Rob Pijpers

Hou-Zee!

dreggen in de beerput van een nationaalsocialistische familie

2021 © Uitgeverij Verbum en Rob Pijpers

ISBN 9789493028494

Meer informatie: verbum.nl

Inhoud

Inleiding

De Leider

Lambertus

Geertje

Iekje

Jorrittina

Meta

Herman

Besluit

Dankwoord

Inleiding

‘Kameraad, hiermede bevestig ik u met vreugde de goede ontvangst van uw schrijven van 7 dezer en geef u de verzekering dat uw aanstaande oproep mij te scharen onder uwe directe medewerkers, een periode van mijn leven zal inluiden, waarnaar ik hunker en waarin ik het beste wat in mij is aan onze Beweging hoop te geven. Met Nationaal-Socialistische groet, Hou-Zee!’¹

Dit schreef Lambertus de Jonge, mijn grootvader van moederskant, op 9 november 1940 aan Friedrich van Bilderbeek, destijds ‘Hoofd Afdeeling II-Financiën der NSB’ per adres Maliebaan 35 in Utrecht. Het betrof een reactie op een getypte brief van Van Bilderdijk gedateerd ‘7 november 1940, slachtmaand’ aan mijn grootvader per adres Nic. Maesstraat 86 in Amsterdam: ‘Kameraad, in antwoord op uw schrijven d.d. 27 october j.l. deel ik u mede, dat ik gaarne van uw diensten gebruik zal maken zoodra onze afdeeling over meer ruimte gaat beschikken, hetwelk het geval zal zijn als het nieuwe gebouw voor de administratie in gebruik zal zijn genomen. Binnen afzienbaren tijd kunt u nader bericht hieromtrent tegemoet zien. Met Nationaal-Socialistische groet, Hou-Zee!’²

Een doorslag van de brief van mijn grootvader trof ik aan in een van de aan hem gewijde dossiers van het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, de Stichting Toezicht Politieke Delinquenten, de Zuivering Ambtenaren en het Nederlandse Beheersinstituut in het Nationaal Archief in Den Haag. Hoe en waarom belandde ik in het Nationaal Archief?

Eind 2018 ontdekte ik op het internet bij toeval de naam van Jorrittina Kooistra, een zuster van mijn grootmoeder van moederskant, op een ledenlijst uit de oorlogsjaren van Amsterdamse nsb-leden. In weerwil van haar lange verblijf op het ondermaanse, heb ik Jorrittina slechts enkele malen ontmoet. Tijdens deze schaarse ontmoetingen maakte ze steevast een gesloten, de laatste keer een melancholieke, zo niet onversneden zwaarmoedige indruk. De vermoedelijke redenen van zowel deze geestesstaat als het schaarse aantal ontmoetingen zijn mij inmiddels veel duidelijker geworden.

Eerlijk gezegd had ik eerder verwacht dat de naam van mijn vader, Herman Pijpers, op een dergelijke ledenlijst had gestaan. Deze onmogelijke figuur belichaamde bij leven de wandelende nsb-mentaliteit van naar boven likken en naar beneden trappen,³ trachtte mij een halve eeuw terug te bekeren tot het ideaal van de ‘corporatistische maatschappij’⁴ aan de hand van een geschrift dat op z’n laatst in het laatste oorlogsjaar van de drukpers kon zijn gekomen en sprak, als ambtenaar van het Ministerie van Justitie, in het jaar onzes Heren 1967 meesmuilend over ‘dat Joodje’ bij het aantreden van Carel Polak als minister van dit departement in het kabinet-De Jong. Carel Polak overleefde de oorlogsjaren in de onderduik.

De laatste achttien jaar van haar leven sleet Jorrittina tussen haar halfedelgesteenteverzameling, langspeelplatencollectie en een boekenkast vol Rudolf Steinerachtige publicaties, in een nabij Rijsenburg op de Utrechtse Heuvelrug lommerrijk gelegen serviceflat, niet lang na de oorlog speciaal gebouwd voor senioren uit de ‘gegoede burgerij’ en grossierend in navenante voorzieningen. Na haar overlijden ontving ik een vijftal ouderwetse welgevulde platenkoffertjes, waaruit een nadrukkelijke voorkeur voor het klassieke en romantische repertoire opklonk. In dat opzicht was ze overigens wel een zeer vreemde eend in de familiebijt. Al mijn overige, inmiddels overleden familieleden van haar en de navolgende generatie waren naar beproefd calvinistisch-Nederlands recept behept met de sensibiliteit en kunstzinnige bagage van een sloopkogel. Zo reikte de cultureel-muzikale horizon van mijn vader niet verder dan een tweetal langspeelplaten met marsmuziek, uitgevoerd door Nederlandse en Duitse politie- en legerkapellen, die hij sporadisch afspeelde op een koffergrammofoon uit het midden van de vorige eeuw, die naar mijn beste weten ooit Jorrittina had toebehoord. Van het verdere leven van Jorrittina wist ik overigens weinig tot niets, behalve dat ze ‘onderwijzeres’ geweest zou zijn.

