Stephan Lehnstaedt

De kern van de Holocaust

Belzec, Sobibor, Treblinka en Aktion Reinhardt

Vertaling Rob Pijpers

Deze publicatie is een samenwerking tussen Uitgeverij Verbum en Stichting Auschwitz te Brussel.

© 2021 Uitgeverij Verbum en Stephan Lehnstaedt

Vertaling: Rob Pijpers

Redactie: Vitataal, Feerwerd

Vormgeving binnenwerk: Dianne Rijnbende

ISBN 9789493028364

Meer informatie: verbum.nl

Stichting Auschwitz is een studie- en documentatiecentrum gelegen te Brussel, België.

info@auschwitz.be / www.auschwitz.be

Inhoudsopgave

Bezoek aan Treblinka

Een plek om te bidden en te huilen

1. De Poolse Joden tijdens de Holocaust,
1939-1942

2. Van ‘euthanasie’ tot Aktion Reinhardt

De ontstaansgeschiedenis van de genocide, 1940-1942 29

3. Massamoordenaars

Duitse daders en hun helpers

4. Form follows function

De bouw van Belzec, Sobibor en Treblinka

5. Aktionen

De liquidatie van de getto’s in Polen en de deportaties naar de vernietigingskampen

6. Vernietiging

De massamoord middels gas en het wegwerken van de lijken

7. In de hel

Leven en overleven in het vernietigingskamp

8. Redding!?

Opstanden en ontsnapping uit de vernietigingskampen

9. Een publiek geheim

Wetenschap van Aktion Reinhardt

10. Het einde

Aktion Erntefest en de ontmanteling van de
vernietigingskampen

11. Goede zaken

De balans van de ss en de ‘gouden oogst’ van de Polen
na 1944

12. Gerechtigheid?

De veroordeling van de daders na 1945

13. Dit is niet Auschwitz

Gedenken en gedenkplaatsen

Uit het oog, uit het hart

Het succesvol vergeten van een genocide

Dankwoord

Literatuur

Noten

Personenregister

Bezoek aan Treblinka

Een plek om te bidden en te huilen

Treblinka is een rustige plaats, zo’n 80 kilometer noordoostelijk van Warschau gelegen, afzijdig van doorgaande verkeerswegen en toeristische routes. Niets in de dichte dennenbossen verraadt iets van de gruwelijke gebeurtenissen die daar ruim driekwart eeuw geleden plaatsvonden: op 22 juli 1942 begon de Duitse bezetter met de deportatie van Joden uit het getto in Warschau, om hen in het vernietigingskamp Treblinka te vergassen. Tot november 1943 vermoordden de Duitsers hier bijna 900.000 mensen uit de getto’s in het bezette Polen, verbrandden de lijken en begroeven de as. Tegenwoordig herinneren een kleine gedenkplaats, een gedenkteken en symbolische, uit beton nagebouwde spoorbielzen aan de Holocaust.

Slechts weinig bezoekers komen hiernaartoe. In deze stille Oost-Poolse provincie heb je de gedenkplaats meestal voor jezelf. In het warme licht van een nazomerdag lopen we over een reusachtig massagraf, wandelen we onder vrolijk vogelgekwetter over de as van honderdduizenden. De merkwaardige rust en stilte zijn ongemakkelijk en overweldigen tegelijk. Hoe is het mogelijk dat de nauwelijks voorstelbare daden geen sporen nalieten?

Maar we laten ons misleiden. Er zijn getuigen, daar waar je ze niet vermoedt: de bomen zijn de laatste erfenissen van de moordenaars. De dennen werden aangeplant om te verhullen, om er zogezegd gras over te laten groeien. De daders zijn in Treblinka zelfs verantwoordelijk voor de gewijde stilte. Dit is een plek die je aan de mensheid doet twijfelen. Een plek waar je alleen nog kunt huilen of bidden.

Treblinka is niet het enige bijna vergeten vernietigingskamp. Nog afgelegener, nog minder goed bereikbaar en nog onbekender zijn Belzec en Sobibor, op luttele kilometers van de tegenwoordige grens met Oekraïne en Wit-Rusland. Er komen zelden bezoekers. Ook hier valt niets te zien, alleen bomen en een klein gedenkteken herinneren aan de gruwelen. Net als in Treblinka werd op deze plaatsen in het voorjaar van 1942 onder de deknaam Aktion Reinhardt (‘Actie Reinhardt’) een begin gemaakt met de systematische moord op Joden – of beter gezegd: op die mensen die de Duitsers als ‘Joden’ beschouwden. Ze waren vooral afkomstig uit het Generalgouvernement Polen en het district Białystok, maar ook uit andere landen van het bezette Europa. In Belzec waren bijna een half miljoen, in Sobibor bijna 200.000 slachtoffers te beklagen.

