het externe, waarin de schrijver waarnemingen, feiten, uiterlijke ervaringen noteert, en het intieme, gevuld veelal met bespiegelingen en reacties op die buitenwereld; van beide genres bestaan in de historische literatuur klassieke voorbeelden. Dat van Mechanicus behoort ongetwijfeld tot het eerste, al ontbreken de elementen van het tweede niet, zoals bij aandachtige lezing blijkt. Diezelfde lectuur kan het inzicht verhelderen in de speciale waardij van zulk een dagboek in vergelijking met de gedenkschriften en memoires, de achteraf opgestelde herinneringen, die immers altoos op herwaardering berusten, gestroomlijnd blijken van later weten, later begrijpen uit, en onder het verhaal het zo niet vervalsende, dan toch scheeftrekkende element schuiven van de uiteindelijk onderkende levenseenheid met haar onmisbare coherentie. Dit alles moet in het dag-in-dag-uitverhaal te enenmale ontbreken, als tekort alleszins een gewin voor de historicus, zeker in het dagboek van deze geoefende verslaggever en journalist (niet toevallig betekent ‘journal’ én dagboek én krant). Hoe dankbaar moeten wij hem er niet voor zijn, dat hij niet meer wilde wezen dan de man, die rondgaat met zijn blocnote, die van dag tot dag noteert, welbeschouwd tevens de oorlogscorrespondent, boekstavend onder bestendig levensgevaar, al besefte hij dat zelden en nauwelijks!

J. Presser

Philip Mechanicus

In Depot

Dagboek uit Westerbork

Vrijdag 28 mei ’43

Vandaag een nieuwe broeder gekregen, die zich aan alle honderd patiënten op zaal heeft voorgesteld en hun een hand gegeven. Zeer ongebruikelijk op Westerbork, waar een broeder komt en gaat, zonder meer. Klaarblijkelijk een fatsoenlijke kerel en een beroepsman, dat is ’m aan te zien. Pas aangekomen. Hij ziet er kraakzindelijk uit: hagelwitte verplegersjas, die blinkt en schittert tegen de smerige, gore jassen waarin de meeste andere broeders rondscharrelen. Een gebrek aan zindelijkheid.

Sinds gisteren schoonmaaksters op zaal in plaats van schoonmakers, die op transport zijn gegaan. Zij staan onder leiding van een hoofdman, every inch a gentleman, hoog aristocratisch gebouwd, kaarsrecht, die letterkundige aspiraties heeft en van wiens hand ik een toneelstuk onder mijn kussen ter lezing heb. De schoonmakers plachten praatjes en vaak vervelende praatjes tegen de patiënten te houden; nu houden de patiënten praatjes, en vaak vervelende praatjes, tegen de schoonmaaksters. Wat een weelde voor het oog, jonge aardige vrouwen, die goedgekleed rondgaan, de een in een broek, de anderen in rokken. Roosjes in een zandvlakte! Ze gedragen zich dapper. Zij zijn niet verbitterd, maar hebben galgenhumor. Hun devies is: ze krijgen er ons niet onder, nóóit! Ze vegen en schrobben alsof ze nooit anders hadden gedaan: elk pannetje, elk paar schoenen, elk stoeltje, elk pak kleren verplaatsen zij angstvallig om géén stofje te laten liggen, geen plekje droog te laten. Had je die boenders van schoonmakers moeten zien: met de Franse slag hoor! Hoelang zullen de vrouwen hun plichtopvatting op dit hoge peil handhaven?

Op bezoek geweest bij kamparts V.d. R., woont in een kamertje van ± 16 m3 met vrouw, volwassen zoon en dochtertje. Vertelde mij dat hij vandaag een geval van poging tot zelfmoord heeft gehad: moeder en twee kinderen. Tijdig ingegrepen en op vrouw psychisch ingewerkt. Aantal zelfmoorden groot: gemiddeld vier per week. In mijn barak heeft een week of zes geleden een man van ongeveer zeventig jaar een poging gedaan om door ophanging een einde aan zijn leven te maken. De tachtigjarige moeder van een mijner vrienden heeft dezer dagen bij aankomst te Westerbork door het innemen van meegebracht vergift zelfmoord gepleegd. Dokter V.d. R. was sterk onder de indruk van de ellende waarvan hij dagelijks getuige is, en van de wekelijkse transporten. Hij achtte Engeland medeplichtig aan het lot en de vernietiging van de Joden, omdat het, ofschoon wetende wat er gaande is, niet met meer kracht ingrijpt om Duitsland tot rede te brengen. Het moest Berlijn platgooien, desnoods met mosterdgas behandelen, dan was de oorlog binnen zes weken uit. Als Engeland de vernietiging van de Joden niet tegenhield, zou hij wensen dat Duitsland de oorlog won, als straf voor Engeland. Het Duitse volk moest worden uitgeroeid, gesteriliseerd. De arts liet zich drijven op zijn sentiment en verloor alle objectiviteit uit het oog, barstte ten slotte in snikken uit en sloeg zijn vuist op tafel. Overspannen. Geen wonder. Maar het is opmerkelijk dat een zeer groot percentage van de onontwikkelde Joden er een soortgelijke gedachtegang op na houdt als de dokter: Engeland en Amerika kunnen, als zij willen, op korte termijn een einde aan de oorlog maken, maar zij willen niet, omdat zij erop wachten totdat Duitsland en de Sovjet-Unie elkaar voldoende hebben afgemat. De wapenfabrieken hebben te groot financieel belang bij het voortzetten van de oorlog. Engeland heeft lak aan de Joden. Engeland heeft zich te laat voorbereid. Joden zeggen: wat kan het mij schelen wie de oorlog wint als ik er niet bij ben? Slechts een enkeling is bereid zichzelf over het hoofd te zien, de krachtenverhouding tussen Engeland en Amerika en Duitsland en Italië, volgens objectieve normen in ogenschouw te nemen. Het is ook niet gemakkelijk wanneer men thans week-aan-week een paar duizend Joden als vee ziet opeendrijven in een trein, die hen naar een onbekende bestemming brengt en nog nooit één Jood heeft teruggebracht om verslag uit te brengen. Dan is men vanzelf geneigd in zijn politieke vrienden, die niet op de gewenste tijd hulp brengen, zijn vijanden te gaan zien. Bewustzijnsvernauwing.