De ontdekking van de naam van Jorrittina gaf aanleiding te over om spoorslags bij het Nationaal Archief te informeren naar eventueel aanwezige dossiers binnen het archief van om te beginnen een achttal naaste familieleden:

Willem Pijpers (1882-1945), mijn grootvader van vaderskant

Johanna Weil (1883-1963), mijn grootmoeder van vaderskant

Herman Pijpers (1923-2011), mijn vader

Lambertus de Jonge (1894-1966), mijn grootvader van moederskant

Geertje Kooistra (1894-1981), mijn grootmoeder van moederskant

Meta de Jonge (1924-2017), mijn moeder

Iekje Kooistra (1896-1992), zuster van Geertje Kooistra

Jorrittina Kooistra (1903-1997), zuster van Geertje Kooistra

Enkele weken later ontving ik het bericht dat in het Nationaal Archief een flinke stapel dossiers over Lambertus, Geertje, Iekje, Jorrittina en Meta wachtte om doorgespit te worden. Zo kwam het dat ik op een grijze januaridag in 2019 koers zette naar het Nationaal Archief, gelegen in de architectonische woestenij die na de oorlog en het ongelukkige geallieerde vergissingsbombardement op de Haagse wijk Bezuidenhout werd opgetrokken, en waarbij vergeleken de megalomane bouwwerken van nazi-architect Albert Speer in Neurenberg en de nieuwe rijkskanselarij voor Führer Adolf Hitler in Berlijn de fijnzinnige voortbrengselen van een schöngeist lijken.

Het goede nieuws daarentegen is dat een aanmerkelijk deel van het hulpvaardige uitvoerende archiefpersoneel ‘met een vlekje’, evenals vermoedelijk ikzelf als gepatenteerde ‘asociaal’⁵, destijds onmiskenbaar als acute bedreiging voor het gezonde volkslichaam zou zijn beschouwd en in de gouw Nederland van een Derde of Vierde Rijk van de oosterburen zijn leven niet zeker was geweest – noem het vooruitgang.

Een dag later noteerde ik in mijn werkjournaal: ‘Gisteren, bij stormachtige regenwind, naar het Nationaal Archief, gelegen aan dat gruwelijke plein achter station Den Haag Centraal. Dossiers afgehaald aan balie. Lichtelijk gespannen. [...] Besloten eerst alle dossiers “vlug” door te nemen voor een eerste indruk, om te beginnen die van Meta de Jonge. Godallejezus, meteen bleek dat alles nog vele malen erger was dan gedacht.’⁶

In het navolgende, dat – van begin af en naderhand steeds nadrukkelijker – niet louter als proeve van particuliere psychoanalytische bezigheidstherapie gedacht was, probeer ik naar vermogen het foute oorlogsverleden – en de nasleep daarvan – van achtereenvolgens Lambertus, Geertje, Iekje, Jorrittina en Meta te reconstrueren. Met dat van Herman bij wijze van toegift.

De veelal ronduit onthutsende archiefdocumenten van en over mijn directe voorzaten die ik tijdens mijn navorsingen onder ogen kreeg, bezorgden me eerlijk gezegd vaker dan me lief was wat Johan Huizinga als ‘historische sensatie’ betitelde: je hebt het verleden dan letterlijk in handen, van een Arbeitsbuch für Ausländer/Deutsche Reich met Teutoonse adelaar plus hakenkruis tot schandelijke epistels en getuigenissen van je ouders en grootouders. Ook wanneer dat verleden, zoals in dit geval, weinig bevorderlijk is voor het dagelijks humeur en het vertrouwen in de mens. Anderzijds raak je des te sterker doordrongen van het belang van het behouden van tastbare herinneringen aan het verleden, ook waar het om het jongste verleden gaat. Vaker wel dan niet om minder nobele redenen zijn veel cruciale herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog, zoals archiefdocumenten, nog in de oorlogsjaren of in latere decennia ‘verdwenen’, waarmee met name ook onwelgevallige zaken uit het collectieve geheugen werden gewist. Concreet: zonder inzage in de wel bewaard gebleven documenten van en over mijn voorzaten was hun oorlogsverleden voor mij letterlijk een gesloten boek gebleven. Deze documenten vormen dan ook het onontbeerlijke fundament van dit opstel.

Zomer 1933 in Heidelberg: Geertje Kooistra en Lambertus de Jonge (links achteraan) en Jorrittina Kooistra (vooraan 2de van links)

De Leider

‘Na 1900 is het bergafwaarts gegaan met Europa in de wereld. Het verloop van de Russisch-Japanschen oorlog was de eerste slag, welke aan het prestige van het blanke ras werd toegebracht, als wij afzien van het allesbehalve verkwikkelijke schouwspel, dat de oorlog in Zuid-Afrika tusschen Engelschen en Boeren, ten aanschouwe van Zoeloe’s en Kaffers, heeft geboden.’⁷ [...]

‘De oorlog van 1914-1918 heeft het Europeesche prestige in de wereld onherstelbaar geschaad.’⁸ [...]

‘Dit alles bij elkaar kon gevoeglijk beschouwd worden als het begin van het einde van Europa’s wereldmacht.’⁹ [...]

‘Zoo was de toestand toen ik in 1931 de NSB oprichtte.’¹⁰ [...]

