Selma

Ad van Liempt

Selma

De vrouw die Sobibor overleefde

Bijlage

Dagboek Selma Engel-Wijnberg

geschreven tijdens haar onderduik in Rakolupy, Polen, 1943-1944

Uitgeverij Verbum

Hilversum, 2020

Het boek Selma, de vrouw die Sobibor overleefde is een gezamenlijk initiatief van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork, Ministerie van VWS - programma Erfgoed van de Oorlog en Uitgeverij Verbum.

© Ad P.M. van Liempt

Foto’s: © Familie Selma Engel-Wijnberg

ISBN 9789493028388

NUR 320

Meer informatie over Verbum Holocaust Bibliotheek: www.verbum.nl

Inhoud

Hoofdstuk 1 Over geluk

Hoofdstuk 2 Jeugd in Zwolle

Hoofdstuk 3 Oorlog

Hoofdstuk 4 Sobibor

Hoofdstuk 5 Selma in Sobibor

Hoofdstuk 6 De opstand

Hoofdstuk 7 Ondergedoken in Polen

Hoofdstuk 8 Na de oorlog

Hoofdstuk 9 Moeder, dochter, kleindochter

Verantwoording

Bijlage Dagboek Selma Engel-Wijnberg

geschreven tijdens haar onderduik in Rakolupy, Polen, 1943-1944

Selma, Chaim en hun twee kinderen￼

Hoofdstuk 1

Over geluk

Ik heb altijd toch zo’n geluk gehad! Ik had een engeltje op mijn schouder, dat kan niet anders.

Selma Wijnberg zegt het om de tien minuten, als ze terugkijkt op haar belevenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze zit in haar favoriete kamer in het prettige houten huis in Branford, Connecticut, twee uur rijden van New York, naar het noorden. Het is een vrijstaand huis, er is een riante tuin omheen, er is bijna geen verkeer, het leven is goed in dit deel van de Verenigde Staten.

Selma Wijnberg is van 1922. Ze woont alleen, sinds juli 2003, toen haar man, Chaim Engel, overleed. Ze heeft moeite met de eenzaamheid, ze was totaal vergroeid met de man die ze in vernietigingskamp Sobibor ontmoette, en die onmiskenbaar haar leven heeft gered.

Ik heb altijd zo’n geluk gehad. Dat ik Chaim heb ontmoet, hij heeft me overal doorheen gesleept, het is eigenlijk ongelooflijk.

Selma praat in een vermakelijk mengsel van Nederlands en Engels. Dat wil ze graag, ze houdt ervan om Nederlandse woorden te gebruiken. Ze woont al sinds 1957 in de Verenigde Staten. In Nederland kon ze het niet meer uithouden na de oorlog, ze voelde zich behandeld als een tweederangs burger, en in Israël, waarheen ze in 1951 vanuit Nederland emigreerden, voelde haar man Chaim zich totaal niet op zijn gemak. In Amerika vonden ze wat ze zochten: de mogelijkheden om samen een leven op te bouwen, hun twee kinderen groot te brengen en samen oud te worden.

Ik heb altijd zo’n geluk gehad.

Ze gebruikt dat zinnetje vaak midden in de verhalen over de verschrikkingen die ze heeft meegemaakt. Ze verbleef van 9 april tot 14 oktober 1943 in de hel op aarde. In het kamp Sobibor, in het oosten van Polen, tegen de grens met Oekraïne. Het was de bedoeling dat de wereld nooit van Sobibor te horen zou krijgen. Bijna alle Joden die erheen zouden worden gevoerd zouden er direct worden gedood, en de paar uitzonderingen, die in het kamp voor de SS moesten werken, gingen er daarna ook aan. De SS-bewakers hadden een eeuwige zwijgplicht - en zo zou Sobibor totaal ausradiert worden, van de aardbodem weggevaagd, en tevens uit het menselijke geheugen gewist.