Zaterdag 29 mei

Ik heb het gevoel alsof ik als officieel reporter een schipbreuk versla. Wij zitten samen in een cycloon, voelen langzaam het lekgeslagen schip zinken en trachten nog een haven te bereiken, maar deze haven lijkt ver weg. Langzamerhand bekruipt mij het besef, dat ik niet door mijn vervolgers hier ben gebracht, maar dat ik de reis vrijwillig meemaak, om mijn werk te doen. De hele dag ben ik bezig, verveel mij geen ogenblik, kom soms haast tijd tekort. Plicht is plicht. Arbeid adelt. Ik schrijf een groot deel van de dag, soms begin ik al ’s morgens vroeg om halfzes, soms ben ik nog bezig ’s avonds na bedtijd, om mijn indrukken of belevenissen van de dag samen te vatten, schaak een paar partijtjes per dag, lees de kranten aandachtig, praat met de mensen, met dokters, broeders, patiënten, maak bezoeken in het kamp in de namiddaguren, rook tussen de bedrijven door mijn pijp. Wat heeft een mens méér nodig dan dat, om zijn tijd in een soort zigeunerkamp te vullen?

Opperrabbijn Dasberg is vandaag naar Amsterdam teruggezonden. Een mijner vrienden heeft van zijn vrouw een brief ontvangen, gedateerd woensdagmiddag, waarin zij schrijft, dat zij al sinds zondagmiddag in het gebouw van de Joodse Raad op de N-Keizersgracht te Amsterdam gevangenzit. De kinderen zijn al die tijd aan hun lot overgelaten. Vannacht is uit Amsterdam een transport van ongeveer vierhonderdvijftig mensen aangekomen. De commandant heeft gelast, dat de Joden op het middenpad van de hoofdweg, de Boulevard des Misères, niet meer mogen wandelen op arbeidstijd: zij mogen alleen nog aan de zijkanten gaan en dan snel. De commandant heeft vandaag, toen hij op de fiets zat een Jood, die bij een trein aan het laden was, en met zijn achterwerk naar hem toe stond, daartegen een schop gegeven, om hem te betuigen dat hij gebrek aan eerbied betoonde. Dat is zo ook niet zo gemakkelijk.

Zondag 30 mei

De Joden zitten hier in Westerbork als Job op de mesthoop: haveloos. Een kostuum en wat onderkleren om bij dag, een deken om ’s nachts de schamele leden te bedekken, een paar schoenen, een pet, een mes, lepel en vork, een beker maakt hun hele bezit uit. De vrome Joden hebben evenmin als Job hun vertrouwen in God verloren en getuigen elke vrijdagavond en zaterdagavond van hun toewijding aan de Oppermachtige; de niet-vromen, die sterk zijn, vertrouwen op eigen geestkracht en buigen het hoofd voor de religieuze traditie van hun kampgenoten. De vromen vragen niet naar de grond van hun lot, hun vernedering; zij aanvaarden en dragen het als onafwijsbaar en onafwendbaar in de vaste overtuiging dat hun God hen erdoorheen zal helpen, zoals hij hun voorvaderen door beproevingen en soortgelijke aard heeft heengeholpen. Een onwrikbaar godsvertrouwen is de basis van hun houding. De denkende Jood, die niet beschikt over dit vertrouwen, stelt de vraag: waarom ben ik in deze vernederende, onterende toestand geplaatst? Er moet toch een diepere grond zijn, waarom hij zo hard wordt getroffen; het enkele feit dat hij Jood is, kan hem niet bevredigen als een oorzaak van zijn ellende, zijn onteigening, zijn isolering, zijn verbanning. Dat is te simplistisch, te zelfgenoegzaam, daar dit geen levensles in, geen prikkel om zijn morele geestelijke of sociale inventaris te onderzoeken. Hij vraagt zich af: heb ik schuld, persoonlijk, of moet ik boeten voor schuld, die anderen op zich hebben geladen? Hij is bereid bij voorbaat zijn schuld te erkennen, al is hem deze schuld ook niet geopenbaard, hij kan zich verhovaardigd hebben, onrechtvaardig zijn geweest, onbewust: hij is, volgens het karmistisch beginsel van de gemeenschappelijkheid van de schuld, bereid mede te boeten voor de schuld van anderen. Hij is bereid zijn ballingschap op te vatten als een periode van loutering; verootmoediging, reiniging. Maar loutering, waartoe? Moet men dit aan het Mysterie, aan de Goddelijkheid, de Voorzienigheid overlaten, niet vragen? Hoevele malen in de geschiedenis is de Jood al niet in de verdoemenis gestoten en gedwongen zich te louteren. Het is begonnen met zijn uitstoting uit Egypte, het heeft zich voortgezet met zijn ballingschap en knechtschap in Babylonië, zijn verspreiding over de landen van de wereld, zijn wrede verdrijving uit Spanje, zijn folteringen in de landen van Oost-Europa; zijn lot is misschien nog niet zó hard, zijn toekomst misschien nog niet zó hachelijk geweest als nu. Is hij gedwongen zich eeuwig te louteren? Is dit de specifieke vorm zijner telkens terugkerende loutering? Is dat het zoenoffer voor de overleving van volken en beschavingen, die radicaal vernietigd zijn of zijn vergaan?

Dan zou zijn loutering in het algemeen en in de eerste plaats neerkomen op een natuurlijke selectie, op een uitroeiing van de zwakken, een overleving van de sterken. Op een geestelijke harding, op de wil tot leven, op volhouden tot het uiterste. Onder het gros van de Joden bestaat de wil tot leven: zij geloven dat zij, tenzij zij worden gedood en tenzij de oorlog lang duurt, erdoorheen komen. Zij zijn vitaal en hangen, materialistisch als zij zijn, zó sterk aan het leven, dat zij het laatste greintje lichaamskracht, het laatste greintje geestkracht zullen gebruiken om het leven te rekken en het er levend van af te brengen. Hun geestkrachtige houding in de concentratiekampen getuigt ervan: er zijn vele slachtoffers gevallen, maar de meesten hebben een taaie wilskracht getoond, die hen door zeer zware beproevingen heeft heen geholpen en hen heeft gehard voor wat hun nog te wachten staat. Er zijn te Westerbork uit de concentratiekampen te Amersfoort, te Ommen, te Ellecom Joden binnengebracht met verwondingen zo zwaar en lichamelijke uitputting zo groot, dat men er zich over verbaast dat zij soms maandenlang de marteling van hun verblijf in deze kampen hebben volgehouden. Het zijn zeker in het algemeen de sterken, de geestelijk sterken, die de strijd tegen de pogingen tot ondermijning van hun zenuwen en van hun lichamen hebben volgehouden. De geestelijk zwakken hebben de strijd verloren en het leven erbij ingeschoten.