‘Ook de Joden moeten dus ergens kunnen leven, en als een volk hen heeft opgenomen, is dit volk ook voor hen verantwoordelijk. Maar dit wil geenszins zeggen dat de Joden in dit volk en over dit volk den baas moeten spelen, zooals dit b.v. in Amsterdam geschiedde, waar eens van de vijf wethouders er vier Jood waren. Dit is een misstand die zich wreekt, zoowel aan het volk, temidden waarvan de Joden leven, als aan de Joden zelf.’¹¹ [...]

‘Reeds in den zomer van 1940 werd mij medegedeeld dat de Joden uit Nederland zouden worden weggevoerd.’¹² [...]

‘Niemand heeft het recht ons, NSB’ers, ten aanzien van hetgeen den Joden deze jaren is overkomen, één enkel verwijt te doen.’¹³ [...]

‘Ons idealisme was rein. Ons verlangen naar volkssaamhoorigheid, naar zelfrespect der natie.’¹⁴ [...]

‘Wat ons betreft, de heldenstrijd der NSB tegen Himmler zal eens door ons Volk gewaardeerd worden.’¹⁵ [...]

‘Het Nederlandsche volk heeft in deze vijf jaren veel geleden, maar de getrouwe, eerlijke NSB’ers hebben daarvan zóó ruimschoots hun deel gehad, dat ze behooren tot het zwaarst getroffen deel der natie.’¹⁶

Anton Mussert

Lambertus

Volgens een roze formulier van de Dienst der Grensbewaking dat zich in een van de dossiers van Lambertus bevindt werd hij, in gezelschap van Geertje en dochter Meta, op 22 mei 1945 aangehouden en geregistreerd door de Veiligheidsdienst Enschede bij ‘den Doorlaatpost Glanerbrug’. Enkele verdere vermelde gegevens: ‘Gedwongen vertrokken naar buitenland: 21 september 1944’; ‘door SD [Sicherheitsdienst – R.P.] naar Dld. gezonden’; ‘werkgever in Duitsland: administrateur diverse Nederlandse kampen’; ‘in beslag genomen voorwerpen: R.M. 2273,-’. En voorts: ‘Signalement: lengte 1.77’; ‘kleur haar: licht blond’; ‘gebit: ged. kunstgebit’; ‘zichtbare litteekens: geen’; ‘gekleed als onder: lichte regenjas, donkerblauw colbert, bruin gestreept overhemd, grijze sokken, hoge bruine schoenen.’¹⁷ De bevoegde opsporingsambtenaar, A.M. den Hollander, had kennelijk meteen door wat voor vlees hij in de kuip had: ‘Beslissing hoofd VD [Veiligheids Detachement – R.P.]: O [onbetrouwbaar]’; ‘te transporteren naar: I.K. [interneringskamp]’.¹⁸

Ik herinner mij Lambertus als minzaam glimlachende oudere heer die, staand aan de rand van het zonovergoten cricketveld van de club Ajax Leiden in het schier onverdraaglijk keurige Oegstgeest, nauwlettend de prestaties gadesloeg van het jeugdelftal van de Haagse vereniging vuc, waarvan ik deel uitmaakte. We spreken dan van midden jaren zestig van de vorige eeuw. Tussen haakjes: de toenmalige voorzitter van de Voorwaarts Utile Dulci Combinatie, met haar vermaarde ‘Wondertent’ aan de Haagse Schenkkade, waar keuzeheer van de knvb Karel Lotsy¹⁹ in eerdere jaren zijn donderpreken afstak tegen de spelers van het Nederlands elftal, was dezelfde C.S. Roem, directeur van het filmbedrijf Profilti, die als kersverse ‘leider’ van de Bioscoopbond onder Duitse pressie in januari 1941 instemde met het weren van Joden uit bioscopen. In 1940 was de Joodse directeur van de Bioscoopbond, A. de Hoop, ontslagen en hadden vier Joodse bestuursleden zich gedwongen gezien om terug te treden, waarna de Duitse filmproducent Ufa het voor het zeggen had gekregen binnen het bestuur.²⁰

Hoe belandde Lambertus in mei 1945 in het grensdorp Glanerbrug bij Enschede en waarom werd hij direct veilig opgeborgen? In een proces-verbaal gedateerd 12 oktober 1946 van de hand van Marinus van der Dussen, rechercheur van de Politieke Recherche Afdeling²¹ voor de provincie Utrecht, komen meerdere personen aan het woord die hij had gehoord in het kader van een door hem ingesteld onderzoek naar Lambertus. Lambertus zelf legde deze verklaring af:

‘Ik ben in augustus 1934 lid geworden van de N.S.B. De reden van mijn lidmaatschap zijn:

1. Als oud-Indischman de leuze: ‘Indië verloren, rampspoed geboren’, gevoerd door de N.S.B. Omdat ik de verdediging van Indië onvoldoende achtte (practisch geen vloot, veel te kleine militaire macht),