Wat resteert van dit kernhoofdstuk van de Holocaust? Bij elkaar opgeteld, inbegrepen degenen die omkwamen in de getto’s of in de deportatietreinen, zijn het in totaal minstens 1,8, misschien zelfs 2 miljoen doden. Alle namen of zelfs maar de precieze aantallen zullen we nooit kennen – zo grondig hebben de moordenaars hun sporen uitgewist. Ook daarom is Aktion Reinhardt tegenwoordig nog amper bekend, ondanks haar omvang. In het Duitse taalgebied verschenen de laatste jaren weliswaar nieuwe studies over detailaspecten, maar het enige omvattende overzicht – in het Engels – dateert van 1987.1 In het Nederlandse taalgebied verscheen recentelijk De Nazi Moordfabrieken – Chełmno, Bełżec, Treblinka, Sobibór (2017), een fotoboek met afbeeldingen uit heden en verleden van deze vier vernietigingskampen, aangevuld met getuigenverklaringen en andere teksten.

Wereldwijd staat Auschwitz symbool voor de moord op de Joden. Hier hebben de Duitsers meer dan een miljoen mensen vermoord, meer dan op welke andere plaats ook. Het poortgebouw met het aankomstperron is allang een icoon geworden, de reusachtige vlakte met haar afrasteringen, barakken en overblijfselen van de gaskamers is een monument tegen het vergeten. De toeloop van bezoekers is intussen zo groot dat je van tevoren kaartjes moet kopen. Jaarlijks komen meer dan anderhalf miljoen mensen naar Auschwitz. Treblinka, het bekendste kamp van Aktion Reinhardt, ontvangt minder dan tweehonderd bezoekers per dag, hoewel het terrein de klok rond vrij toegankelijk is. In Belzec komen zelfs minder dan honderd bezoekers per dag; de gedenkplaats in Sobibor moest in 2012 uit geldgebrek de deuren sluiten.

In totaal zouden minder dan 150 mensen Belzec, Sobibor en Treblinka overleven. Inmiddels zijn ze allemaal overleden. Maar wie anders dan zij zou ons moeten aansporen de herinnering aan de slachtoffers levend te houden? Hebben de Duitsers hiermee aan de rand van Europa de ‘perfecte’ misdaad begaan, waarvoor geldt: uit het oog, uit het hart? Dat zou des te tragischer zijn omdat Aktion Reinhardt de eigenlijke kern van de Holocaust belichaamt: de vrijwel volledige vernietiging van de Poolse Joden, de moord op bijna 2 miljoen mensen, nagenoeg zonder zichtbare sporen achter te laten. Een monsterlijke daad, die niet zoals in Auschwitz tot op de dag van vandaag zichtbaar is gebleven in een gigantisch kampencomplex voor tienduizenden dwangarbeiders, maar zich juist manifesteert in de afwezigheid van zichtbare overblijfselen. Zo staat Aktion Reinhardt voor de kwintessens van de haat en het Duitse antisemitisme. Het was pure vernietiging zonder enigerlei ‘nuttig gebruik’.

Dit boek verhaalt de geschiedenis van Aktion Reinhardt en haar slachtoffers – de Joden uit Polen en andere Europese landen. In Polen zetten de Duitsers vanaf september 1939 hun antisemitische programma stap voor stap om in genocide. De massamoord op industriële schaal die begon in het voorjaar van 1942, werd niet in Auschwitz ‘uitgevonden’, maar in en voor Belzec. Daarna perfectioneerden zeer gedreven daders geleidelijk de dodingsmethoden. Een blauwdruk voor de Holocaust ontbrak; deze was alleen mogelijk omdat de gezamenlijke Duitse leiding vastbesloten was de Joden te vernietigen.

Mannen als Christian Wirth en Franz Stangl lieten treinen met soms wel vijfduizend mensen, die in veewagens opeengepakt waren, binnen luttele uren leegmaken – ze dreven de slachtoffers in gaskamers, die functioneerden met de simpele, brute efficiency van motoruitlaatgassen. Het wegwerken van de lijken was nog de grootste uitdaging voor de daders. De gaskamers konden in iets meer dan twintig minuten tweeduizend mensen doden; het begraven van de lijken in massagraven was veel tijdrovender. De groeves met halfvergane lichamen stonken afschuwelijk en – nog erger – waren het onweerlegbare bewijs voor de misdaad. Daarom werden de lijken vanaf eind 1942 opgegraven en verbrand op gigantische brandstapels. Opnieuw konden de moordexperts trots zijn op hun doodsimpele oplossingen.

Aktion Reinhardt liet een geoliede samenwerking zien tussen gewetenloze overtuigingsdaders en ‘doodgewone mannen’ in overheidsdienst, van de Duitse Spoorwegen en de politie, die zonder een moment te aarzelen de Joden vanuit de getto’s richting vernietiging stuurden. Vanuit Lublin leidde ss- en politieleider Odilo Globocnik de hele operatie in goede banen. De sluitende organisatie maakte het mogelijk dat in elk van de kampen slechts zo’n twintig Duitsers bij de moorden betrokken waren. Zij konden terugvallen op collaborerende voormalige krijgsgevangenen uit het Rode Leger, van wie de in Sobibor actieve John (Iwan) Demjanjuk de beruchtste zou worden. Deze arbeidsdeling met de onderdrukte Europese volkeren bij de moord op de Joden vormt een wezenlijk aspect van de Holocaust. Het kon allemaal gebeuren omdat uiteindelijk niemand zijn stem verhief. Men hield zich doof voor de doodskreten van de slachtoffers, hoewel velen ooggetuige waren. Er zijn talloze berichten van Joodse, Poolse en Duitse verzetsstrijders, maar ook exemplarische getuigenissen van gewone soldaten en van mannen en vrouwen op doorreis die het publieke geheim konden bevestigen.