Men mag aannemen dat de vele louteringen, waaraan de Joden zich in de loop van de geschiedenis hebben moeten onderwerpen, hen gehard hebben en taaie types hebben gekweekt. Toch wordt van de Joden in deze jongste loutering iets méér verlangd en geëist dan alleen maar de drang en de wil om het vege lijf te bergen. In deze samengeperste, rijkgeschakeerde gemeenschap vallen vele tekenen van degeneratie te constateren. Een oude generatie belijdt een wetsgetrouwe, orthodoxe vroomheid, waarvan de inhoud veelal uiterlijke conventie en traditie is, vrees staat tegenover het reële leven, zich niet vernieuwd heeft en daardoor op verstarring en verstening neerkomt. De voorgeschreven ritus wordt vervuld, elke afwijking daarvan wordt scherp veroordeeld, ook hier, maar geestelijk staat deze generatie in kinderschoenen, moreel is zij onnozel, in hygiënisch opzicht is zij achterlijk of verouderd, maatschappelijk niet-georiënteerd of conservatief. Een jongere generatie worstelt nog grotendeels in de tradities en gebruiken van het getto, heeft weliswaar de orthodoxie van de Talmoed overboord geworpen, maar heeft daarvoor geen andere geestelijke waarden in de plaats verworven, en leeft zuiver materialistisch, vaak plat-materialistisch, en door en door egoïstisch. Een grote groep Joden, de liberalisten, zweeft tussen de oude Joodse leerstellingen en wetten, en de geest van de moderne tijd. Zij houden nog een laatste restje van het oude geloof vast omdat zij niet de moed hebben de band met het verleden radicaal door te snijden, maar hebben nooit de moeite gedaan om door te dringen in de culturen en de religie van de omgeving, waarin zij leven. Geestelijke hermafrodieten. De jonge generatie vertoont duidelijk tekenen van regeneratie: wat de oude en ouderwetse generatie slechts één keer per jaar met de mond, traditioneel belijdt, het verlangen naar de komst van de Messias, die de Joden terugleidt naar Palestina, leeft in haar iedere dag, iedere ademtocht. Zij is het oude geloof trouw gebleven, maar streeft naar een synthese tussen de Talmoedistische wetten en voorschriften, en de dwingende eisen van het moderne leven. Deze jonge geesten streven naar een eigen staat, een eigen maatschappij, waarbij zij deze synthese kunnen verwezenlijken: Palestina. Zij hebben het benauwende en beklemmende getto verlaten en zich vertrouwd gemaakt met moderne ideeën, zij zijn geestelijk ontwikkeld, al is het vaak ook nog naar één kant, hebben een sterk gefungeerd moreel besef, maatschappelijk beter op de hoogte, zijn sportief lichamelijk ontwikkeld. In Palestina zelf kan men de beste typen vinden: te paard, met het geweer aan de schouder, gaan zij om beurten als sjomrim hun landerijen rond.

Doordrongen van een sterk geestelijk bewustzijn, lichamelijk fors en sterk, moedig, zijn zij de voorgangers van de nieuwe generatie, die zich ook hier in Westerbork als leden van de Hasjera begunstigd door de commandant, heeft verzameld: jonge landbouwers, die zich voorbereiden op hun vertrek naar Palestina, vaak jongemannen van ontwikkeling, afkomstig van middelbare scholen. Een verheugend verschijnsel is, dat de jonge generatie de oude naar de achtergrond dringt. De oude generatie is veelal niet opgewassen tegen de abrupte overplanting uit haar zelfgenoegzame getto in deze ruige, hardvochtige maatschappij, verliest zichtbaar terrein; de jonge generatie voor zover komend uit een harde school, handhaaft zich hier prachtig, voor zover zij was verwekelijkt, krijgt zij hier de gelegenheid om zich te herstellen. Indien zij in Polen redelijk kansen krijgen, zal zich hetzelfde beeld ook dáár voordoen!! Tegenover de grote massa van Joden, oude en ouderwetse, liberalistische en jonge, nationalistische staat hier een kleine groep zgn. gedoopten, die zich hebben geassimileerd, van de Joodse gemeenschap zijn vervreemd, voor een deel geestelijk en cultureel in het Nederlandse volk zijn opgegaan en rekenen op de terugkeer naar hun haardsteden. Tussen hen in staan de niet gedoopte gemengd gehuwden, die meestal met hun voeten in twee kampen staan, maar thans met geweld in het Joodse kamp zijn of worden teruggedrongen en die, indien het bewustzijn van wat er met hen geschiedt duidelijk tot hen doordringt, een moeilijke keuze hebben. Voor hen heeft begrip ‘loutering’ wellicht méér realiteit dan voor welke andere groep Joden ook. Terwijl dezen hun plaats hebben bepaald, zich slechts innerlijk moeten herzien, moeten genen definitief beginnen met te bepalen waar zij eigenlijk staan, indien hun tenminste de kans gelaten wordt.

De Joden zitten hier als Job hopeloos op de mesthoop. Het is hard; zij hebben slechts één keus: zich bewust te zijn dat het lot, dat zich aan hen voltrekt, degenen die het spaart rijper en bewuster moet doen opstaan, gelouterd. Het proces dat aan de gang is, verricht deze loutering door de zwakken en onvolwaardigen te vellen; de sterken die overblijven moeten hun eigen loutering volbrengen, gemeenschappelijk of persoonlijk al naargelang van de geestelijke en morele plaats die zij in de toekomst in de wereld wensen in te nemen.