Dat is uiteindelijk, op het nippertje, mislukt. Het eerste doel van Sobibor is wel gehaald: er zijn minimaal 170.000 Joden vermoord, in de gaskamer van het kamp. Van hen kwamen er ruim 33.000 uit Nederland. In de periode van 2 maart tot 20 juli 1943 reden er negentien treinen van Westerbork naar Sobibor, volgepakt met Joden die hoopten naar een werkkamp te worden vervoerd. Maar Sobibor was geen Arbeitslager, het was een Vernichtungslager. Selma Wijnberg zat in de trein die op 6 april uit Westerbork vertrok, en op 9 april in Sobibor aankwam, met 2020 mensen aan boord. Op de Rampe (platform waar de trein stopte) van Sobibor werd ze, samen met vermoedelijk zestig anderen, uit de rijen geplukt. Dat deden SS’ers wel vaker, ze kozen jonge, sterk uitziende Joodse mannen en vrouwen uit om de vuile klussen van het kamp op te knappen. De rest ging regelrecht naar de gaskamer.

Ik heb toch altijd zo veel geluk gehad.

Een deel van de mannen dat werd uitverkoren ging naar Lager 3, een afgescheiden deel van kamp Sobibor waar ze moesten helpen de Joden de gaskamer in te drijven en een half uur later de lijken van de vergaste Joden af te voeren naar de plek waar ze verbrand werden. Dat gruwelijke werk overleefde niemand. Na verloop van tijd werd de hele ploeg doodgeschoten, en vervangen door een nieuwe lichting uit een volgend transport.

Selma kwam te werken in Lager 2, in de barakken waar de kleding van de vermoorde Joden moest worden gesorteerd, voor afvoer naar Duitsland waar grote behoefte was aan kleren. In dat kamp leerde ze Chaim Engel kennen, een Poolse man die een paar weken eerder in Sobibor was aangekomen, en eveneens was uitgekozen om er te werken. Ze trokken wanneer maar mogelijk met elkaar op, een SS’er noemde hen spottend Braut und Brautigam. De omstandigheden waaronder ze moesten leven waren te erg voor woorden. De SS’ers en hun veelal uit Oekraïne afkomstige knechten, die voor bewakingstaken waren ingezet, voerden er een schrikbewind. Een mensenleven was onder die omstandigheden niets waard. Joodse gevangenen, Arbeitsjuden genoemd, of Arbeitshäftlinge, konden om de geringste reden worden neergeschoten. Op de bewakers was geen enkele controle, op bevel van een SS-man konden ze iemand doden omdat zijn gezicht hun niet aanstond.

Selma werd ziek in het kamp, ze kreeg tyfus. Zieke Joden werden in principe direct gedood, daar kon de SS niets mee beginnen. Maar Selma kon zich op tijd drukken, ze wist zich met de hulp van wat vriendinnen en natuurlijk Chaim onzichtbaar te maken, en daardoor ontkwam ze aan executie.

Er moet een engel op mijn schouder hebben gezeten, die mij al die tijd heeft beschermd.

Chaim Engel was betrokken bij een geheim plan van de gevangen Joden om in opstand te komen. Hij was een van de mannen die op 14 oktober 1943, op het uur U, een SS’er moesten uitschakelen. Van de verzwakking van de bewaking en de daaruit voortvloeiende chaos probeerden de gevangenen te profiteren. Ze renden massaal de poort van Sobibor uit en poogden zich in de bossen rond kamp Sobibor schuil te houden.

Dat is maar enkele tientallen gevangenen gelukt. Verreweg de meeste Joden hebben de opstand niet overleefd. Of omdat ze niet durfden te vluchten; in dat geval werden ze kort erna in het kamp geëxecuteerd. Of omdat ze op een van de mijnen liepen die de SS rond het kamp had gelegd. Of omdat ze, al dan niet met behulp van Polen die in de buurt van het kamp woonden, werden opgespoord, en ook dan kende de SS geen genade. Chaim en Selma kwamen eruit, werden niet gepakt en vonden na enige tijd een schuilplaats. Daar kwam inderdaad wel wat geluk bij kijken.

De omstandigheden waaronder Chaim en Selma van half oktober tot diep in juli 1944 in het zwaar antisemitische Polen hebben overleefd zijn eigenlijk onvoorstelbaar. Maar er is een authentieke bron voor de details beschikbaar: Selma heeft op de zolder van een paardenstal, waar ze met haar geliefde al die tijd ondergedoken heeft gezeten, volop aantekeningen gemaakt - bij wijze van therapie. Een deel ervan is bewaard gebleven, en enige tijd geleden heeft Selma het aan het United States Holocaust Memorial Museum in Washington geschonken. Uit dat met potlood op velletjes papier geschreven dagboek doemt een onleefbaar leven op van totale verveling, ondraaglijke schurft en permanente angst voor ontdekking.

