Salo Muller

Het gevecht met de Nederlandse Spoorwegen

de eenzame strijd van een Holocaust-overlevende

Lieve mama en papa,

We hebben het voor jullie gedaan!

Salo Muller

INHOUD

INLEIDING

DE AANLEIDING

HET BEGIN

WAT TE DOEN?

DE UITNODIGING

FUNDRAISING

DE PERS

DE COMMISSIE

EINDELIJK DE VERLOSSING

DANK

NAWOORD

In de media

Literatuur

INLEIDING

Enkele maanden na de oorlog hield kvp-minister Steef van Schaik een toespraak tot het ns-personeel:

‘Met uw treinen werden de ongelukkige slachtoffers naar de concentratiekampen gebracht. In uw harten was opstand. Toch hebt ge het gedaan, dat strekt u tot eer. Het was de plicht die de Nederlandse regering van u eiste, omdat het spoorbedrijf ook een van de pijlers is waarop het economische leven van het Nederlandse volk steunt.’

Ik vond en vind het een vreselijke tekst, die ik nooit ben vergeten. Een schandalige tekst, die alleen maar kan zijn uitgesproken door een ongevoelig en dom persoon.

Toen ik eenmaal besefte dat mijn ouders niet meer terug zouden komen, was ik zo verdrietig, dat ik niet meer wist wat ik moest doen. Ik was toen ongeveer twaalf jaar. Onze dominee in Friesland, waar ik zat ondergedoken, had nog wel tegen mij gezegd: ‘Ga iedere avond voor het slapen gaan op je knietjes en ga Hem vragen of hij jouw lieve pappa en mamma terug laat keren.’ Ik heb dat twee jaar gedaan. Stiekem. Niemand mocht het zien. Ook mijn (pleeg-)ouders niet. Zij zeker niet. Maar mijn ouders zijn nooit meer terug gekomen. Zij waren al in 1943 in Auschwitz vermoord. Wiens schuld was dat? Of wie waren er medeschuldig? Op wie moest ik allemaal kwaad worden? Toch niet op de hele wereld? Het meest was ik kwaad op Hem.

We hadden het zo fijn samen. Mijn vader, moeder en ik. En natuurlijk mijn opa’s en oma’s, nichtjes neefjes. Ja, met allemaal. Opeens was het over. Ik begreep het niet. Ik was pas zes jaar.

Vrijdagmorgen 27 november 1942 bracht mijn moeder mij naar school. Op mijn blauwe jasje had ik een gele Jodenster. Stoer. Ze bracht mij naar binnen. Daarna ging zij naar haar werk. Samen met mijn vader werkte ze bij textielgroothandel De Vries van Buuren. Ik heb mijn ouders daarna nooit meer gesproken. Nog wel een keer gezien. Toen ik was opgepakt bij een razzia uit het huis van mijn tante en oom, mijn latere ouders. Ze brachten mij toen met een overvolle overvalwagen naar de Hollandsche Schouwburg. Toen ik naar binnen werd geduwd stonden mijn vader en moeder op het toneel. Ik rende erheen. Net voordat ik de hand van mijn moeder wilde pakken, werd ik ruw tegengehouden en naar de kindercrèche aan de overkant gebracht. Daar ik heb ik vier dagen en nachten in een houten kinderbedje staan gillen en huilen. Ik wilde naar mijn ouders.

Diezelfde avond werden ze met vele andere Joden met de tram naar het Muiderpoortstation gebracht en vandaar met de trein naar Hooghalen. Van daaruit moesten ze nog een stuk lopen naar het concentratiekamp Westerbork. Daar hebben ze negen weken in barak 65 gezeten en gelegen. Toen ontving de zus van mijn vader in Amsterdam een briefkaart. ‘Nu is het onze beurt. Ook wij gaan nu op transport.’ Met de trein. Het kaartje van zeven gulden vijftig hebben ze zelf moeten betalen. Met de treinen van de Nederlandse Spoorwegen gingen ze eerst naar de Duitse grens. Vandaar ging men meestal in veewagens naar de concentratiekampen. Mijn ouders werden naar Auschwitz gedeporteerd, in Polen. Daar werd mijn moeder op 10 februari 1943 vergast en mijn vader op 30 april 1943. Ik heb mijn verhaal geboekstaafd: Tot vanavond en lief zijn hoor! Dat waren de laatste woorden die mijn moeder tegen me gezegd heeft.