De details bleven voor hen verborgen, maar de omvang van de genocide schatten ze vaak verbazend nauwkeurig in. De gruwelen in de kampen zelf worden beschreven in de berichten van de weinige overlevenden. Ze schilderen vertwijfeling en overlevingsdrang, en vinden woorden voor het onvoorstelbare, voor wat sprakeloos maakt. In Auschwitz vonden ‘selecties’ plaats die bepaalden wie geacht werd werk te verrichten en wie vermoord moest worden, wie deel moest nemen aan onmenselijke pseudowetenschappelijke experimenten en wie moest helpen grote ss-bedrijven draaiende te houden. Aktion Reinhardt daarentegen had slechts een beperkt aantal ten dode opgeschreven slaven nodig voor de ‘verwerking’ van de Joden uit de deportatietreinen. In de ogen van de daders dienden de slachtoffers geen enkel verder nut. Zelfs de roof van hun bezittingen was een bijkomstigheid die de onkosten hielp dekken – de bouw van de kampen kostte geld, de treinen van de Duitse Spoorwegen reden niet gratis en je kon er je zakken mee vullen.

De kans op overleving was nagenoeg nul. Daarom sloten Joden in Treblinka en Sobibor zich aaneen om verzet te plegen. In Treblinka vond op 2 augustus 1943 min of meer toevallig een enigszins ongeorganiseerde opstand plaats. De opstand in Sobibor op 14 oktober 1943 daarentegen was met bijna militaire precisie voorbereid. Uiteindelijk zouden slechts iets meer dan zestig uitgebroken gevangenen overleven, maar ze hadden een signaal afgegeven: de daders werden nu beducht voor de slachtoffers. Ze staakten de genocide in de kampen van Aktion Reinhardt en gebruikten daarvoor alleen nog Auschwitz.

Ontvluchte gevangenen zoals Toivi Blatt (Sobibor) en Chil Rajchman en Samuel Willenberg (Treblinka) stelden na 1945 alles in het werk om de moordenaars voor de rechter te brengen, samen met enkele anderen. Maar pas in de jaren zestig waren politie en justitie in Duitsland van zins systematisch onderzoeken in te stellen en processen aan te spannen. Mede dankzij de verklaringen van de voormalige kampingezetenen kwam het tot zoiets als een late gerechtigheid, al werden lang niet alle ss’ers bestraft. Een tragische afloop kende de zaak Belzec. Hier waren slechts drie overlevenden, van wie alleen Rudolf Reder, een in 1881 in Lemberg (het tegenwoordige Oekraïense Lviv) geboren zeepfabrikant, verklaringen aflegde voor een Duitse rechtbank. De Duitse rechters oordeelden dat dit niet volstond voor een veroordeling en spraken de beklaagden vrij.

Dit is slechts een van de schrijnende voorbeelden van de naweeën van de Holocaust. Al in 1944, vlak na de doortocht van het Rode Leger, begonnen talloze Polen de voormalige kampterreinen regelrecht om te woelen op zoek naar begraven kostbaarheden. Het was de ‘gouden oogst’ na de genocide. De nieuwe Volksrepubliek stond hier machteloos tegenover, al stelden bevlogen officieren van justitie tegelijkertijd omvangrijke onderzoeken in naar de Duitse misdaden.

Deze onderzoeken liepen echter op niets uit. In Duitsland toonde men geen belangstelling en Polen slaagde er niet in de daders in handen te krijgen. Bovendien waren de tegenover Joden gepleegde misdaden simpelweg minder belangrijk dan de misdaden die tegenover de ‘eigen’, ‘Poolse’ bevolking begaan waren. Dit alles had zijn weerslag op de nagedachtenis ervan: het merendeel van de weinige overlevenden was naar de Verenigde Staten of Israël geëmigreerd en daardoor kregen Auschwitz en Majdanek prioriteit als gedenkplaatsen van het Poolse martelaarschap. In Treblinka, Belzec en Sobibor werden pas in de jaren zestig gedenktekens opgericht, musea volgden nog veel later. De Bondsrepubliek en de ddr toonden zich ongeïnteresseerd – pas in 2018 stelde Duitsland voor de eerste maal geld beschikbaar voor de kampen van Aktion Reinhardt en het levend houden van de herinnering aan de moorden.