Chaim en ik hebben zo ontzettend veel geluk gehad, bijna niemand heeft het overleefd, en wij wel.

Chaim en Selma hebben het inderdaad overleefd. Er overkwam hun op weg naar Nederland nog een nieuwe ramp: ze verloren hun pasgeboren baby. En in Nederland bleken Chaim en Selma, het enige stel dat Sobibor had overleefd, absoluut niet welkom: de Nederlandse overheid had ze het liefst teruggestuurd naar Polen.

Na drie dagen praten met Selma Wijnberg over wat zij en Chaim allemaal hebben doorstaan blijft die ene vraag nog lang rondspoken: hoe kan iemand die zoveel ellende heeft gezien en zoveel rampzaligs heeft meegemaakt zichzelf met zoveel overtuiging gelukkig prijzen?

Selma Wijnberg heeft er geen enkele twijfel over. Er gaat, volgens haar, niets boven het leven. Ze houdt, 87 jaar, zelf de tuin bij, stofzuigt het huis elke dag, en weet precies wat er in Branford allemaal gebeurt. Moeiteloos kan ze een dag volpraten. Sobibor heeft haar niet stil gekregen.

Selma en kleindochter Tagan tijdens interview

Hoofdstuk 2

Jeugd in Zwolle

In het gezin van Samuel Asser Wijnberg (1882) en zijn vrouw Alida Nathans wordt Selma geboren op 15 mei 1922 als de jongste van vier kinderen. Ze heeft drie oudere broers. De familie woont in Groningen, Samuel Wijnberg is daar eigenaar van een borstelfabriek. Hij heeft het al heel wat verder geschopt dan zijn vader, want die was nog met borstels langs de deuren gegaan. Ook in zijn vrouw Alida zit handelsgeest. Haar ouders hebben een textielzaak in het dorpje Vries, vlak boven Assen. Alida (uit 1887) werkt daar mee in de winkel, maar ze gaat ook de deuren langs, naar de boerderijen. De spullen zitten in een koffer die achterop de fiets is bevestigd.

Over die tijd in Groningen weet Selma, die in haar jeugd overigens Saartje heet (‘maar dat vonden ze bij mij thuis te Joods’), niet zoveel meer. Ze moest er naar de kinderbewaarplaats, de fröbelschool. ‘Ik was een jaar of vijf, ik heb gehuild, vanaf huis, tot aan die school, ik wilde niet, ik vond die school verschrikkelijk.’ Veel meer herinneringen heeft ze niet aan Groningen, haar geheugen is overwoekerd door wat er daarna allemaal is gebeurd.￼

Familie Wijnberg

Vast staat dat de borstelfabriek eind jaren twintig in de problemen komt. De concurrentie gaat over op machinale productie en daar kan Samuel Wijnberg niet tegenop. Hij besluit in 1929 de fabriek te verkopen en naar Zwolle te vertrekken. Daar kan hij Hotel Pinas overnemen van Louis Pinas, op de Beestenmarkt. Hij herdoopt de zaak in Hotel Wijnberg. Maar twee jaar later besluit de gemeente de markt te verplaatsen, naar wat toepasselijk de Veemarkt gaat heten. Samuel Wijnberg verhuist mee, hij besluit een nieuw hotel te bouwen pal naast de plek waar de veehandelaren al vanaf twee uur ‘s nachts via handjeklap hun zaken doen. In de veehandel verdienen veel Joodse kooplieden hun brood. Wijnberg wordt het enige koosjere hotel van de omgeving, en dat trekt veel klandizie aan, ook al is de inrichting sober. Hotel Wijnberg is eenvoudig en goedkoop. Tijdens de bouw zet Wijnberg, direct naast de bouwplaats, al een grote tent op, waar de kooplui hun borreltje kunnen drinken. Wijnberg is overigens niet in staat het nieuwe pand zelf geheel te financieren. Daartoe helpt de Hengelosche Bierbrouwerij een handje met een lening. Alida werkt volop mee in het hotel van haar man. En daarnaast is ze, als orthodoxe Joodse vrouw, actief in de plaatselijke zionistenvereniging, waarvan ze voorzitter wordt.