Gisteren is aan de gedoopte Joden, die verenigd zijn in barak 72, vanwege commandant Gemmeker een getypte mededeling uitgereikt van de volgende inhoud: ‘Sie werden auf Grund van de Vereinbarung des Herrn Reichskommissars mit den Vertretern van de Evangelischen Kirche nicht nach dem Osten abgeschoben werden.’ Abgeschoben! Eén gedoopte Jood van vóór 1 januari 1941 is naar huis gegaan: men ziet hierin een voorbode dat zij binnenkort allen gaan. In barak 67 (de S-barak) zijn gisteren drie ariërs opgesloten, voorzien van Jodenster en S-band. Een van hen kwam zijn Joodse vrouw een pakje brengen en is met twee van zijn vrienden in het kamp doorgedrongen. Zij gaan als Jodenvrienden op transport naar het oosten. Pikant detail: een van hen is een nsb’er; hij had zijn speldje op. Bericht uit Amsterdam, dat het centrum Judenrein is en dat het alle Joden verboden is, op straffe van S-transport, het centrum te betreden. Amerikaanse beurskoersen zo hoog als in geen drie maanden het geval is geweest. Tijdens het avondeten ontluizing van een patiënt en beflitting van zijn legerstede, benevens die van zijn naaste buren. Voetbalmatch bijgewoond, door vele Joden bezocht, op appèlplaats. Goed spel. Hevige stank van de latrines in de heide, door de wind overgebracht, pestilent.

Vandaag een hele komkommer gehad.

Maandag 31 mei

Een goede vriend, die hier deze week met een van de grote transporten uit Amsterdam meekwam en mij vandaag bezocht, verzuchtte: ‘Het is in Amsterdam óók niet langer uit te houden.’ Hij was vermagerd en zag er afgemat uit. Hij vond dat ik er goed, welvarend uitzag. Hij is niet de enige die bovenvermelde verzuchting slaakte; velen slaken ze. De zenuwen van de mensen zijn uitgeput: ze hebben er vrede mee dat zij zich, ook al is het op Westerbork, een ogenblik aan de zenuwspanning kunnen onttrekken, dat de spanning gebroken is. Spoedig komen de klachten over de barakken: ze zijn overvuld met mensen en meubelen; de nacht is een hel, ze is voortdurend vervuld van onrust, van hoestenden, van het geloop en geschuifel van mensen, die hun gevoeg gaan doen; de dag is een hel, zij is gevuld met kleine onaangenaamheden van mensen, die schreeuwen, duwen, dringen, van arrogante bevelen van barakleiders, van kinderen die jengelen, van kleine pesterijtjes. Zij die uit een grote woonbarak verhuizen naar speciale barakken, die voor de gedoopten (72), die voor ouden van dagen (56), ondervinden dat als een weldaad: zij zien de armoedigheid, de schamelheid van hun nieuwe verblijf over het hoofd ten gunste van de grotere ruimte, ofschoon deze nog zeer karig is toegemeten. Gehuwden, die een klein huisje, van popperige afmetingen krijgen toegewezen, (tegenwoordig drie gehuwde paren met gezin in één huisje, elk een kamertje) ondervinden dat als een weldaad van de hemel. Een beetje privacy tenminste. Zij, die via het kamp van Vught Westerbork bereiken, ondergaan dat als een groot geluk; zij zijn zielsverheugd, dat zij eindelijk van het strenge, hardvochtige regime van de ss ontslagen zijn en dat zij onder het zoveel soepeler regime van Joden zijn gesteld dat achter de schermen door de Duitse commandant met zijn helpers wordt geleid en gecontroleerd.

Zo is alles relatief: de Jood die vroeger een ruime, rijk gemeubileerde flat in plan Zuid in Amsterdam heeft bewoond, is nu al dankbaar als hij in dit milieu één voddig gemeubileerd kamertje in een snerthuisje mag betrekken. Zó leven hier vele artsen met hun gezinnen.

Hoe gelukkig waren niet de Joden, die uit de concentratiekampen in Amersfoort, Ellecom en later uit Vught, hier een onderkomen vonden. De vreugde van hen, die in de Sperr-barakken terechtkwamen, was slechts van korte duur; zij werden meestal na een dag of wat weer doorgezonden naar het oosten. Maar zij die met bloeduitstortingen, verwondingen, in- en uitwendig of wegens lichaamsverzwakking of psychische uitputting in de ziekenbarakken werden opgenomen, spraken van een paradijs. Zonder overdrijving: van een paradijs. Hoevelen zijn er niet in snikken uitgebarsten onder de moederlijke zorgen, die zij van de vrouwen ondervonden bij hun aankomst, hoevelen hebben aanvankelijk niet verrukt gelegen in de eenvoudige ziekenbarakbedden, maar onder een vracht van zachte dekens met warme kruiken, en hoevelen hebben niet liggen schreeuwen van pijn én vreugde tegelijk, toen eindelijk een dokter met vaderlijke zorg, onder vriendelijke woorden, hun etterende wonden kwam behandelen, en hoevelen hebben uit dankbaarheid niet de handen van de verplegende broeders gegrepen. In Amersfoort, in Ellecom, in Vught wezen de dokters Joden met wonden, met koorts, met ziekte af: ze konden verrekken! Juda verrecke! De vrouwen droegen achtereenvolgens liefderijk brood, boter, schalen met melk met warm voedsel, met vruchten aan: ‘voor de Amersfoorters’, ‘voor de Ellecommers’, ‘voor de Vughtenaren’. Alles week opzij. Zij werden van de ochtend tot de avond verwend, vertroeteld. De Amersfoorters, de Ellecommers, de Vughtenaren, uitgehongerd, soms maandenlang, aten niet, maar vráten, schrokten, verzwolgen wat hun werd voorgezet, waren onverzadigbaar. Zij werden gefêteerd als mannen die aan het kerkhof, aan de dood waren ontsnapt, als martelaren van hun ras. In de ziekenhuizen kregen zij extra rantsoen brood, boter, melkpap, vlees, werden zij gekoesterd. Vrienden die op bezoek kwamen wezen de anderen aan: dat’s een Amersfoorter, dat’s een Ellecommer, dat’s een Vughtenaar. Zij huiverden van medelijden en ontzag. Onder de uit de concentratiekampen gekomenen ontstonden twistgesprekken wat erger was: Amersfoort of Ellecom; het publiek mengde er zich in. Amersfoort werd erkend als het toppunt van ellende. De Vughtenaren, die later kwamen, maar éérst in Amersfoort hadden vertoefd, bevestigden het. Voor velen was Vught een verlichting van de ellende, al was het er nog erg genoeg. Ook ná Vught was Westerbork nog een grote verademing, nog altijd een paradijs. Terwijl de Amersfoorters na een maandenlange verpleging van lieverlede uit het ziekenhuis zijn verdwenen en op transport gestuurd, op enkele uitzonderingen na, liggen er nog vele van de Vughtenaren, die ná hen gekomen zijn, in de ziekenbarakken. De commandant is van lieverlede milder geworden tegenover hen die uit de concentratiekampen kwamen. Voor het eerste transport uit Amersfoort in november gold het gebiedende voorschrift: het gaat in zijn geheel door naar… Ja, waarheen? Dat weet tot op het ogenblik nóg niemand. Voor de hand zou liggen dat zij naar een strafkamp in Duitsland zijn doorgestuurd, maar er zijn er, die de opvatting huldigen dat zij met de gewone transporten naar Polen zijn gezonden. Mevrouw Landau bijvoorbeeld heeft een maand of twee geleden uit Polen via een derde een brief ontvangen van haar man, die als S-geval met bovengenoemd transport was meegezonden en schreef dat hij het goed maakte maar levensmiddelen nodig had (via een derde). Was hij in een concentratiekamp geplaatst, dan was het ternauwernood denkbaar, dat hij een brief zou hebben kúnnen verzenden. Men veronderstelt dat de S-gevallen, bij de grote behoefte aan arbeidskrachten in Duitsland, eenvoudigweg bij de zgn. Arbeitseinsatz worden ingelijfd, maar zware arbeid te verrichten krijgen.