Nog in 2013 wees de regering van de Bondsrepubliek financiële betrokkenheid bij Sobibor af, met als argument dat er geen Duitse slachtoffers waren geweest. Een dergelijk standpunt van de dadernatie is op zich al absurd. Het is bovendien onjuist, want hoewel Aktion Reinhardt in de eerste plaats beoogde Poolse Joden te vermoorden, liet Adolf Eichmann ook vanuit West-Europa treinen naar het oosten rijden. Er bevonden zich dan ook circa 25.000 Duitse en Oostenrijkse Joden onder de slachtoffers van Sobibor. Andere in Sobibor en beide andere kampen gedode Joden waren afkomstig uit Griekenland, Joegoslavië, het Rijksprotectoraat Bohemen en Moravië (het tegenwoordige Tsjechië), Slowakije, Frankrijk en Nederland alsook Wit-Rusland en Litouwen. Voorts werden circa tweeduizend Sinti en Roma vermoord. Ook die Europese dimensie van deze volkerenmoord is veelal op de achtergrond geraakt.

Rachel Auerbach, de vermaarde historica en eerste kroniekschrijver van Treblinka, schreef al in 1947 over het problematische van een gepaste herdenking. De omvang van de misdaad was te onvoorstelbaar, de leemten die de genocide had achtergelaten, waren te groot. Hoe kun je op een daarvoor geëigende manier bijna 2 miljoen individuen gedenken en over hen schrijven?! Het kwam Auerbach voor als een onmogelijke opgave:

Tot degenen die in mijn verslag ontbreken, behoort Halina Czechowicz, het zevenjarige meisje in Treblinka, het kleine Joodse meisje dat luttele minuten voor ze stierf groot werd. Toen haar vader en zij afscheid van elkaar namen, legde zij haar hoofd op zijn schouder, niet om aan zijn borst troost te zoeken of om haar ogen een ogenblik te verstoppen voor de dood die zij al had gezien. Nee, hij was degene die zij troost en kracht wilde geven. ‘Papa, niet bang zijn! Papa, maak je geen zorgen!’ zei ze, en: ‘Hier is mijn horloge. Neem het! Jij blijft leven en daarom krijg jij het.’

Voor Rachel Auerbach verzinnebeeldt dit ogenblik, deze lotsbeschikking, Treblinka:

Ook ik kan het kleine meisje horen en zien. De tranen die ze niet vergoot omdat ze niet wilde dat haar vader leed, vloeien in mijn hart tot mijn stervensuur.’2

1.De Poolse Joden tijdens de Holocaust, 1939-1942

In de na de Eerste Wereldoorlog nieuw ontstane Poolse staat leefden meer dan 3 miljoen mensen met Joodse wortels. Zij waren niet allemaal streng gelovige chassidim of Litwakes: onder hen waren zowel agnosten als christelijk gedoopte Joden, en alles daartussenin. Er waren rijke en arme Joden, arbeiders en intellectuelen, Joden die emigratie naar Palestina overwogen en Joden die in Europa wilden blijven. Er waren politiek linkse en rechtse Joden, en Joden die politiek koud liet. Sommige Joden wilden assimileren, andere moesten juist niets hebben van de Poolse levenswijze. Al deze groepen hadden eigen scholen, theaters en kranten, en bekenden zich tot bepaalde politieke partijen. Kort gezegd: er bestond in Polen een bloeiend, rijkgeschakeerd Joods leven, met een bijbehorende rijke cultuur in de drie talen Jiddisj, Hebreeuws en Pools.

Ondanks hun formele gelijkberechtiging hadden de Joden in de jaren dertig van de vorige eeuw veel te verduren van hun Poolse landgenoten. In de Rzeczpospolita (Republiek Polen) werden hun winkels en bedrijven doelwit van boycots, beperkten de staatsuniversiteiten de toegang voor Joden, en kwam het keer op keer tot pogroms met talloze doden. Hoewel het nationaalsocialistische Duitsland veel verderging in het systematisch rechteloos maken van de Joden, bleef Duitsland in de ogen van de Poolse Joden de beschaafdere natie. Op basis van hun ervaring van de bezetting van Oost-Europa in de Eerste Wereldoorlog vreesden ze van de Duitsers geen groot onheil. Destijds traden de centrale mogendheden immers op als hun bevrijders van het bekrompen antisemitisme van het tsarenrijk. Ze brachten moderniteit en gelijkberechtiging. Na de nederlaag van de centrale mogendheden in 1918 laaide bovendien het anti-Joodse geweld van de kant van hun Poolse ‘buren’ weer op. De Duitsers daarentegen stonden voor orde. Zelfs als nationaalsocialisten zouden ze wel meevallen.

Meteen na de Duitse overval op Polen in september 1939 bleek dit een tragische vergissing te zijn. Al tijdens de campagne in Polen mishandelden leden van de Wehrmacht talloze Joden. Ze knipten baarden af van in kaftans gehulde mannen, lieten de Joden voor zich dansen en vernederden hen op talloze andere manieren. Erger nog: er waren grove mishandelingen, Joden werden geslagen, en het kwam tot executies en massaslachtingen. Alleen al in Częstochowa doodde de Duitse bezetter in de eerste week van september meer dan tweehonderd burgers, voor het merendeel Joden.3