Selma’s ouders hebben het druk in de zaak. Veel aandacht krijgt de jongste niet, herinnert ze zich. Ze trekt er vaak op uit. Soms met broer Marthijn, meestal alleen. Op de fiets, naar de dorpen in de buurt, naar Hattem bijvoorbeeld. Ze gaat het liefst naar begraafplaatsen, daar houdt ze van. Ze herinnert zich een mislukte Moederdag: ‘Toen had ik een rijksdaalder meegekregen, dat was veel geld toen. Ik zou er een cake voor kopen, voor mijn moeder. We liepen de brug over, en toen viel die rijksdaalder in het Zwarte Water. Mijn broers waren heel kwaad op me, dat weet ik nog wel.’

Ze zit op een gewone, openbare school. Ze heeft het er niet erg naar haar zin. Selma is geen type voor stilzitten: ‘Ik was wat ze nu ADHD noemen. Ik kon totaal niet stil zitten, ik sprong liever over de heggen van de veemarkt. Ik was eigenlijk net een jongen, zat altijd tussen mijn broers.’

Bram is de oudste, hij is van 1916. Hij helpt meestal mee in het hotel. Hij gaat enige tijd naar de hotelschool maar leert tegelijkertijd het vak in de praktijk, thuis in Zwolle. Zijn grote passie is dansen. Hij maakt er enige tijd zijn beroep van, hij wordt ‘dansmeester’ en mag dan lesgeven in alle dan populaire dansen. De partner met wie hij de cursisten, boven op zolder van het hotel, de fijne kneepjes van de dans bijbrengt is het kleine zusje Selma. Ze houdt van dansen en vindt het prachtig om de pasjes voor te doen. Maar als ze terugkijkt, schiet haar vooral te binnen dat Bram aan de gierige kant was. Ze kreeg niks voor al die medewerking, terwijl Bram er goed geld aan verdiende: ‘Zelfs als ik nieuwe kousen nodig had, kreeg ik ze niet van hem.’

De tweede broer heet Maurits. Hij is van januari 1918, en werkt in het hotel van zijn ouders als ober. Hij verlooft zich voor de oorlog met Beppie Jakobs, een Joods meisje uit de buurt. De jongste broer, Marthijn (1919) is bijzonder muzikaal. Hij kan met allerlei instrumenten overweg, piano, saxofoon, accordeon. Soms doet een van zijn broers mee en begint het familieorkest spontaan te spelen. Maar Marthijns grootste genoegen is taarten bakken en andere lekkernijen fabriceren. Op een dag bouwt hij een brug van suiker, die staat te pronken in het hotel. Hij gaat naar een koksschool en in 1937 wordt hij chef van de banketafdeling bij een bakkerij in Rotterdam.

Het gezin is orthodox Joods. Selma gaat net als haar broers na schooltijd vier middagen in de week naar een speciale Joodse school, waar ze Joodse geschiedenis en Hebreeuws moeten leren en bijbelles krijgen. Selma vindt het vreselijk, ze moet nóg langer stilzitten. En op zaterdag, sabbat, mogen ze eigenlijk niets. Die dag duurt extra lang. Haar broers gaan dan kaarten, stiekem, als hun ouders niet thuis zijn. Met haar broers kan Selma het redelijk goed vinden, maar het leeftijdsverschil maakt dat ze toch het kleine zusje blijft en niet echt kan meedoen.

Van de vakanties herinnert Selma zich dat ze wel eens in Wijk aan Zee is geweest, naar een Joods kinderkamp dat Jozeboko heette, een afkorting van ‘Joodsche Zee- en Boschkolonies’. Daar sturen Joodse families hun kinderen naartoe, om de zomervakantie door te komen, en soms ook wel om aan te sterken. Selma: ‘Ja, dat was bij mij wel nodig. Ik was heel mager. In dat huis aan zee kreeg je vellen van de melk te eten, afschuwelijk.’

Selma spreekt niet met heel veel warmte over haar vader. Hij kon heel streng zijn, vooral tegen haar broers. Zelf heeft ze niet veel contact met hem, hij is veel weg, bemoeit zich weinig met de kinderen. Haar moeder heeft het ook wel heel druk, maar met haar heeft ze als enige dochter een goede band. Moeder Alida laat mooie kleren maken voor Selma, en ze drinken samen af en toe een kopje thee.