Toen de commandant had vernomen wat er in Amersfoort was geschied, zo goed als álle aangekomenen waren met verbonden wonden doorgezonden, is zijn hart gesmolten. Sommige Duitse nationaalsocialisten hébben weke harten. Hij zou het een schande hebben gevonden voor het regime wat zich in Amersfoort had afgespeeld. Men zegt dat de commandant een goede Kinderstube heeft gehad. Zeker is, dat na dit transport Amersfoorters en Ellecommers de ziekenbarakken bij tientallen binnenstroomden. Ellecommers hadden nog een pre. Amersfoort was een gepatenteerd strafkamp. Ellecom niet: dat was een spelletje van de Hollandse ss. Daarheen waren bedrieglijke mannen, die officieel voor de werkverruimingskampen waren aangewezen, te Amsterdam, te Rotterdam, te Den Haag, en niet beter wisten of zij zouden daarheen vertrekken, weggeleid. De Ellecommers zagen er afschuwelijk uit, zeker even erg als de Amersfoorters, maar zij hadden merendeels een langere periode van marteling achter de rug. Zij kregen namens de commandant de verzekering, dat zij niet naar het oosten zouden worden doorgezonden, maar deze verzekering is ten slotte geschonden en velen zijn wel doorgezonden. Ook de Vughtenaren stroomden, in Westerbork gearriveerd, bij twintigtallen de ziekenbarakken binnen, in hoofdzaak omdat zij ondervoed waren en door de luis aangetast. Er waren vele Vughtenaren, die Amersfoort niet hadden gezien en van de Amstelveenseweg rechtstreeks naar hier waren gezonden. Een groot deel van hen is intussen alweer naar het oosten geëxpedieerd. Er liggen er misschien nog een dertig tot veertig in barak 82. Ook in andere barakken ligt nog een aantal.

De Amersfoorters, Ellecommers en Vughtenaren vinden het ziekenhuis nog altijd een paradijs: zij zouden ervoor tekenen wanneer zij tot het eind van de oorlog in dit ‘paradijs’ konden verblijven.

De blinkende beroepsbroeder is weer verdwenen. Naar barak 83 gezonden in de nachtdienst. Jammer, er ging veel van hem uit: Voor de patiënten gingen slapen, kwam hij vragen: lígt u goed? Zij wisten niet wat zij hóórden. De wagens voor het transport voor morgen staan er weer: achtenveertig. Lugubere stemming. Prachtige zomeravond, mild briesje.

Vandaag een tomaat en een ei gehad.

Dinsdag 1 juni

Stil morgentje. Druilerig. Niet de gebruikelijke moordprocessie van dinsdag. In totaal zijn in mijn barak vier mensen aangewezen voor het transport van de dertig uit de ziekenhuizen. In alle stilte, discreet, is het hun om zes uur aangezegd door een van de jonge artsen. Geen wilde tonelen. Toch beloopt het transport vandaag weer drieduizend man. Vraag: waarom déze keer zo weinig zieken? Het gerucht gaat dat men de artsen en het verplegend personeel zo lang mogelijk wil aanhouden in verband met het plan van het kamp een lazaret te maken ten behoeve van de Duitsers. Het klinkt niet erg aannemelijk. Aannemelijker is, dat zich de invloed doet gelden van dr. Spanier, die bij de commandant een wit voetje heeft.