Wat de Duitse militaire commandanten grotendeels toelieten of zelfs ondersteunden, was echter nog geen systematische moordpolitiek tegen de Joden. De nieuwe machthebbers hadden het aanvankelijk vooral gemunt op de oude elite van de Poolse staat, die slechts weinig Joden telde. Tot het voorjaar van 1940 executeerden de onder Heinrich Himmler vallende Einsatzgruppen van de Sicherheitspolizei (veiligheidspolitie) en de Sicherheitsdienst (veiligheidsdienst) met hulp van Duitse politiemannen minstens 60.000 personen. Onder hen waren duizenden Joden, maar op dat ogenblik bestond de veruit grootste groep slachtoffers – nog – uit katholieke Polen.4 Hetzelfde gold voor de door de Sovjet-Unie bezette delen van het land, want het Rode Leger had op 17 september 1939 de Poolse oostgrenzen overschreden en zich in navolging van Duitsland in de strijd gemengd. Na de capitulatie van de gemeenschappelijke vijand op 6 oktober lieten de dictators Hitler en Stalin iedereen die ze als tegenstanders beschouwden genadeloos vervolgen.

Tegelijkertijd vond een politieke herindeling van de veroverde gebieden plaats. In het Duitse Rijk werden de nieuwe gouwen Danzig/West-Pruisen en Wartheland opgenomen, alsmede delen van oostelijk Opper-Silezië en de regio Zichenau (Pools: Ciechanów). Oostelijk van de rivieren de Boeg en de San kreeg de Sovjet-Unie het voor het zeggen; Hitler schiep het Generalgouvernement, een ‘bijland van het Rijk’ met een bezettingsregime onder leiding van zijn huisjurist Hans Frank. De vier districten Radom, Lublin, Warschau en Krakau (Pools: Kraków) waren genoemd naar de grootste steden ervan. Krakau fungeerde als Franks regeringszetel. In al deze gebieden voerde de bezetter een strikte raciale hiërarchie in: Duitsers stonden boven Polen en onder de Polen stonden de Joden, die van de overige bevolking geïsoleerd moesten worden. Andere etnische minderheden van de ten onder gegane Poolse staat, zoals Litouwers en Oekraïners, werden door de nieuwe heersers met scepsis bekeken, maar ook beschouwd als potentiële hulpkrachten.

Voor Polen en Joden was dit laatste uitgesloten. De Polen moesten het zonder staat stellen, maar het was vooral zaak greep op de Joden te krijgen. Alleen zo konden de antisemitische maatregelen die in het Duitse Rijk waren getroffen ook hier snel worden ingevoerd. Er werden nieuwe voorschriften afgekondigd, zoals de invoering van de ‘Jodenster’, die de drager als ideologische hoofdvijand onderscheidde. In de meeste grote en kleinere steden met een Joodse bevolkingsgroep riep de bezetter hiervoor zogenoemde Judenräte (Joodse raden) in het leven, door de Duitsers benoemde organen die het Joodse zelfbestuur moesten organiseren, maar feitelijk vooral fungeerden als doorgeefluik van Duitse bevelen. De leden waren doorgaans lokale prominenten, die bij voorkeur de Duitse taal machtig waren.

Na de eerste schok van het uitbreken van de oorlog leek de situatie ogenschijnlijk te kalmeren. In de eerste dagen van de bezetting gingen individuele soldaten en politiemannen zich te buiten aan geweld en werden Joden willekeurig op straat opgepakt om dwangarbeid te verrichten, maar daarna trad een zekere orde in. Voorzitters van Joodse raden als Adam Czerniaków in Warschau en Chaim Rumkowski in Łódź (Duits: Litzmannstadt) zagen het als hun plicht de schade voor de Joodse gemeenschap zo veel mogelijk te beperken. Daarom probeerden ze zo goed mogelijk tegemoet te komen aan de Duitse verlangens. Zo riepen ze arbeidsbataljons in het leven, waardoor Joden niet meer zomaar van straat werden geplukt en gedwongen aan het werk werden gezet.

De door de Joodse raden bereikte resultaten liepen nogal uiteen en waren sterk afhankelijk van de speelruimte die de Duitsers boden: zij bepaalden wie in het bestuur van deze organen kwam, en wie weigerde bevelen uit te voeren, moest rekening houden met mishandeling of zelfs executie. In Kraków bijvoorbeeld arresteerde en vermoordde de Duitse bezetter tweemaal achtereen het voltallige bestuur van de Joodse Raad, totdat in de persoon van Dawid Gutter een voorzitter aantrad die zich gedwee opstelde tegenover de Duitsers en zonder enige scrupules optrad tegen de Joden. Czerniaków daarentegen oogstte lof voor zijn integriteit en collegialiteit. Rumkowski wordt tot op de dag van vandaag gezien als een eigenmachtige regent in eigen kring die zich tegenover de Duitsers de onderworpen dienaar betoonde.5

Aanvankelijk hadden zowel Joden als Duitsers baat bij het Joodse zelfbestuur, dat zich daardoor gestaag ontwikkelde. In de steden ontstonden een Joodse politiemacht, een Joodse rechtspraak en Joodse welzijnsinstellingen, zoals gaarkeukens en ziekenhuizen. De Joodse raden organiseerden voorts scholing, huisvesting en levensmiddelendistributie, die door een eigen belastingheffing werden gefinancierd. Dit alles werd noodzakelijk omdat de Duitsers de Joden weldra maatschappelijk isoleerden. Ze onteigenden als eerste bedrijven en fabrieken, waardoor handarbeiders en zelfstandigen hard werden getroffen – van de ene op de andere dag raakten ze hun inkomstenbron kwijt en konden ze hun gezin niet meer onderhouden.