Later, als ze zelf ook uitgaat, moeten haar broers de begeleiding van hun zusje op zich nemen: ‘Dan zei mijn moeder: neem Selma mee. Dan gingen ze eerst hun meisjes naar huis brengen en op het laatst pikten ze mij weer op en gingen we samen naar huis.’ Op een keer gaat ze uit met een Joodse jongen, die meermalen probeert met zijn hand onder haar rok te komen. Ze duwt hem steeds weg. Naïef als ze is vertelt ze het haar grote broers. ‘Ze hebben geláchen... Ik wilde dat niet, ik was er heel kwaad om, maar mijn broers kwamen niet meer bij. Ik was heel verontwaardigd dat niemand zei dat ik gelijk had.’

Selma is inmiddels overgegaan van de lagere school naar de huishoudschool, die ook in Zwolle de Spinazie-academie wordt genoemd. Ze is er niet gelukkig. Dat heeft ermee te maken dat ze niet van leren houdt, de theoretische vakken zeggen haar weinig. Huiswerk maken doet ze zo min mogelijk. Ze is wel geregeld in de weer met spiekbriefjes, als er proefwerken naderen, daar is ze vrij handig in. Ze lijdt op school ook onder de aanwezigheid van meisjes uit NSB-gezinnen, die ‘helemaal niet aardig zijn’ tegen de Joodse meisjes op school. Selma blijft er tot haar zeventiende, dan gaat ze in het ziekenhuis van Zwolle werken, in de keuken. Ze heeft weinig zelfvertrouwen. Ze vindt zichzelf lelijk, ze vindt haar neus te groot. Als er in het hotel een Kozakkenkoor overnacht, is er een koorlid bij dat cartoons tekent. Ook van Selma, de cartoon wordt gedomineerd door een enorm grote neus. De cartoon is eigenlijk heel goed, maar Selma durft ‘m aan niemand te laten zien: ‘Ik haatte die grote neus, ik was ontevreden over mezelf. Dat is altijd zo gebleven.’

Hotel Wijnberg is het logische middelpunt van het Joodse leven in Zwolle, ook van het culturele leven. Die Joodse gemeenschap bestaat er al heel lang, in 1721 is de Joodse gemeente gesticht, met een eigen begraafplaats en synagoge. In 1772 wordt David Jacob Stibbe er de eerste opperrabbijn. De Joden worden in Zwolle getolereerd. In de negentiende eeuw komt de assimilatie van de Joodse gemeenschap op gang, de gemeente dijt uit tot zo’n 700 leden aan het begin van de twintigste eeuw. Er groeit ook een orthodoxe stroming, onder opperrabbijn Samuel Hirsch. De discussie over de centrale vraag in tal van Joodse gemeenten - assimileren met de Nederlandse bevolking of de eigenheid behouden - komt vanaf 1933 op de achtergrond, als de dreiging uit het oosten steeds concreter wordt: het groeiende antisemitisme in buurland Duitsland, waar de nazi’s aan de macht zijn gekomen. Dat is in Zwolle ook te merken. Er komen tussen 1933 en 1940 ongeveer negentig Joodse vluchtelingen naar de hoofdstad van Overijssel. Om hen te helpen richten vooraanstaande leden van de Joodse gemeenschap een vluchtelingencomité op.

Winkelier Arthur Troostwijk en advocaat David Sanders hebben er de leiding van. In november 1938 huivert ook Joods Zwolle van de berichten uit Duitsland: daar hebben de nazi’s een massale pogrom op Joodse burgers georganiseerd, de Reichskristallnacht. Er worden bijna honderd Joden vermoord, er gaan 267 synagogen in vlammen op, en talloze Joden komen in concentratiekampen terecht. Een week later brengt een inzameling ten bate van de vluchtelingen die naar Nederland zijn uitgeweken in Zwolle 2900 gulden op. Er is een protestbijeenkomst in de Zwolse Buitensociëteit. De orthodoxe opperrabbijn Hirsch verwekt daar enige opschudding omdat hij ook schuld ziet bij de Joden zelf. Hij vindt dat ze, in hun streven naar assimilatie, hebben gezondigd en moeten terugkeren naar het ware geloof. Hirsch noemt het antisemitisme een straf van God voor de afvallige Joden.