2. Meende ik, dat de N.S.B. een compromis tot stand zou weten te brengen tussen kapitaal en arbeid. (Verplichting werkgever: de werknemer behoorlijk te betalen, sociaal te verzorgen, aandeel in de winst te geven, waar tegenover de werknemer door deze voorrechten het bedrijf zou steunen door zijn arbeid). Ik heb f 3,50 contributie per maand betaald. Mijn stamboeknummer is mij onbekend. Ik heb verschillende reclameaffiches voor het raam mijner woning gehangen, o.a. roddelen schaadt uw volk. Alleen op verjaardagen van den leider heb ik de roodzwarte vlag uitgestoken. Ook heb ik nog vergaderingen van de beweging bijgewoond, evenzo ook enkele landdagen in Lunteren, doch na 1940 nooit meer. Mijn blokleider was Sanders, Prof. Sprengerlaan 21 te Maartensdijk. Ik was geabonneerd op VoVa²² en korten tijd op het Nationale Dagblad. Ik heb als lid van de N.S.B. bedankt op 6 maart 1942, in verband met de vervolging van joden en vrijmetselaren, waartoe de N.S.B. onder Duitse dwang toen werd geprest. Ik meende, als oud lid der Vrijmetselarij, dat deze on-Nederlandse maatregel niet te aanvaarden was voor een man, die steeds voor vrijheid had gevochten en alleen voor zijn volk meende te kunnen strijden door lid te worden van de N.S.B. Ik ben persoonlijk naar Den Haag gegaan en heb bij den leider der A.T.L. [Algemeen Toezicht Leden – R.P.], de Jager Meezenbroek, als lid van de N.S.B. bedankt. De brief van 3 juni 1942, welke zich in mijn dossier bevindt is het gevolg geweest van mijn bezoek in Den Haag, en daar deze brief naar verschillende hooggeplaatste personen moest, werd ik pas in juli 1942 officieel afgevoerd. Ik was leider van een Engelse zaak, de Holland Colombo Trading Society. Bij het uitbreken van de oorlog in 1940 was ik zonder werk. Van Bilderbeek, hoofd van de afdeling Financiën van de N.S.B., heeft mij gevraagd of ik een kaartsysteem wilde maken van de percelen, gekocht of gehuurd door de N.S.B. die gebruikt werden als groeps- of kringhuis. Zo kreeg ik de functie van administratief hoofd van de gebouwendienst der N.S.B. Deze functie heb ik bekleed van ongeveer maart 1941 tot mijn bedanken als lid in 1942. [...] Ik verklaar pertinent, nooit blokleider na 1940 te zijn geweest. Daar ik vrijmetselaar ben geweest en ik als zodanig werd beschouwd als spion, heb ik mij niet verzet tegen een betaling van f 1,75 per maand als begunstiger (symp. lid). Dat ben ik gebleven tot het einde van den oorlog. Ik ben korten tijd lid geweest van de Nederlandse Volksdienst in 1942, en heb na enkele maanden bedankt, toen mij bleek, dat de gelden niet werden besteed, zoals ons werd voorgespiegeld. Voor de N.V.D. betaalde ik f 1,00 per maand aan contributie. Het vijfjarenteken van de N.S.B. heb ik gehad, doch ik heb nooit een of ander insigne van de N.S.B. of één harer nevenorganisaties gedragen. Nationaal-socialistische pamfletten heb ik wel eens in de bus gegooid, doch nimmer heb ik gecolporteerd. Als hoofd van de gebouwendienst der N.S.B. heb ik een uniform gedragen, zijnde een zwarte rijbroek met laarzen, zwarte tuniek met op de kraag blauwe spiegels met drie gouden balkjes daarop aangebracht. Verder een pet en een koppelriem. Een wapen heb ik nooit gedragen. In 1944 ben ik een paar dagen in Avegoor geweest op een schietcursus. Na het beeindigen van de cursus kreeg ik een wapenvergunning en pistool. Ik heb het pistool nimmer gedragen, noch gebruikt en ingeleverd op het hoofdkwartier der N.S.B. De brief, die ik gekregen heb van den Burgemeester²³, betrof een onderhoud over den Heer van Rooyen, directeur van den distributiedienst Utrecht. Deze zat gevangen, beschuldigd van geknoei met bonkaarten. Ik heb verscheidene malen bij de Duitse instanties gepleit voor zijn invrijheidstelling, hetgeen mij na enkele weken is gelukt. In 1940 was ik districtsvertegenwoordiger voor het Strijd & Verkiezingsfonds. Ik was bezitter van een huis, Oosterpark 37 Amsterdam. Beneden woonde de familie Fasnumes [Vas Nunes – R.P.], een joodse familie, waarmee ik zeer bevriend was. Deze familie beklaagde zich, dat de heer Breems [Bremer – R.P.], ook een Jood, zijn huis uitbouwde, op een wijze, dat perceel 37 ingebouwd werd. De familie Fasnumes verklaarde mij, dat hem dat door omkoperij gelukt was. Zij vroegen mij, of daar niets aan te doen was. Al mijn pogingen langs officiële weg, mislukten en toen heb ik naar Kuijpers [Cuypers – R.P.] geschreven. Ik kreeg bericht terug, dat er niets aan te doen was. Ik heb er nooit meer iets van gehoord. In 1934 heb ik de eed van trouw op Mussert afgelegd. Een radiovergunning heb ik gehad.’²⁴