Kort daarop legden de Duitsers beslag op woning- en grondbezit van de Joden. Naast willekeurige plunderingen waaraan Joden ten prooi vielen, verplichtten de Duitsers hen tot het afdragen van speciale heffingen in de vorm van ‘contributies’. Daaronder vielen ook voorwerpen van waarde, met als gevolg een snelle verarming van de Joden. De roof van het Joodse bezit, dat doorgaans werd ‘geariseerd’ en in Duitse handen belandde, had zijn weerslag op de economie van het hele land. Talloze bedrijven sloten de deuren, honderdduizenden raakten werkloos, bankrekeningen werden geblokkeerd en bezittingen werden geplunderd. Daar bleef het niet bij: nieuwe verordeningen van het Generalgouvernement sloten Joden uit van de gezondheidszorg van overheidswege en van pensioenbetalingen, zodat tegen het einde van 1939 voor talloze Joden de strijd om te overleven al de dagelijkse realiteit was geworden.

De Duitsers draaiden de duimschroeven verder aan. Reeds op 8 oktober 1939 richtten ze in de zo’n 150 kilometer zuidwestelijk van Warschau gelegen districtshoofdstad Piotrków Trybunalski een eerste getto in. Joden moesten hier wonen in een speciaal aangewezen wijk, die voor Polen en Duitsers verboden terrein was; alleen bij hoge uitzondering mochten de Joden het getto verlaten. West- en Zuid-Europa kenden al sinds de middeleeuwen Joodse getto’s, maar een dergelijke afzondering was in Polen tot dan toe onbekend. Weliswaar werd vanaf de negentiende eeuw een plek waar veel Joden woonden in het dagelijks spraakgebruik als ‘getto’ betiteld, maar daarvoor golden geen officiële voorschriften. Deze ‘getto’s’ waren weliswaar dichtbevolkt, maar ze konden niet worden vergeleken met het getto in Piotrków, waar de Duitsers 28.000 Joden opeenpakten in een wijk die tot dan toe slechts 6000 bewoners had geteld.6

In heel Polen ontstonden tot begin 1942 honderden getto’s voor in totaal 1,8 miljoen Joden, sommige met niet meer dan honderd, andere, zoals dat in Warschau, voor meer dan 450.000 ingezetenen. Alleen al in het Generalgouvernement waren er 342 van dergelijke ‘woongebieden’, waarvan slechts 26 bestemd waren voor meer dan 10.000 mensen. Deze getallen verraden dat er grote onderlinge verschillen waren. In Warschau vormde het getto een grote stad binnen een metropool, waar het hele bestaan in het teken stond van de Duitse dwangmaatregelen; elders leefden een half miljoen Joden in kleine getto’s onder omstandigheden die uiterlijk vaak niet erg verschilden van de omstandigheden in de tijd voor de oorlog. Veelvuldig ontbrak zelfs een omheining of muur, werd de controle op de Joden aan de lokale politie overgelaten en vertoonde de Duitse bezetter zich er hoogstens om de paar dagen. De Joodse ervaringen van dit gettobestaan varieerden dienovereenkomstig, zodat bijvoorbeeld de overlevende Frederick Weinstein over Gniewoszów, een klein getto met amper drieduizend ingezetenen in het district Radom, kon berichten dat daar ‘na een jaar Duitse bezetting de Joden veel vrijheid genoten’ en zonder beperking hun godsdienst konden belijden.7

In verreweg de meeste getto’s was de situatie echter veel benarder. Daar verbleven niet meer alleen de bestaande bewoners, maar ook talloze gedeporteerde Joden uit het westen van Polen. In deze bij het Duitse Rijk ingelijfde gebieden droomden de Duitsers van zuiver ‘arische’ steden en dorpen, met als gevolg dat ze tot maart 1940 ruim honderdduizend Joden naar het Generalgouvernement deporteerden; zij werden nadien gevolgd door duizenden anderen uit Duitsland zelf en uit Wenen. De leraar Chaim Kaplan noteerde daarover in zijn dagboek:

De ballingen werden voor zonsopkomst met geweld uit hun bed gehaald; de beulsknechten van de Führer lieten hen geld noch bezittingen meenemen en dreigden onafgebroken hen dood te schieten. Voordat ze op pad werden gestuurd, werden hun zakken leeggehaald en werd gecontroleerd of ze waardevolle voorwerpen in hun kleding of op hun lichaam verborgen. Zonder een stuiver op zak en zonder warme dekens voor de vrouwen, kinderen, bejaarden en zieken – soms zelfs zonder schoenen aan hun voeten of wandelkrukken in hun handen – werden ze gedwongen hun huizen, hun eigendommen en de graven van hun voorouders achter te laten en te vertrekken.8

De bestaande bewoners heetten de nieuwkomers al dan niet welkom, maar konden in het licht van de eigen vertwijfelde situatie weinig hulp bieden. De verdreven Joden behoorden daardoor vaak tot de armste gettobewoners. Ze waren er nog slechter aan toe dan de Joden die vanuit honderden dorpen en stadjes moesten verkassen naar lokale centra, waar de Duitsers een vastere greep op hen hadden.