Ik ben gaan lezen en stelde vragen. Hoe was dit alles mogelijk? Wie waren er verantwoordelijk? Velen. De nazi’s voorop natuurlijk. De Burgerlijke Stand. Daar stonden alle Joden keurig op kaarten vermeld met hun adres, met wie ze woonden, of er kinderen waren en natuurlijk hun geloof. Op de kaarten is door Nederlandse ambtenaren een grote J gezet. De J van Jood. De ponskaarten werden keurig aangeleverd door de ibm. Het was de Duitse bezetter heel gemakkelijk gemaakt. Bovendien waren er meer dan voldoende verraders. Wie was er niet schuldig aan het oppakken en vervoeren van de Joden? De grootste schuld leg ik neer bij de overheid en met name de Nederlandse Spoorwegen. Zij hebben zich in dienst gesteld van de Duitsers. Zij hebben 107.000 onschuldige Joden weggevoerd. De ns speelde hierin een cruciale rol. Er was een zeer loyale samenwerking met de Duitse bezetter. Men voldeed voor honderd procent aan hun eisen. Zeker op het gebied van de Jodentransporten. Vanaf 9 januari 1942 reden er 148 volgepropte treinen naar Hooghalen. Later werd deze spoorlijn met behulp van de ‘gevangenen’ onder toezicht van ingenieurs van de ns doorgetrokken naar Juden Durchgangslager Westerbork, met de afspraak dat het spoor na een jaar weer kon worden verwijderd. De reis van kamp Westerbork naar de concentratiekampen ging uiteraard over Nederlands grondgebied. Er was altijd medewerking van ns-personeel, in de vorm van sein- en wisselwachters, bevoorraders van de locomotieven en natuurlijk de machinisten. De ns heeft ook nog een mooi tarief met de nazi’s uitonderhandeld: vier cent per kilometer per persoon. De nazi’s kregen groepskorting als er per keer meer dan 500 Joden getransporteerd konden worden. De ns heeft aan de nazi’s niet gevraagd of ze een retourtje konden verkopen aan de Joden. Dat was blijkbaar niet de bedoeling. Of was het voor iedereen duidelijk wat het lot van de gedeporteerden was? Ik vrees van wel.

Op weg naar de Duitse grens werden veel transporten uitgezwaaid door de bewoners die langs het spoor woonden. Iedereen wist van de Jodentreinen. ‘Die zien we nooit meer terug!’ Keelgebaar!

Vanaf 27 februari 1941 tot vermoedelijk 9 oktober 1941 reden er zes transport naar Mauthausen met Joden die bij razzia’s waren opgepakt. Vanaf 15 juli 1942 tot 13 september 1944 reden er 65 treinen naar Auschwitz, 19 treinen naar Sobibor. Daarnaast reden er nog 11 treinen naar Bergen-Belsen en 17 naar Theresienstadt. Er zaten duizenden bange, onwetende Joden in deze treinen. Ongeacht hun leeftijd!

Ook ging er een transport rechtstreeks van Apeldoorn naar Auschwitz met geestelijk gehandicapte patiënten van het Apeldoornsche Bosch. Vele patiënten zijn tijdens dit transport omgekomen voordat ze Auschwitz bereikten. Het was een groot onmenselijk drama.

De medewerkers van de ns waren natuurlijk getuige van de mensonterende manier waarop deze Joden in de treinen werden geduwd. In iedere veewagen zaten minstens 60 Joden! En de trein die reed maar voort! Zonder enige correctie van koningin Wilhelmina of haar ministers kon de ns zijn gang gaan. Ze sprak wel enkele keren haar medeleven uit, maar verboden heeft de ze medewerking van de ns aan de Jodendeportaties niet. De oorlogseconomie bleef draaien in het belang van Nederland!

Gerrit van der Veen heeft als een van de weinigen verklaard: ‘Spoorwegpersoneel, machinisten, bedenkt dat iedere trein die geladen met slaven door u vervoerd wordt, naar de slachtbank gaat.’

In totaal werden in twee jaar tijd 107 duizend Joden gedeporteerd. 102 duizend Joden werden vermoord, velen vergast. Slechts 5200 kwamen na de oorlog terug. Niet mijn ouders en schoonouders en hun familie.