Een van de andere door Van der Dussen gehoorde getuigen was de buurman van Lambertus, ‘Cornelis Sanders, koopman, wonende Prof. Sprengerlaan 21 te Maartensdijk, thans gedetineerd in het interneringskamp Rhijnauwen’, die tegenover hem verklaarde: ‘Ik ben blokleider geweest van de N.S.B. van de groep Tuindorp. L. de Jonge is mij bekend, daar hij bij mij stond ingeschreven als lid van de N.S.B. Er hingen bij hem thuis wel eens reclameaffiches voor het raam en op hoogtijdagen van de N.S.B. hing De Jonge, evenals ik de rood-zwarte N.S.B. vlag uit het raam zijner woning. Hij heeft, voor zover mij bekend is, nooit gecollecteerd of propaganda gemaakt voor de beweging. Hij droeg ook een N.S.B. uniform, doch wat voor distinctieven daar op aangebracht waren, weet ik niet. Ik kan u nog verklaren, dat de Jonge nooit blokleider van de NSB is geweest in Utrecht. Hij was overigens een bedaarde man, die zich met niemand in de buurt bemoeide.’²⁵

Uit een groot aantal andere bewijsstukken in de dossiers van Lambertus wordt zonneklaar dat hij evenals buurman en blokleider Sanders na de oorlog er geen been in zag aan de hand van halve en hele leugens tegenover niet alleen rechercheur Van der Dussen zijn doen en laten in de oorlogsjaren zo zonnig mogelijk voor te stellen. Zo lezen wij in een ‘enquêtelijst’ van de nsb uit 1942 over Lambertus (‘stamboeknummer 31908; nummer zakboekje 5319’): ‘Verricht gy werkzaamheden in de groep? Colportage.’²⁶ Over onder meer de kwestie van zijn vroegere lidmaatschap van de vrijmetselarij, de verbouwingsperikelen aan het Oosterpark met ‘de heer Breems’ en de ‘zeer bevriende joodse familie Fasnumes’, andere vastgoedavonturen samen met zijn kameraad Sanders en de schietcursus in Avegoor hieronder meer.

Een lichtgroene registratiekaart van de nsb uit datzelfde jaar met gegevens over Lambertus geeft een opsomming van zijn imposante ‘staat van dienst in de beweging’: blokleider (1934), groepsverkiezingsleider (1935), groepsleider (1935-1936), kringvertegenwoordiger S&V [Strijd & Verkiezingsfonds – R.P.] (1936-1938), districtsvertegenwoordiger S&V (1938-1939), administrateur Nationaal Tehuis en Hoofd Gebouwendienst HK [Hoofdkwartier van de NSB aan de Maliebaan in Utrecht – R.P.] (1939-1942).²⁷

Lambertus had bepaald niet stilgezeten binnen de beweging. Daarvan kon na de oorlog ook Christina van Bilderbeek, de privésecretaresse van Anton Mussert en zuster van voornoemde Friedrich van Bilderbeek, getuigen. Friedrich van Bilderbeek zou later in de oorlog overigens op hoogst ongelukkige wijze om het leven komen toen hij door een zwakbegaafd lid van Musserts lijfwacht, Jan Nelis Geel, werd neergeschoten nadat hij voor Musserts ‘tijdelijke bijzondere rechtbank’ verschenen was wegens defaitistisch gedrag na ‘Dolle Dinsdag’ in september 1944. Volgens ‘geschiedschrijver des rijks’ Loe de Jong sprak Christina van Bilderbeek na de oorlog haar overtuiging uit dat het plaatsvervangend nsb-leider en ‘hoofdstormer’ van de Nationale Jeugdstorm Kees van Geelkerken was geweest die tot de moord op haar broer had aangespoord²⁸ – in het aangezicht van de götterdämmerung van de beweging waren de omgangsvormen onder de kameraden er niet op vooruitgegaan. Christina van Bilderbeek verklaarde op 23 oktober 1946 tegenover Willem Schats, rechercheur bij de Politieke Recherche Afdeling (pra) Utrecht: ‘Ik ken L. de Jonge, omdat hij van maart 1941 tot midden 1942 administratief hoofd was van de gebouwendienst der N.S.B. In deze kwaliteit was hij een harde werker, meer het type van een “streber”. Ik weet, dat hij lid was van de N.S.B., maar ik meen dat hij als gewoon lid is afgevoerd in verband met zijn vroegere lidmaatschap van een Vrijmetselaarsloge. Of hij zelf als lid bedankt heeft weet ik niet. [...] Later is De Jonge inspecteur geworden van het C.D.K.²⁹, waarvan de directeur De Hoo was. Als privé-secretaresse van Mussert gaf mevrouw Mussert mij opdracht een brief te schrijven aan L. de Jonge, als inspecteur bij het C.D.K., aangezien mevrouw Mussert een brief ontvangen had van mevrouw E. van Rossum-Riet, waarin deze klaagde, dat artsen geen extra voeding kregen en dat haar man er zeer slecht uitzag en zijn taak niet naar behoren kon vervullen. Ik heb L. de Jonge toen verzocht zich met den directeur van het C.D.K. De Hoo in verbinding te stellen om te trachten voor deze categorie mensen een betere rantsoenering te krijgen.’³⁰