De Joodse raden plaatsten hen in woningen die al overvol waren. Er was geen andere keus. In het getto van Kraków moesten de 15.000 ingezetenen het doen met iets meer dan 300 huizen van vaak slechts één verdieping waarin ook de Joodse bestuursinstanties onderdak moesten vinden. Slechts bij hoge uitzondering beschikte een individu over een eigen kamer, dit was aan de bestuursfunctionarissen voorbehouden. Doorgaans moesten tien of meer personen een tweekamerwoning delen, waarmee de gemiddelde kamerbezetting op bijna vier personen kwam.9 De bevolkingsdichtheid in het getto van Warschau bedroeg meer dan 150.000 personen per vierkante kilometer. Ter vergelijking: de huidige bevolkingsdichtheid op Manhattan bedraagt 27.500 personen per vierkante kilometer.

Na de Duitse overval op de Sovjet-Unie in de zomer van 1941 herhaalden deze taferelen zich; de opeenvolgende stappen van het rechteloos maken van de Joden werden in de nieuw veroverde gebieden nog sneller gezet. Van de gebieden die voorheen deel uitmaakten van de Republiek Polen en bijna twee jaar onder Moskouse heerschappij stonden, werd alleen het district Białystok door Hitler ingelijfd bij het Duitse Rijk. Veel grotere gebieden vormden nu de westelijke uitlopers van de nieuwe Rijkscommissariaten Ostland en Oekraïne, en ook het Generalgouvernement werd aanzienlijk uitgebreid in zuidoostelijke richting met het district Galicië en de stad Lviv (Pools: Lwów; Duits: Lemberg).

De daar wonende Joden kregen aan het begin van deze volgende bezetting te maken met oprukkende Duitse Einsatzgruppen (paramilitaire doodseskaders bestaande uit leden van de veiligheidsdienst, de veiligheidspolitie, de gewone politie en de Waffen-ss). Anders dan in 1939 ging het ditmaal niet om het uitschakelen van de lokale elite, maar om een rassenoorlog tegen de Joden. Massaslachtingen met in totaal vele honderdduizenden slachtoffers waren het gevolg; in veel plaatsen schoten de Duitsers letterlijk alle Joden dood. In de regio Wolynië doodden de Einsatzgruppen in de maanden september en oktober 1941 zo’n kwart van alle daar levende Joden. Elders werd de Joodse gemeenschap gehalveerd, zoals in het kleine Oost-Galicische stadje Kosów Huculski, waar tweeduizend van de oorspronkelijke vierduizend Joden werden vermoord.

De grootscheepse vernietiging plaatste de Joodse raden voor heel andere uitdagingen. In stadjes waar de Joodse bevolkingsgroep gedecimeerd werd, was het vaak niet meer mogelijk een enigszins effectief zelfbestuur op te tuigen. In plaatsen als Czortków of Krzemieniec resteerden alleen een gaarkeuken en kledingdistributie; andere sociale voorzieningen, scholen en al helemaal een religieus leven bestonden niet meer en het gemeenschapsleven stortte in. De Duitsers stelden nu vaker onbekwame collaborateurs aan in leidinggevende functies; deze zorgden hier voor nog ondraaglijker omstandigheden dan in de westelijke delen van het Generalgouvernement.10 In het Galicische Stanisławów noteerde de 21-jarige Elsa Binder begin 1942 vertwijfeld:

Het ergst zijn de avonden. Om zeven uur, wanneer de lichten op bevel worden gedoofd, gaat de hele familie naar bed. Alleen ik zit bij kaarslicht te lezen of te schrijven. Ten slotte stap ik in de onverwarmde kamer in het door een steen verwarmde bed waar ik tijd te over heb om over mijn huidige leven na te denken.

Leven? Het is zeer de vraag of je dit leven kunt noemen.

Vegeteren? Ook dat niet. Ik denk, voel en lijd immers. Ondanks mijn pijn blijf ik tegelijk hopen.11

Onder Duitse heerschappij verpauperden de Joden in hoog tempo, in alle bezette gebieden. De getto’s waren grotendeels afgesloten van de buitenwereld, wat vooral tot uiting kwam in levensmiddelentekorten. De Duitse bezetter was niet bereid de benodigde hoeveelheden kosteloos ter beschikking te stellen en de beschikbare gelden raakten vlug op. En wat voor het getto als geheel gold, gold ook voor het individu: de Joodse raden konden weliswaar voor de allerarmsten een beetje eten gratis beschikbaar stellen, maar dat was een druppel op een gloeiende plaat. De mensen verhongerden ‒ alleen al in Warschau zouden tot de zomer van 1942 aan voedselgebrek en daarmee samenhangende ziekten zo’n 80.000 personen zijn overleden. Even rampzalig was het gebrek aan medicijnen, zodat besmettelijke ziekten als tyfus en tuberculose vrij spel kregen en hun bloedige tol eisten. De lijken lagen buiten op straat omdat de doodgravers het werk niet aankonden. Chaim Kaplan schrijft hierover:

Er zijn huizen waarvan de helft van de bewoners is omgekomen. Iedereen kent in zijn directe omgeving tientallen sterfgevallen die op het altaar van de verschrikkelijke vlektyfus werden geofferd. Er zijn ontelbare slachtoffers.12

Ook forse vermogens boden geen bescherming tegen dit lot. Het geld gleed de mensen door de vingers door woekerprijsstijgingen van 18.000 procent op de zwarte markt. Een doorsneegezin van vier personen gaf meer dan twee derde van het beschikbare inkomen uit aan eten zonder daarmee hun maag te kunnen vullen.13 Velen konden helemaal geen voedsel betalen. Onontbeerlijk was een betrekking die je verzekerde van een minimaal inkomen, maar bovenal een maaltijd op de werkplek. Bij het gegeven Duitse economische beleid resteerde dan vaak als enige mogelijkheid aanmelding bij de werkbataljons van de Joodse Raad, maar juist voor academici – de voornaamste slachtoffers van de antisemitische maatregelen ‒ was dit zware lichamelijke werk zeer belastend, met alle gevolgen van dien. Wel betaalden de Joodse raden 4 tot 5 złoty per dag, plus soep en een snee brood, zodat velen zich als vrijwilliger meldden – zelfs wanneer het beetje eten wegens geldgebrek hun enige loon was.

Omdat de Duitse vraag naar de spotgoedkope Joodse arbeidskracht enorm was, bloeide het systeem. Vanaf medio 1940 hielden de Duitsers toezicht op de betaling van de Joden door hun ‘gebruikers’ – bedrijven, overheidsinstanties en zelfs particulieren die huishoudelijke hulp inhuurden – voor wie de slavenlonen hoogst aantrekkelijk bleven. Maar de nood in de getto’s was zo groot en het voor de werkbataljons benodigde aantal mannen zo gering ten opzichte van het aantal werklozen, dat in het begin zelfs vrijwilligers te vinden waren voor werk in de kampen: in het district Lublin had ss- en politieleider Odilo Globocnik zich voorgenomen rivieren te kanaliseren, moerassen droog te leggen en een verdedigingswal tegen de Sovjet-Unie te bouwen.

Economisch en militair gesproken zette dit weinig zoden aan de dijk, maar het paste in de nationaalsocialistische ideologie Joden tot lichamelijk werk te verplichten. Voor deze gedachte werkten tot najaar 1941 ruim tienduizend mannen zich in het zweet, en hun verwanten thuis ontvingen inderdaad het beloofde karige loon. Maar de omstandigheden waren zo abominabel en de sterftecijfers zo hoog dat zich alleen na de eerste oproep ook arbeidsvrijwilligers aanmeldden. Daarna moest men op gedwongen rekrutering terugvallen. Velen werden zodanig mishandeld en raakten zo verzwakt dat ze kort na terugkeer in het getto stierven. Zelfs het Duitse arbeidsbureau stelde vast: ‘De inzetbereidheid van de Joden in de kampen is na veel bittere ervaringen niet groot meer.’14

De Joodse raden ontwikkelden echter betere plannen voor de materiële verzorging van de getto’s: ze riepen op grote schaal werkplaatsen en zelfs regelrechte fabrieken in het leven, die met name kleding, laarzen en huishoudelijke artikelen voor de Duitsers vervaardigden. Ook in kleinere steden als Tarnów, Bochnia en Tomaszów Mazowiecki was dit schering en inslag. De enorme vraag naar de hiermee verbonden werkgelegenheid blijkt wel uit het feit dat in Warschau in december 1941 nog altijd 67.583 Joodse mannen als werkzoekenden geregistreerd stonden. En er waren Duitse ondernemers die geld roken via expansie in het oosten – mede aangetrokken door een wervingscampagne die goedkope arbeidskrachten in het getto van Warschau beloofde.15

Zo startte de firma Schultz & Co GmbH daar in september 1941 met zijn legerkledingproductie met aanvankelijk 150 arbeiders. In december waren dit er al 850, in juli 1942 zelfs 4500. Hiermee gepaard ging een zeer winstgevende uitbreiding van het geleverde assortiment; aanvankelijk vervaardigde Schultz alleen textiel, maar binnen luttele maanden werden ook een bontwerkplaats, een meubelmakerij, een schoenmakerij en een laboratorium voor het reinigen van veldflessen op poten gezet – stuk voor stuk om in de behoefte van de Wehrmacht te kunnen voorzien.16 Wie hier of elders voor de Duitsers werk verrichtte, ontving een veel hoger officieel broodrantsoen, in Warschau minimaal 4 kilo per maand – nog altijd belachelijk weinig. Maar dat gold in maart voor 33.000 personen, terwijl 421.000 anderen het met slechts 2 kilo moesten doen.17