Ik werd bevrijd uit de crèche met medeweten van Walter Süskind. Mijn oom Louis, later mijn tweede vader, mocht mij ’s avonds in het donker ophalen. Ik was er niet best aan toe. Vier dagen en nachten had ik in een houten bedje gestaan. Ik heb niet willen eten. Soms dronk ik een paar slokjes water. Ik heb alleen geschreeuwd om mijn vader en moeder. Zij waren al met de trein mee.

Ik kon niet bij mij oom en tante blijven. Te gevaarlijk. Ik moest onderduiken. Ik wist niet wat dat betekende. Maar ik kwam er al snel achter. Op acht verschillende adressen heb ik de oorlog overleefd. Ik wel. Was ik een geluksvogel? Was ik blij? Heel vaak heb ik mij afgevraagd waarom ik wel en mijn ouders niet overleefd hebben? Soms voelde ik mij schuldig. Waarom ben ik niet met mijn ouders meegegaan? Zouden ze ook aan mij hebben gedacht? Hadden ze daar de kracht nog voor? Ik slaap er niet van.

Na de oorlog kwam ik in huis bij mijn tante, oom en nichtje. Ik was ziek uit de oorlog gekomen. Ik had zware astma gekregen. Ik stotterde en huilde veel. Bovendien was ik erg bang. Ik durfde niet in het donker te slapen, was bang om alleen te zijn. Iedere dag miste ik mijn ouders. Zouden ze misschien toch nog terugkomen?

Ik werd naar Zwitserland gestuurd. Eerst Luzern, later Davos. Vreselijk vond ik het. Van de Friese taal, naar het Nederlands en nu Duits. Na zes maanden mocht ik weer naar ‘huis’. Mijn astma was misschien iets beter. Mijn angsten waren verergerd. Ik mocht naar school. Ik was tien jaar! Ik kon mij slecht concentreren. Toch kon ik met veel bijlessen in de derde klas beginnen. Met behulp van velen ging het iets beter. Ik ging verder op het Amsterdams Lyceum. Tot en met de derde klas ging het goed. Toen wilde ik niet meer. Het regime op school, het opgesloten zitten in de klas werd mij te veel. Ik kon niet meer. Maar ik wilde dokter worden!

Met veel hulp van mijn ‘nieuwe’ ouders ging ik verder op de Tweede Openbare Handelsschool, de ohs. Weg ideaal om arts te worden. Uiteindelijk werd het fysiotherapie. Een van de hoogtepunten werd Ajax. Met behulp van vele specialisten en een apotheek aan medicijnen bleef ik redelijk overeind.

Ik leerde mijn vrouw kennen. Zij had dezelfde achtergrond als ik. Haar ouders zijn met de trein naar Sobibor gedeporteerd. Ook zij werd door een oom en tante opgevoed. We kregen twee prachtige kinderen. Een zoon en een dochter, tweedegeneratiekinderen. En ook vijf geweldige kleinkinderen. Drie mooie meiden en twee stoere jongens.

Na vijftig jaar als fysiotherapeut gewerkt te hebben, ben ik nu met pensioen. Ik lees en schrijf veel. Naast mijn memoires schrijf ik ook romans. De foto gaat over mijn boosheid. Maar het geneest niet, ik blijf kwaad. Op al die mensen die de Duitsers hebben geholpen om de Joden op te pakken, te verraden als ze waren ondergedoken. Hun huizen leeg te halen. Hun kleren, kunst en geld te roven. Veel heb ik een plaats kunnen geven. Maar een grote organisatie blijft mij maar achtervolgen: de Nederlandse Spoorwegen. Wat zij hebben gedaan is niet voor te stellen. Je kunt het je niet voorstellen. Zij hebben zich verrijkt door 102 duizend onschuldige Joden de dood in te rijden. Veelal in veewagens. Ik kan mij er niet bij neerleggen. Ik wil openlijk excuus en een financiële tegemoetkoming. Geld dat ze hebben ontvangen van de Duitsers die het op hun beurt van de weggevoerde Joden geroofd hebben. De Joden hebben zodoende zelf hun treinreis naar de gaskamers betaald! Hoe gaat mijn trein rijden en wie helpt mij?

￼

￼Aanleg van de spoorwegaansluiting bij Kamp Westerbork (Publiek Domein - Rudolf Breslauer - wiki)

Aanleg van de spoorwegaansluiting bij kamp Westerbork (Publiek Domein – Rudolf Breslauer – wiki)

DE AANLEIDING

Op zaterdag 27 juni 2015 verscheen er een artikel in De Telegraaf. Hierin stond onder andere de buitengewoon slechte rol van de ns beschreven. Natuurlijk wist ik dat allang. Maar in het artikel werd ook vermeld dat de Franse spoorwegen (sncf) vanwege de deportaties het boetekleed hadden aangetrokken… Lag hierin mijn lang gekoesterde wens de Nederlandse Spoorwegen aan te klagen?