Erg ruimhartig is Zwolle niet in het opvangen van gevluchte Joden uit Duitsland. Politiecommissaris Lettinck moet per geval adviseren over aanvragen voor een verblijfsvergunning. Hij brengt meestal een negatief advies uit. En als het om een verzoek om tijdelijk verblijf gaat, in afwachting van emigratie, dan is zijn advies meestal ook afwijzend. Toch zijn er van de 800 Joden die Zwolle in 1940 telt ruim 120 van buitenlandse komaf.

De adviezen van commissaris Lettinck kunnen niet tot stand gekomen zijn onder invloed van de plaatselijke NSB-afdeling: die is namelijk bijzonder zwak, en heeft geen zetel in de gemeenteraad behaald. Zwolle past politiek enigszins in het landelijke beeld maar heeft naar verhouding wat minder katholieken en wat meer sociaaldemocraten. Er is wel een rechtsgeoriënteerde protestpartij in de gemeenteraad gekomen, de AZB, maar die heeft weinig invloed en zakt weer snel weg.

In Zwolle groeit, net als in de rest van het land de onrust, als Hitlers agressieve buitenlandse politiek tot volle ontplooiing komt in 1939, met de aanval op Polen. De jonge Joodse Zwollenaar Nico Herschel schrijft in zijn dagboek: ‘Deze weken zijn vreselijker dan het gevaar dat men in de tijd vreest. Juist dat wachten, die spanning maakt de mensen gek.’ En even verderop: ‘Morgen kan het afgelopen zijn. Dat schrikbeeld houdt iedereen bezig. De Jood in verdubbelde mate. Omringd zijn wij door demonen die slechts onze ondergang willen.’

Dan wordt het 10 mei 1940. Het Duitse leger trekt Nederland binnen. Overal heerst onzekerheid over de toekomst. Niemand weet wat er zal gebeuren, maar dat de bezetting weinig goeds belooft voor de Joden in Nederland, dat snapt iedereen. Zwollenaar W. Feenstra schrijft die avond in zijn dagboek: ‘Ik zie de Joden in de deur staan en denk nu: arme mensen.’

De sabbat in Hotel Wijnberg verloopt somberder dan ooit.￼

Het voormalige Hotel Wijnberg aan de Veemarkt in Zwolle

Hoofdstuk 3

Oorlog

Selma Wijnberg is op 10 mei 1940, als de Duitsers Nederland binnenvallen, nog net 17 jaar, op de dag van de capitulatie zal ze 18 worden. Ze herinnert zich vooral de schrik, de paniek onder veel mensen, in het bijzonder in de haar vertrouwde Joodse kringen: ‘Alle Joodse mensen waren totaal overstuur.’ Ze weet nog dat sommige mensen, in totale verwarring, hun auto de IJssel ingereden hebben, kennelijk om te voorkomen dat ze die zouden moeten afstaan aan de naderende vijand. Ze weet ook nog dat iedereen bang was voor het oorlogsgeweld, zeker toen er lichtkogels werden afgeschoten. Vader Wijnberg heeft de schrik ook flink te pakken: twee van zijn zoons zijn gemobiliseerd en liggen ergens in de buurt in een verdedigingslinie. Hij springt op de fiets om ze te zoeken.

Het oorlogsgeweld valt in Zwolle mee, de stad ligt in de meidagen niet midden in de vuurlinie. Er is weinig strijd in of rond de stad, het enige opmerkelijke (en lastige) is dat de IJsselbrug is opgeblazen, bij wijze van voorzorg. Zwolle heeft in mr Arnoldus van Walsum een burgemeester die een opvallende rol speelt. Hij is van de CHU, staat principieel pal voor God, Nederland en Oranje. Hij is op 10 mei een en al activiteit en daadkracht. Nog voor de Duitse troepen ’s middags de stad binnenmarcheren, brengt de burgemeester zijn bevolking via de lokale draadomroep op de hoogte van de Duitse inval. Hij probeert de mensen tot rust te manen en roept hen op om zich niet onbezonnen tegen de bezetter te gedragen. Zelf is hij uitgesproken anti-Duits, en hij doet geen enkele moeite dat te verbergen. De eerste dag is het al raak. Van Walsum is er getuige van dat een Duitse officier met zijn motor met zijspan op een wegversperring stuit. De Duitser eist dat de omstanders de motor er gezamenlijk overheen tillen, en daar moet de burgemeester opdracht toe geven. Van Walsum weigert, hij accepteert geen bevelen van Duitse officieren. Hij wordt direct meegenomen, maar al spoedig weer vrijgelaten.