Wie was deze c.d.k.-directeur De Hoo? De oud-marineman Sybren de Hoo trad in 1931 in dienst van het Ministerie van Handel, Nijverheid en Scheepvaart. Hij werd daar in 1939 als economisch adviseur benoemd en ontwierp het distributiesysteem voor bonkaarten. In december 1941 werd hij op last van de Duitse bezetter in de plaats benoemd van toenmalig directeur dr. W.L. Groeneveld Meijer, die door de Duitsers van tegenwerking werd verdacht. In 1946 werd De Hoo oneervol ontslagen, onder andere wegens vriendschappelijke contacten met nsb’ers en Duitsers, en omdat hij het Duitse politieapparaat in de bestrijding van roofovervallen en andere distributiemisdrijven had betrokken. Ook had hij nsb-leden extra bonnen toegewezen en een groot aantal van hen benoemd binnen het Centraal Distributiekantoor. Loe de Jong schrijft over het Centraal Distributiekantoor en zijn directeur De Hoo: ‘In de lente van 1943 werkten er bijna 1700 personen bij het Centraal Distributiekantoor. [...] Sybren de Hoo had een sterke neiging om met NSB’ers en Duitsers aan te pappen. Hij voelde zich min of meer de koning van de Nederlandse distributie en vond het kennelijk aangenaam dat hij links en rechts gunsten kon uitdelen. De NSB en bijvoorbeeld de NSDAP ontvingen extra toewijzingen van bonnen op aanwijzing van het Reichskommissariat [van rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart – R.P.]. In de zomer van 1944 kon de z.g. distributiedienst van de NSB de beschikking krijgen over door het C.D.K. afgetekende blanco-toewijzingen.’³¹ Volgens De Jong was De Hoo ook nauw betrokken bij de totstandkoming van de Tweede Distributiestamkaart, die mede de greep van de Duitse bezetter op onderduikers – zowel Joodse als niet-Joodse – moest vergroten. Vanaf voorjaar 1943 werden ‘niet vrijgestelde’ mannen tussen de 18 en 35 jaar voor de zogeheten arbeidsinzet in Duitsland opgeroepen. Elke Nederlandse burger kreeg een oproepingskaart voor deze Tweede Distributiestamkaart. Deze oproepingskaarten moesten tegelijk een duplicaat-bevolkingsregister vormen. De Hoo beloofde höhere ss- und Polizeiführer en Generalkommissar für das Sicherheitswesen Hanns Albin Rauter deze kaarten in een apart gebouw in Hattem onder te brengen en onder stevige bewaking te plaatsen.³² Hij zou overigens zijn familiekapitaal hebben ingezet om onder meer het leven van Belgische Joodse kinderen te redden en Joden uit concentratiekampen vrij te kopen.³³ Vermoedelijk mede als gevolg van bovenmatig pervitinegebruik, gaf De Hoo, die volgens Loe de Jong ‘tot laat in de bezetting bij de bezetter in het gevlij trachtte te komen’³⁴, echter ook blijk van heel ander gedrag: samen met de Duitse luitenant Schnitzler van de Grüne Polizei (Ordnungspolizei), commandant van de bewakingstroepen van de vestiging van het Centraal Distributiekantoor in Hattem, was De Hoo betrokken bij een gewapende huiszoeking op 21 april 1944 in de pastorie van de gereformeerde predikant en verzetsman (onder de naam ‘Frits de Zwerver’) Fredrik Slomp, oprichter van de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers.³⁵

Wat had streber Lambertus vóór zijn toetreding tot de nsb en navolgende veelzijdige besognes binnen de beweging in zijn leven zoal uitgespookt? Daarover krijgen we meer te horen in een sollicitatiebrief gedateerd 21 april 1942 die Lambertus aan de toen pas benoemde Utrechtse burgemeester en geharnast nationaalsocialist Cornelis van Ravenswaay stuurde, vermoedelijk naar aanleiding van zijn vrijmetselarijperikelen:

‘Kameraad, nu door Uwe benoeming tot Burgemeester van de stad onzer Beweging de geleidelijke overschakeling van een democratische naar een nationaal socialistische bewindvoering een feit is geworden, en deze wijziging wel gepaard zal gaan met ontslagverleening aan diegenen, die onder de veranderde omstandigheden hun medewerking niet kunnen, danwel niet wenschen te verleenen, achtte de Gemachtigde van den Leider voor de Financiën, kmd Van Bilderbeek, het tijdstip gekomen, waarop hij mij – zijn medewerker als Hoofd van den Gebouwendienst der N.S.B. – meende te moeten adviseeren, met U in verbinding te treden. Het feit, dat ik door opleiding en loopbaan in staat ben, leiding te geven in grooter verband dan de Gebouwendienst vraagt, gaf tot dit advies den doorslag.

Thans, terugkomend op de inleidende bespreking die ik ten stadhuize met Kmd Visser reeds heb gehad, zal ik trachten U in vogelvlucht, een zoo goed mogelijken indruk te geven van den aard der werkzaamheden, die ik tijdens mijn commercieelen loopbaan heb verricht.

Na de O.H.S. met 5-jar. cursus te Amsterdam te hebben doorloopen, trad ik, daar de handel in de producten onzer kolonien mij het meest aantrok, in 1915 als volontair in dienst bij een rubbermakelaarsfirma – Wijnand & Keppler – te Amsterdam. Vandaar ging ik over naar de firma Edgar & Co, alwaar ik, zooals vastgelegd werd in mijn getuigschrift, de correspondentie met de buitenlandsche afnemers weldra zelfstandig voerde en tevens de behandeling van verschillende transacties, de productenhandel betreffende, aan mij kon worden toevertrouwd.