Vrijwel direct na de inval van de Duitsers in mei 1940 sloot de ns een loyaal samenwerkingsverband met de bezetter. Het bestuur van de spoorwegen mocht daarom aanblijven. Met toestemming van onze minister Jozef van Schaik, die in Londen zat bij koningin Wilhelmina, begon de ns met haar deportaties, met alle verschrikkelijke gevolgen van dien.

Ik ging te raadde bij verschillende mensen. Allereerst jurist P. van der Voorst. Hij hielp mij met het schrijven van brieven aan de ns. Ik zou eerst voor mij en mijn vrouw schrijven en later zouden we het uitbreiden voor de andere Joodse slachtoffers. De Joden die als een wrak teruggekomen waren uit de kampen of anders voor hun kinderen. Volgens een ruwe schatting van het Joods Maatschappelijk Werk zou het hier gaan om ten hoogste duizend personen. Een handjevol dus. Ik dacht dat het aantal hoger moest liggen. Nu blijkt het aantal 550 te zijn.

HET BEGIN

Directie Nederlandse Spoorwegen

Postbus 2025

3500 HA Utrecht

Amsterdam, 17 maart 2016

Geachte directie,

Ik schrijf deze brief mede namens mijn echtgenote mevrouw C. Muller-van der Sluis. Zowel mijn echtgenote als ik zelf zijn uit de Tweede Wereldoorlog gekomen als weeskinderen. Onze ouders zijn via kamp Westerbork vervoerd naar Sobibor en Auschwitz en daar vermoord.

Onze levens hebben door dit vreselijke gebeuren een heel andere wending genomen dan de bedoeling zou zijn geweest, als onze ouders niet waren vermoord.

Hoe zijn ze in Westerbork terechtgekomen? Mede door uw bedrijf de Nederlandse Spoorwegen. Speciaal voor de Joden heeft uw bedrijf spoorrails aangelegd tot in Westerbork. Na enkele weken zijn ze weer door de ns, nu met veewagens, vervoerd naar de vernietigingskampen.

U heeft aan het vervoer van deze willoze mensen geld verdiend! En gezien het grote aantal deportaties veel geld! Mooi toch? U bent een commercieel bedrijf. Maar het past natuurlijk niet om mensen te vervoeren, voor geld, die in een vernietigingskamp hun dood tegemoet gaan.

Ik schrijf u deze brief mede op advies van de Amsterdamse advocaat mr. Loonstein. En tevens door het artikel dat in de Telegraaf heeft gestaan, dat de Franse spoorwegen ettelijke miljoenen heeft uitgekeerd aan de nabestaanden van de slachtoffers, die zij vervoerd hebben naar de kampen. Dat was het minste wat ze nu nog kunnen doen! Mijn echtgenote en ik zijn op leeftijd en wij hebben niet de tijd om te wachten tot men collectief bij u komt voor een schadevergoeding. Daarom doe ik dit nu voor ons beiden.

Gaarne zie ik uw reactie op mijn brief tegemoet. Ik reken op een positief antwoord met wellicht een uitnodiging voor een persoonlijk gesprek.

Hoogachtend,

Salo B. Muller

Het antwoord kwam op 22 maart 2016.

Geachte heer Muller,

Naar aanleiding van uw brief van 17 maart hierbij ons antwoord.

Uw vraag om een schadevergoeding toont weer aan dat de gevolgen van de oorlog nooit vergeten zullen worden en de zwarte bladzijden uit de geschiedenis van ns een open zenuw zijn. Wij zijn ons daarvan zeer bewust.

Het artikel in de Telegraaf waar u aan refereert, heeft ook bij ons emoties opgewekt. Wij zijn niet gehoord bij de totstandkoming en zijn mede daarom ongelukkig met de weergave van de feiten en geschiedenis. Daarom hier een toelichting op ons verhaal.