Van Walsum, vader van acht kinderen, benut het moderne communicatiemiddel van de lokale draadomroep om de bevolking toe te spreken; vanaf 14 mei doet hij dat elke dag. Op de 15e wijdt hij een boze beschouwing aan het vertrek van koningin Wilhelmina naar Engeland; hij heeft zich daar, niet als enige, erg over opgewonden. Hij noemt het misdadig dat zij vertrekt terwijl er nog Nederlandse soldaten in gevecht zijn met de vijand. Zijn hartenkreet valt goed bij de bevolking, maar helemaal fout bij het departement. Hij biedt later zijn excuses aan voor zijn felle uitspraken.

Eind mei is het optreden van Van Walsum opnieuw hét gespreksonderwerp van Zwolle. Hij weigert een vertegenwoordiger van de Duitse Sicherheitspolizei inzage te geven in het bevolkingsregister. Van Walsum vermoedt - dan al - dat de Duitse agenten geïnteresseerd zijn in namen en adressen van de Joden in Zwolle. Een kleine maand later, op 24 juni komen twee Duitse officieren terug, ze eisen nu inzage in het register. Van Walsum weigert opnieuw. Hij beroept zich op een circulaire van het departement van Binnenlandse Zaken waarin staat dat hij niet mag voldoen aan ‘verzoeken om enigerlei inlichtingen met betrekking tot Joden.’ Hij stelt als compromis voor dat hij de Duitsers de persoonskaarten overhandigt, maar zonder gegevens omtrent godsdienst. Hij wordt gearresteerd. Twee dagen later is hij weer vrij, ook wat zijn werk betreft: hij is, op 26 juni 1940, de eerste Nederlandse burgemeester die wordt ontslagen wegens zijn anti-Duitse houding.

Toch gaat in Zwolle, net als in de rest van Nederland, het leven langzamerhand weer gewoon door. Eerst is er de schok van de bezetting geweest; velen hadden erop gerekend dat ook dit keer de Nederlandse neutraliteit zou worden gerespecteerd. Maar na verloop van tijd begint de nieuwe situatie te wennen. De Duitse soldaten gedragen zich aanvankelijk terughoudend en beheerst. De middenstand heeft er een groot aantal klanten bij, de meeste mensen schikken zich, zoals altijd en overal. Dreigend is de situatie vooral voor de Joodse bevolkingsgroep. De eerste anti-Joodse maatregelen zijn nog niet erg ingrijpend, maar toch heerst er grote zorg. Eind augustus 1940 gaat er een schok door de stad Zwolle: op de ruiten van vier Joodse winkels in de Diezerstraat en op de Melkmarkt is ‘s nachts met grote letters ‘JOOD’ geschilderd, of ‘Joodse zaak’. Op 1 oktober gebeurt dat weer, bij enkele winkels. Dat gaat wel heel erg op Duitsland lijken, dat doet denken aan de Reichskristallnacht. Eind 1940 moeten Joodse ambtenaren hun baan opgeven. En in januari 1941 begint de registratie van de Joden in Nederland. In Zwolle melden zich 781 personen, Zwolle had de op één na grootste Joodse gemeenschap van Overijssel, na Enschede.

Het eerste Zwolse slachtoffer van de Jodenvervolging is Henri Zilverberg. Hij is op 25 februari 1941, toevallig, voor zaken, in Amsterdam. Hij loopt daar in de hoofdstedelijke Jodenbuurt in de val: er is een grootscheepse razzia op Joodse mannen. Zilverberg is één van hen. Net als de bijna 400 anderen bezwijkt hij in Mauthausen.