De transporten blijven walging wekken. Zij geschieden in werkelijkheid in beestenwagens, die bestemd zijn voor het vervoer van paarden. De gedeporteerden liggen ook niet meer op stro, maar tussen hun eetzakken en kleine bagage in op de blote vloer, nu óók de zieken, die de vorige week nog een matras meekregen. Zij worden omstreeks zeven uur aan de uitgang van de barakken verzameld door od’ers en in rijen van drie naar de trein gebracht, aan de Boulevard des Misères, midden in het kamp. De trein: een lange schurfterige slang van oude smerige wagens, die het kamp in tweeën scheidt. De Boulevard: een verlaten oord, afgezet door od’ers om overtollige belangstellenden te weren. De bannelingen: beladen met een broodzak, die met een band aan de schouder bevestigd over de heup hangt en één opgerolde deken, die met touw aan de andere schouder bevestigd, aan de rug zwalkt. Schunnige landverhuizers, die niet anders bezitten dan dat wat zij aanhebben en wat aan hen hangt. Mannen, stil, strakke gezichten, vrouwen, vaak snikkend, ouden van dagen: strompelend vooruit vallend onder de last over de slechte weg, soms door modderpoelen. Zieken op baren, getorst door od’ers. Op het perron de commandant met zijn gevolg, Grüne Polizei, dr. Spanier, de chef-arts, in eenvoudig grijs civiel, blootshoofd; pikzwart, met zijn gevolg, Schlesinger, het hoofd van de Registratie, in rijbroek en kaplaarzen, luizig gezicht, strokleurig haar, waarop een platte pet. Terzijde van de treinen artsen, die zich gereedhouden voor het geval zieken hulp behoeven. De ballingen, die de trein door afzettingen heen naderen, worden door gereedstaande od’ers (tegenwoordig ook nsb’ers) omsingeld teneinde ontvluchting te verhinderen en geteld volgens een van de barak meegekomen lijst en gaan regelrecht de trein in. Wie aarzelt, wie treuzelt wordt geholpen; soms aangedreven, soms geduwd, soms geslagen, soms gestompt, soms met de laars overtuigd, regelrecht de wagens in getrapt. Zowel door de Grüne Polizei, die de trein begeleidt, als door od’ers. Luidruchtigheid, zenuwtoevallen zijn ongeoorloofd, maar komen voor. Korte metten: vaak een paar meppen. Een gedeelte van de od’ers, Duitsers én Nederlanders, is getrokken uit de heffe van de Joden, ruwe en grove kerels, zonder beschaving, zonder gevoel, zonder mededogen; die slechts leven voor de sigaret en het gemakkelijk avontuurtje met vrouwelijke soortgenoten. Zij dragen, evenals de Grüne Polizei, groene uniformen en hoge kaplaarzen. Zij vinden voor hun botte manieren een voorbeeld in die van hun Duitse collega’s, die kwistig met de vuist en snel en hard met de kaplaars zijn. De Joden in het kamp duiden hen aan met: de Joodse ss. Zij zijn geháát als de pest, men zou menigeen van hen levend kunnen villen als men zou durven. Mannen en vrouwen worden, oud en jong, ziek of niet, dooreen samen met kinderen, met baby’s in een en dezelfde wagen gestouwd. Gezonde mannen en vrouwen tussen mannen en vrouwen met ouderdomskwalen, die voortdurende verpleging behoeven – met mannen en vrouwen die de controle over bepaalde primaire lichaamsfuncties hebben verloren, met lammen, doven, blinden, maaglijders, imbecielen, dementen. Alles op de naakte grond, tussen en op de bagage, dicht op elkaar geklit. Eén ton, een tonnetje, voor al deze mensen, in de hoek van de wagen, waar zij devant tout le monde hun behoeften kunnen doen, één tonnetje, dat te klein is voor zo veel mensen. Een zak zand ernáást, waaruit ieder een handje kan grijpen tot het bedekken van hun vunsje. In een andere hoek een bidon water met een kraantje, voor hen, die hun dorst willen lessen. De agenten van Lippmann, Rosenthal & Co. volgen de ballingen op de voet in de trein: wringen nog de laatste kleine bezittingen uit hen, klein bankpapier, vulpenhouders, horloges, onder intimidatie en muilperen. Wie niet nog in de barakken aan vrienden en bekenden zijn laatste eigendommen heeft weggeschonken of in bewaring gegeven, poogt ze, indien hij daarvoor de kans ziet, uit de trein te werken soms in flarden. Joodse Gestapo als spionnen langs de trein opgesteld gaan na het vertrek als hyena’s langs de trein op zoek naar geld, bankpapier.

Als de wagons vol zijn, het voorgeschreven kwantum ballingen afgeleverd, gaan de wagens tot op een kier dicht. De commandant geeft het sein tot vertrek: een wenk met de hand. De fluit gilt, meestal omstreeks elf uur; zij gaat allen in het kamp door merg en been. De schurfterige slang schuifelt met gevulde ransel weg. Schlesinger en zijn gevolg springen op de treeplank: zij rijden een stuk mee, voor het gemak, anders moeten zij het stuk terug lopen. Wat slijtage van de schoenzolen veroorzaakt. De commandant slentert voldaan weg: dr. Spanier wandelt, handen op de rug, het hoofd in zorgelijk nadenken gebogen terug naar zijn spreekkamer.

Iedereen in het kamp maakt een kotsgeluid als hij over het transport wat zeggen wil.

Drieduizendvijftig man zijn vandaag vervoerd. Rotstemming in het kamp. Er waren vannacht nog driehonderd mensen nodig: zij werden aan de bedrijven en van de bureaus onttrokken. od’ers hebben vandaag uit Amsterdam ontelbare zwaar gevulde rugzakken aangevoerd, zogenaamd om ze aan de ballingen mee te geven. Zij werden via de Fürsorge in de magazijnen opgeborgen.

Heideploegen vanmiddag om halfzeven zien binnenkomen: jonge mannen en vrouwen begeleid door marechaussee. Gezond volk. Blootshoofds. Gebruind door de zon. Stevige marspas in laarzen en op klompen, alsof zij niet een dag van tien uur achter de rug hadden.

Woensdag 2 juni

Sedert een paar weken krijg ik een door mijn stationsarts en dr. Spanier getekend briefje, dat mij recht geeft buiten het ziekenkamp, dat van de rest van het kamp door prikkeldraad is afgescheiden, ziekenbezoeken te brengen in woonbarakken. Aldus kon ik het kamp in ogenschouw nemen en mij van verschillende omstandigheden op de hoogte stellen, ook allerlei mensen ontmoeten. Dit ter verklaring hoe het komt dat ik over bepaalde dingen aantekeningen in mijn dagboek kan maken.

Een aantal gedoopten van vóór 1 januari 1941, die tevens gemengd gehuwd zijn, is vanmorgen naar Amsterdam teruggezonden. Gedoopten van ná 1 januari 1941 zijn gisteren ‘abgeschoben’ naar het oosten. Aus van de Fünten is weer hier. Gevolg: verscherping van het regime: Hij vond Westerbork te veel de indruk maken van vakantie-oord; maar het was werkkamp. De Joden in de woonbarakken moeten voortaan om halfzes opstaan. De mannen tot vijftig afzonderlijk, en die van vijftig tot zestig jaar, zullen voortaan militairement worden behandeld: in rijen van drie naar het werk, met handhaving van behoorlijke afstand. Vrouwen van zeventien tot vijfendertig jaar worden ingedeeld bij de heideploegen tot het trekken van heide. Zij die ouder zijn dan vijfendertig jaar, zijn of worden ingedeeld bij het peloton vrouwen dat van acht tot twaalf en van twee tot vijf in de centrale keuken dicht opeengepakt aardappels zit te jassen. Iedereen moet werken! Om de luiheid tegen te gaan. De kinderen van tien tot zeventien jaar, die niet bij andere diensten zijn ingelijfd, moeten voortaan steentjes rapen. Gewerkt moet er worden.