De ns heeft in september 2005 haar excuses aan de Joodse gemeenschap aangeboden. Dit ten overstaan van vertegenwoordigers van verschillende organisaties gebundeld in het Centraal Jood Overleg. Uitgebreid overleg vond van tevoren met het cjo plaats. Het cjo vroeg ondersteuning door en in samenwerking met ns als initiatiefnemer, om op deze wijze aandacht te vragen voor het feit dat haat, racisme en onverdraagzaamheid ook tegenwoordig in de samenleving aanwezig zijn.

ns staat nog altijd achter haar initiatief uit 2005. Wij denken op gepaste wijze met deze geschiedenis om te gaan door steun te verlenen aan initiatieven die de oorlogsjaren onder de aandacht brengen. ns draagt al jaren bij aan deze initiatieven van diverse instanties die stilstaan bij de gruwelijkheden van die tijd maar die ook de duurbetaalde vrijheid vieren. Zo zijn er op verschillende locaties in het land monumenten en gedenkplaten gerealiseerd. Bijvoorbeeld op station Winterswijk, station Middelburg en draagt ns bij aan het monument Walraven van Hall te Amsterdam, Stichting Deportatie ’40 – ’45 Noord en Midden Limburg. ns is daarnaast nauw verbonden het Comité 4 en 5 mei en talloze andere initiatieven. ns is op actieve wijze verbonden aan het Herinneringskamp Westerbork. ns ondersteunt ook dit jaar de realisatie van verschillende projecten geïnitieerd door dit nationaal museum. ns heeft ook actief deelgenomen aan publicaties over het onderwerp en in het Spoorwegmuseum heeft de trieste geschiedenis van de treintransporten een permanente en prominente rol.

Het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap heeft eind vorig jaar een monument gerealiseerd, het Joodse monument Utrecht, nabij het Spoorwegmuseum. Komende 4 mei zal naar verwachting ook een Joods monument in Den Haag worden onthuld waar ns een actieve rol heeft gespeeld in de totstandkoming. Ook met Stichting Sobibor hebben wij goede contacten en wij steunen ze in een onderwijsprogramma. Wij investeren in herdenking en gedenken en proberen mee te helpen dit over te brengen op een volgende generatie. Onze geschiedenis tijden de oorlog is complex en dient te worden naverteld. Keuzes die destijds gemaakt zijn door individuen kunnen een les zijn voor de keuzes die men nu maakt. Wij vertrouwen er op dat ns hiermee op respectvolle wijze omgaat met de geschiedenis en daarmee met de overlevenden en nabestaanden van de transporten tijdens de oorlog.

Tot slot sluit ik de tekst bij van de toespraak van de toenmalige president-directe Aad Veenman uit 2005. Deze tekst is te lezen op onze website en verwoord nog altijd ons standpunt in deze afschuwelijke geschiedenis.

Hoogachtend,

Rutger Hamelynck

ns Communicatie & Strategie

Ik heb deze brief wel tien keer moeten lezen. Het deed mij niets. Droge letters, die aantonen hoe geweldig ns zichzelf vindt. Mooi he, wat wij ns allemaal hebben gedaan en nog steeds doen.

Wat een versnippering van gelden. Was het niet beter geweest om de overlevenden en nabestaanden een uitkering te geven? Dat had gemoeten en velen hebben genoegen genomen met het hierboven vermelde. Ik vind het schandalig dat de ns hiermee is weggekomen Ze moeten zich schamen. Ik nam er geen genoegen mee.

Ik zocht weer contact met mijn vriend Pim van der Voorst van de arag. Samen stelden we op 3 april 2016 de volgende brief op.

Geachte heer Hamelynck,

Naar aanleiding van uw brief van 22 maart 2016 het volgende:

Uw antwoord op mijn brief gaat volledig voorbij aan mijn vraag.

U stuurt mij een toespraak van uw toenmalige president-directeur de heer Veenman. Maar wat moet ik hiermee? Het is natuurlijk prachtig om mij te schrijven wat de ns allemaal heeft gedaan en wellicht nog doet. Maar wat hebben mijn echtgenote en ik hieraan?

Ik heb u in mijn brief onze situatie geschetst. Ik heb duidelijk gemaakt dat ik mede op advies van de advocaat de heer Herman Loonstein heb geschreven.

In uw brief komt u op geen enkel punt terug op mijn vragen. Integendeel zelfs. U bent trots op de ns. Helaas heeft u mij zeer teleurgesteld, om het zacht uit te drukken.

Graag had ik een brief ontvangen van een totaal andere inhoud. Wie van de directieleden heeft mijn brief gelezen?