Daar ik mijn positie kon verbeteren, ging ik in 1919 over naar de N.V. Indische Handels Compagnie te Amsterdam, waar ik, als procuratiehouder ca. 8 jaren werkte. Liquidatie dezer zaak, als gevolg van de “krach” in den productenhandel in 1926/27, maakte een einde aan mijn werkzaamheden aldaar. Als gevolg van een nauwe samenwerking die er bestond tusschen de I.H.C. en de A.B. Vin-& Sprit centralen te Stockholm, werd ik onmiddellijk na het verlaten van eerstgenoemde zaak, door het semi-officieele Zweedsche concern overgenomen en naar Indië uitgezonden om de leiding op mij te nemen van de zaken aldaar, die in hoofdzaak bestond in de controle op een tweetal arakfabrieken en uit den export, mede van de producten dezer fabrieken, naar Zweden. [...]

In 1930, na mijn Indische Periode, kwam ik als Algemeen Procuratiehouder in dienst bij de Holland Colombo Trading Society Ltd te Londen, voor welke maatschappij ik te Amsterdam optrad als leider van het Amsterdams kantoor. Succesvol heb ik voor deze zaak gewerkt totdat de huidige oorlog aan deze functie een einde maakte.

Daar ik gedurende vele jaren (ik heb stamb. no. 31908) Kmd Van Bilderbeek – thans Gemachtigde van den Leider voor de Financien – terzijde stond als districtsfunctionaris te Amsterdam, werd mij daarop verzocht door laatstgenoemde, ten hoofdkwartiere in functie te treden, waaraan ik gevolg heb gegeven.

Ik hoop u met het bovenstaande een vrij duidelijk beeld te hebben gegeven van het werk, dat ik gedurende mijn commercieelen loopbaan heb verricht, terwijl ik u daardoor tevens in staat hoop te hebben gesteld, uit te maken, of mij de leiding zou kunnen worden toevertrouwd van een of ander Gemeente Bedrijf met min of meer commercieelen inslag, waar leiding door een nationaal socialist gewenscht wordt geacht.

Hopende nader van u te vernemen, teeken ik met Hou-Zee!’³⁶

Inderdaad valt uit de persoonskaart van Lambertus, die zich in het Centraal Bureau voor Genealogie/Centrum voor familiegeschiedenis in Den Haag bevindt, af te leiden dat hij gedurende enkele jaren in Semarang in Nederlands-Indië woonachtig was voordat hij terugkwam in Nederland in januari 1930. Hetzelfde gold voor Geertje. En ook voor Meta, die samen met haar ouders deze jaren doorbracht op Java – dat heb ik nooit geweten. Hoe dan ook liet Lambertus na zijn ‘Indische periode’ en toetreding tot de nsb er geen gras over groeien om zijn ‘staat van dienst in de beweging’ onverdroten op te vijzelen, getuige een groot aantal na de oorlog door de opsporingsinstanties verzamelde bewijsstukken. Twee heel verschillende voorbeelden hiervan:

Op 10 december 1938 schrijft Lambertus in zijn functie van districtsvertegenwoordiger Strijd & Verkiezingsfonds aan de ‘kameraadskes fondsclubleidsters’ van de nsb in Amsterdam: ‘Hiermede bericht ik u dat heden door mij de boeken zijn ontvangen voor de “gezinsbusjes S&V-fonds” waarover op onze laatste bijeenkomst uitvoerig werd gesproken en waarbij werd uiteengezet, op welke wijze deze gebruikt moeten worden. […] U bent uitgenodigd om een bespreking bij te wonen welke voor alle fondsclubleidsters is vastgesteld op maandag 19 dezer (...) Oranje Nassaulaan no. 75. Met kam. groet, Hou-Zee!’³⁷ Voorts is een handvol formulieren ‘Aanmelden en afmelden bij de wacht’ bewaard gebleven die Lambertus invulde bij zijn bezoeken aan het Hoofdkwartier van de nsb met uiteenlopende doeleinden zoals: ‘13 mei 1941: afgifte en bespreking brief bij Kam.ske Van Bilderbeek’; ‘1 augustus 1941: bespreking aankoop pand’; ‘17 september 1942: moeilijkheden DK te Woerden’; enzovoort.³⁸ Gelukkig hoefde Lambertus bij al deze nijvere bezigheden zich niet letterlijk de sloffen uit het lijf te lopen, getuige een nsb-kaartje waaruit blijkt dat hij op passende kledij en dito schoeisel kon rekenen: ‘L. de Jonge, stb.nr. 31908, functie hoofd geb. dienst, pet – 3 punten – aangevraagd 19-12-1941, beide toegewezen, tuniek – 42 punten – aangevraagd 19-12-1941, laarzen, aangevraagd 16-01-1942, laarzenbon verzonden, naam leverancier: Fa. v.d. Horst, Voorstraat 27bis Utrecht.’³⁹