Verzending van de was naar huis is de kampbewoners voorlopig verboden. Men vreest dat zij hun overtollige kledingstukken naar huis zullen zenden, sinds het de transportabelen verboden is hun rugzakken in de wagen mee te nemen, die thans achterblijven.

Stemming in het kamp wordt hoe langer hoe somberder. Het wantrouwen ten opzichte van en de vrees voor Polen groeien sinds de Joden zo schunnig worden geëxpedieerd. Onder de weinige intellectuelen, die zich tot dusver in het kamp bevinden, heerst de overtuiging dat Polen het eind van alles betekent, dat de Joden de martelgang niet volhouden indien de oorlog nog lang aanhoudt – zelfs zijn er Joden, die betwijfelen of Duitsland de oorlog wel verliest en de geallieerden de oorlog winnen. Zij missen de lichamelijke training om vertrouwen te koesteren in hun uithoudingsvermogen. De handarbeiders en de negotianten, die gewend zijn aan zware lichamelijke arbeid en stevige spieren hebben, hebben méér zelfvertrouwen, maar ook onder hen is de stemming de laatste tijd gedaald. Vermoedelijk houdt dit ook verband met het versnelde tempo van de deportatie. Iedereen loopt met een lang gezicht rond: geen lach breekt de spanning meer.

Vandaag weer grote schoonmaak: Stabarzt Mayer wordt voor een inspectie verwacht voor de zoveelste keer. Alle dozen op de bankjes moeten overal tot één doos worden gecomprimeerd, de dozen netjes geplaatst, de bedden worden keurig gericht, papieren weggeruimd, hoeden van de wand weggehaald, wandelstokken verdekt opgesteld. Maar: de grond is roetzwart (omdat er haast nooit warm water, nooit zeep op komt), het ontbijt en de schoonmaak vallen samen, de dekens stinken van het stof (omdat ze nooit worden gelucht of uitgeklopt), de slopen zijn smoezelig (omdat ze te weinig worden vernieuwd), de vensterglazen lijken matglas (omdat ze vrijwel nooit worden gelapt), en wij, de patiënten, stinken (omdat wij te weinig verschoning hebben en te weinig worden gewassen), evenals de broeders (omdat zij hun jassen te weinig verschonen). Alles voor de façade. In de grote woonbarakken hebben de leiders de vrouwen die niet zijn ingedeeld bij het dagelijkse peloton aardappelenpitsters, bevolen een kistje met aardappelschillen op hun schoot te nemen, om te doen alsof zij schillen voor het geval de hoge autoriteiten komen. Façade. Wie niet werkt, wie luiert, gaat op transport.

Donderdag 3 juni

Deze dagen kregen een Nederlandse en een Duitse Jood onenigheid over een plaats op een bank. De Nederlander, die er zat, stond bij het naderen van een vriend op om hem te begroeten: de Duitser maakte van de gelegenheid gebruik om de plaats te bezetten. De Nederlander wendde zich na het gesprek tot de Duitser en zei: ‘Pardon, mijnheer, die plaats is bezet.’ De Duitser kwaad, briest: ‘Bezed, bezed, wie ist eigentlich bezed, Die Deutscher of die Holländer?’ Deze tactloosheid, waaraan spoedig ruchtbaarheid werd gegeven, hebben de Nederlandse Joden hoog opgenomen. Niet om de grofheid van het grapje zelf, maar omdat het precies uiting gaf aan de werkelijke gevoelens van de Duitse Joden tegenover de Nederlandse Joden in dit kamp.

Dit is zeker een van de teerste onderwerpen die men kan aanroeren, en men doet dat met grote schroom en met de grootste voorzichtigheid. Hier smeult het onder de oppervlakte tussen broeders van hetzelfde ras: zij kunnen elkaar niet lijden. De Duitsers hebben minachting voor hun Nederlandse kampgenoten, de Nederlanders haten de Duitse Joden, niet zó fel als zij het de Duitse nationaalsocialisten doen, maar zij haten hen dan toch omdat zij Duitsers zijn, Pruisen.

De verhouding is gecompliceerd. De Duitse Joden spelen hier de baas, precies zoals de Duitse ariërs gewend zijn de baas te spelen daar waar zij komen. Zij menen dat zij daar récht op hebben. Velen stellen hun Nederlandse rasgenoten de vraag: wat hebt u zich eigenlijk van ons aangetrokken, wat hebt u voor ons gedaan om ons lot te verzachten, toen wij hierin door het lot werden neergesmakt en u nog niets te maken had met de pestilentie van het nationaalsocialistisch regime? Zij richten tot hen het verwijt: u bent tekortgeschoten in uw mensenplicht. In hoeverre, is niet erg helder. Dit kamp is in 1939 ingericht voor Joden, die illegaal of stateloos in Nederland rondzwierven. Een deel van de Joden, die vruchteloos een poging hadden gedaan om in de Verenigde Staten binnen te komen, op de St. Louis, die demonstratief onder de Amerikaanse kust heen en weer bleef varen, vond eveneens plaats in het kamp. Ook de Joden die in verschillende werkkampen in Nederland waren ondergebracht. Joden hadden door vrijwillige, vaste schenkingen het verblijf van vele Joden in Amsterdam en elders mogelijk gemaakt. Het zgn. Comité voor Bijzondere Noden had de opneming en het onderhoud van de Joden in het kamp van Westerbork bekostigd. Dat was geen kleinigheid. Er zijn Duitsers die dat bagatelliseren, menen dat de Nederlandse Joden méér, véél meer hadden moeten doen. Dat is één. Een tweede grief is dat de Nederlandse Joden niet hebben bewerkstelligd of bevorderd dat hun Duitse protegés, die legaal hier binnen waren gekomen, de weg naar Amerika werd geopend, dat hun daarvoor óf niet het geld ter beschikking werd gesteld, óf dat zij niet voldoende pressie op de Nederlandse regering hebben geoefend om het in deze richting te sturen. Minister-president Colijn had het hun in uitzicht gesteld: hun plaatsing achter prikkeldraad in Nederland was een grote teleurstelling. Dat is twee. Een kwestie van waardering. Als men verbitterd is, en vele Duitsers zijn verbitterd na vier jaar kampleven, kan men het onderste uit de zak eisen.