￼

Selma, zitten in het midden, met vriendinnen

Selma Wijnberg heeft inmiddels de huishoudschool verlaten. Ze werkt in het Sophia Ziekenhuis en is daar belast met het bereiden van maaltijden voor de Joodse patiënten. In het gezin waarin ze opgroeit doet zich een tragedie voor. Vader Samuel wordt op 59-jarige leeftijd erg ziek. Selma heeft geen idee wat hem werkelijk mankeert, ze hoort pas na de oorlog dat het om een venerische aandoening gaat die voortkomt uit zijn tamelijk losbandige levenswijze. Selma heeft nooit een goede band met haar vader gehad, ze omschrijft hem als driftig en vaak onaardig, ook tegen zijn zoons. In het ziekenhuis gaat hij dood aan een hartaanval. Moeder Alida neemt voorlopig de leiding over het hotel over, maar dat zal niet lang duren, ze moet eruit. Hoe het precies is gegaan valt niet meer te reconstrueren. Alida is langdurig in gesprek geweest met een aantal Zwolse autoriteiten om te voorkomen dat het hotel in Duitse handen zou vallen. Selma herinnert zich voornamelijk het resultaat: haar moeder moet het hotel afstaan aan een Zwolse sociëteit, die uit zijn eigen gebouw is gezet. En zelf moet ze verhuizen, naar een pandje in de Voorstraat, waar Selma nog slechts met afgrijzen aan terugdenkt. ‘Het was een heel klein appartementje, zonder badkamer. We zaten er boven op elkaar, het was er heel armoedig, ik vond het er vreselijk.’

Selma zelf gaat in die periode in Apeldoorn werken. Ze komt bij de familie Leeser in huis, ze doet er de huishouding voor het bejaarde echtpaar. Ze verblijft er door de week en reist in het weekend met de trein naar Zwolle, waar ze in dat verstikkende huisje in de Voorstraat terecht komt. ‘Mijn moeder was natuurlijk erg in de war van alles. Haar man overleden, en dan het hotel kwijtgeraakt. Ze hadden dat hotel helemaal zelf opgezet. Om je bezit te verlaten, dat je helemaal zelf hebt opgebouwd, dat is niet gemakkelijk. En dan zat ze daar in dat hok in de Voorstraat. Ze deed niets dan breien.’

In Zwolle wordt het net rond de Joodse gemeenschap verder aangetrokken. Er komen steeds meer bepalingen die het leven onaangenaam maken en de bewegingsvrijheid beperken. Het antisemitisme van de aanhangers van de nazi’s wordt steeds voelbaarder. Hun woede richt zich op de vermeende Joodse dominantie in de vleessector. De NSB-organisatie Front van Nering en Ambacht, afdeling Kampen, schrijft op 16 juli 1941 dat het hoog tijd wordt om over te gaan tot de ‘arisering van het gemeentelijk slachthuis en de veemarkt in Zwolle’. Het gemeentebestuur van Zwolle voelt daar niet veel voor, maar twee dagen later is het al mis: er ontstaan ongeregeldheden op de veemarkt. NSB’ers provoceren Joodse veehandelaren en commissaris van politie Stienstra laat zijn agenten zeven Joodse kooplieden van de markt verwijderen. De week daarna gaat het er nog harder aan toe: er zijn vechtpartijen op de markt, en de politie stuurt 50 Joodse kooplieden weg van de plek waar ze hun brood verdienen. Het is opmerkelijk dat de nieuwe burgemeester Van Karnebeek weigert om de Joodse kooplieden definitief van de markt te verwijderen. Hij wijt de problemen aan de provocaties van de NSB, want voordat die begonnen was er nooit een probleem op de Zwolse veemarkt. De burgemeester wordt gepasseerd door zijn eigen politiecommissaris Stienstra. Deze verbiedt, met steun van de Duitse autoriteiten, alle Joden de toegang tot de markt vanaf 1 augustus 1941. De situatie voor de Joden wordt nu onhoudbaar.

Vanaf begin mei 1942 zijn ze verplicht, zoals overal elders in Nederland, een Jodenster te dragen, zichtbaar op de kleding. Ze moeten die zelf betalen en er een textielbon voor inleveren in het kader van de distributieregeling. Vanaf juli 1942 beginnen de deportaties, aanvankelijk vooral uit Amsterdam. In die maand, op de 15e , rijdt ook de eerste deportatietrein met 1127 mensen naar Auschwitz, waar de uitroeiing van de Joden op grote schaal gaat plaatsvinden. In Zwolle verdwijnen de meeste Joden in oktober en november 1942 uit de stad. Veel mannen zijn dan al te werk gesteld in de speciale Joodse werkkampen in Oost- en Noord-Nederland, die begin oktober 1942 worden leeggehaald, de mannen worden naar Westerbork vervoerd, het doorgangskamp voor Joden in Drenthe, het voorportaal van de vernietigingskampen. Hun vrouwen en kinderen moeten zich tussen 2 en 5 oktober melden, voor ‘gezinshereniging’. In Westerbork komen ze weer bij elkaar.