Nee, stilzitten was er voor Lambertus bij leven niet bij. Dit weerspiegelde zich in zijn wooncarrière. Zowel voor en tijdens de oorlogsjaren als na zijn vrijlating uit het Bewaringskamp Rhijnauwen op 27 januari 1947 gaf hij blijk van een ongekende verhuisdrift. Na zijn terugkeer uit Nederlands-Indië woonde Lambertus eerst op diverse adressen in Amsterdam. Vanaf januari 1947 versleet hij binnen twintig jaar een lange lijst verdere woonadressen: vier in Amsterdam, gevolgd door een tweetal adressen in het nabij de Duitse grens gelegen Gennep in 1953 en 1954, plus twee in Barneveld en Voorthuizen in 1962 en 1963. In 1965 verkaste hij weer westwaarts naar een frisse naoorlogse nieuwbouwwijk in Alphen aan den Rijn, waar hij een jaar later, ongetwijfeld zonder enigerlei wroeging en niet onvoldaan, het tijdelijke voor het eeuwige verwisselde.

Vermoedelijk naar aanleiding van Lambertus’ aanstelling als administratief hoofd van de gebouwendienst van de nsb en ook om dichter bij het profijtelijke nationaalsocialistische vuur aan de Maliebaan in Utrecht te zitten, verhuisden Lambertus, Geertje en Meta op 11 april 1941 naar een destijds ongetwijfeld al even frisse nieuwbouwwijk in het toenmalige Maartensdijk, op fiets- en – zeker voor een degelijk geschoeide gezonde volksgenoot – desnoods loopafstand van het Hoofdkwartier van de nsb. Op het adres Prof. Sprengerlaan 19 verkeerde hij in goed en gelijkgezind gezelschap: zo stemde bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1935 in de ‘groeikern’ Tuindorp niet minder dan 20,7 procent van de Maartensdijkers op de nsb.⁴⁰

Tuindorp, per 1 januari 1954 bij de gemeente Utrecht gevoegd, verrees vanaf 1930 als ‘Vinex-wijk avant la lettre’ – maar dan wel gezegend met vooroorlogse esthetische kwaliteiten – aan de uiterste zuidzijde van Maartensdijk en grensde aan de stad Utrecht, waar de kersverse bewoners veelal werkten. De typische middenstandswijk was een gezamenlijk initiatief van Maartensdijks burgemeester Coenraad van der Voort van Zijp en bouwer Willem Godijn, directeur van de N.V. De Stadswoning. Van der Voort van Zijp, van huis uit een orthodox-hervormde predikant, was in 1925 een van de oprichters van de fascistoïde Nationale Unie, een van de talloze extreemrechtse splinterpartijtjes uit het interbellum. Anton Mussert was een van de geregistreerde sympathisanten van de Nationale Unie. Later zou Van der Voort van Zijp een overtuigd lid van het eerste uur (met registratienummer 213) van de nsb worden. Ook bouwer Willem Godijn en zijn beide broers waren fervente nsb’ers.⁴¹ De gebroeders Godijn bouwden in de oorlogsjaren in opdracht van Hermann Görings Reichsluftfahrtministerium in het uiterste noorden van Finland en Noorwegen barakken voor Duitse militairen en Russische krijgsgevangenen, waarvoor ook ruim vierhonderd arbeiders uit Utrecht en omgeving werden ingeschakeld. Over een en ander berichtte de krant Het Vrije Volk in 1947: ‘Ze verrichtten deze reusachtige collaboratie voor 29 millioen gulden en hun winst bedroeg niet minder dan 5,25 millioen gulden.’ Om de hoek van de Prof. Sprengerlaan was de praktijk gevestigd van de Joodse huisarts L.J. Frijda, die tijdens de mobilisatie van 1939 de inwoners van Tuindorp ehbo-lessen gaf. Hij had veel Joodse patiënten, onder meer Duitse vluchtelingen, van wie enkelen na de Duitse inval zelfmoord pleegden. Het doktersgezin Frijda, met twee kinderen, dook in 1942 onder en overleefde. Joden woonden, al dan niet in gezinsverband, op minstens dertig adressen in Tuindorp. Verschillende Tuindorpse ooggetuigen legden de Jodendeportaties vast in oorlogsdagboeken. Zo schreef Cornélie M. Ritter-Landré op 5 augustus 1942: ‘Vandaag de uittocht van de joden. Er speelden zich ontzettende toonelen af. Vanochtend en vannacht zijn de treinen naar Polen vertrokken.’ Dory Evers woonde in de Raiffeisenlaan, eveneens pal om de hoek van de Prof. Sprengerlaan, en verklaarde na de oorlog: ‘Op nr. 2, bij ons aan de overkant, woonde aan het begin van de oorlog een Joods gezin. Ik speelde weleens met de kinderen. Ik zag vanuit ons raam hoe ze uit het huis werden geslagen. Kort daarop werd het huisraad, waaronder het speelgoed dat ik herkende, op straat gesmeten. Ik wilde er naar toe lopen, maar moest er van mijn ouders vanaf blijven. Ze zijn nooit teruggekeerd. Het NSB-gezin B. kwam erin.’⁴² Of Lambertus, Geertje en Meta zich beperkten tot toezien vanachter het raam terwijl hun Joodse achterburen uit hun huizen werden gesleurd dan wel daarbij de helpende hand toestaken, is een vraag die ik niet kan beantwoorden.⁴³