Ter verklaring en rechtvaardiging van hun bazigheid zeggen de Duitsers: wij waren hier in dit kamp al lang voordat de Nederlanders kwamen; wij hebben al sedert 1933 de ellende van het nationaalsocialistische regime doorstaan, zijn soms twee-, driemaal van onze woonplaats verjaagd; jullie zijn pas in 1940 begonnen de ellende ervan te ondervinden. Niet meer een kwestie van waardering, maar van karakter en kameraadschap. Indien men het argument zou willen beredeneren, zou men kunnen doen opmerken: Zeker, jullie zijn eerder door het lot getroffen dan de Nederlandse Joden, en jullie hebben langer ellende geleden dan zij, maar zij zijn jullie, toen jullie eenmaal in Nederland waren, op het eerste appèl toch bijgesprongen, al is dat dan niet precies zoals een aantal van jullie dat had gewenst. Jullie hebben in ieder geval de gastvrijheid van de Nederlandse Joden genoten. Jullie hadden zo kameraadschappelijk, zo broederlijk kunnen zijn, toen zij ten slotte door hetzelfde lot met jullie werden samengebracht, gelijk-op te delen, zij het uit de enkele overweging dat zij op hun eigen grondgebied waren.

De eerste Nederlandse Joden kwamen pas in de zomer van 1942 naar Westerbork, begeleid door een deel van de Joodse Raad uit Amsterdam. De Duitse registratie bleef in handen van de Duitse Joden onder leiding van de heer Schlesinger. Als de Joodse Raad voor de Nederlandse Joden rechten had te bepleiten, of gunsten wilde verwerven, konden zijn leden zich met de vereiste verootmoediging tot het oppermachtige hoofd van de Duitse Joden wenden. Algemeen is bekend dat Schlesinger de Joodse Raad niet telt, als quantité négligeable behandelt, dat diens gezag miniem is, en dat wanneer een Nederlandse Jood iets bereiken wil, een vrijstelling, een functie, hij zich bij voorkeur rechtstreeks tot Duitse Joden van gezag wendt, als hij die kent, of anders via Duitse vrienden. Dat wil niet zeggen dat de Duitse Joden de Nederlandse buiten spel hebben gelaten; dat niet. Zij hebben hen tot zekere hoogte betrokken in het bestuur van het kamp: Nederlandse artsen zijn hoofden van of assistenten in ziekenbarakken, Joden zijn broeders, Jodinnen zusters, Joden zijn leiders van barakken geworden en tewerkgesteld in een vrij groot aantal functies van ondergeschikte aard, als stokers, als glazenwassers, als schoonmakers, als portiers, als ordebewaarders, als leden van de Vliegende Colonne, etc. De Duitse Joden konden, gezien het grote aantal Nederlandse Joden dat hier geregeld binnenkwam, gezien ook het grote aantal Nederlandse zieken en ouden van dagen, dat in de ziekenhuizen werd opgenomen, de Nederlanders deze deelneming niet ontzeggen niet alleen, maar het was ook een gemak voor ze, hun bepaalde functies over te laten. Maar: de sleutelfuncties, en zo goed als alle functies van belang, hielden zij zelf stevig in handen, zodat zij het apparaat konden beheersen en, in de eerste plaats, de belangen van de Duitse Joden konden waarnemen en behartigen.

Zonder twijfel hebben de opeenvolgende Duitse ss-commandanten van het kamp de voorrangspositie van de Duitse Joden bevorderd. Het bloed kruipt tenslotte waar het niet gaan kan. Toen de transporten van de Joden in de zomer van 1942 als ‘polizeilicher Arbeitseinsatz’ naar Polen een aanvang namen, promoveerde de toenmalige Duitse commandant Depner de ruim tweeduizend Duitse Joodse kampbewoners, die van de vierduizend nog over waren, als Alte Kampinsassen, die niet voor deportatie in aanmerking kwamen. Aan welke invloed zij deze gunst te danken hadden, kan men slechts gissen. Men zegt dat de commandant meende dat de Duitse Joden genoeg geleden hadden en dat het de beurt was van de Nederlandse. Een dergelijke sentimentaliteit, of een dergelijk fijn gevoel voor rechtvaardige verdeling van het gewelddadige onrecht de Joden aangedaan, past in het algemeen niet in het regime van de nationaalsocialisten. Men kan de veronderstelling wagen, dat de Duitsers bij de regeling van de Joodse zaken de voorkeur geven aan bespreking, onderhandeling en verdere zakelijke omgang met Duitse Joden boven die met Nederlandse. Het voorbeeld dat Amsterdam oplevert geeft daartoe aanleiding: de door een Duitser (Oostenrijker) geleide Expositur, Edwin Sluzker (die oorspronkelijk uit de Bokowina komt). Zij staan dichter bij elkaar, begrijpen elkaar beter, zowel psychologisch als wat taal en manieren betreft. Depners opvolger, Dichner, en Dichners opvolger Gemmeker, hebben de aan de Duitse Joden verleende voorrang consequent gehandhaafd. Laatstgenoemde heeft zelfs een Joodse adjudant in de persoon van Herr Totmann, die de verbindingsschakel vormt tussen de commandant en de Registratur. De adjudant draagt dienstuniform. Hij heeft aan de Duitse Joden de hier sedert kort befaamde rode stempel verleend, die hun positie bevestigt en hun bovendien bepaalde faciliteiten, van bewegingsvrijheid binnen het kamp en van andere aard, verschaft. Aldus hebben Duitsers de Duitse Joden in zekere zin aan zich gebonden, spelen zij deze uit tegen de Nederlandse Joden. Niet alle Duitse Joden laten zich deze lelijke rol aanleunen, wel een – niet het moreel sterkste – deel. Zij voelen zich onaantastbaar.