Stephen Stills heerst in zijn rechtszaal over goed en kwaad en strijdt onvermoeibaar tegen het zero tolerance-beleid in New York. Na het overlijden van zijn grote liefde vindt hij tussen haar spullen het sleuteltje van de bagagekluis die zijn vader ooit huurde. Het leidt hem naar vier dagboeken, geschreven door spionnen en soldaten op verzoek van de laatste Duitse Kaiser, Wilhelm II. De dagboeken zetten Stills op het spoor van het onderzoek naar de moord op Frans Ferdinand in 1914. Langzaamaan wordt duidelijk in wat voor historische intrige hij verstrikt is geraakt en tot welke krankzinnige beslissingen hij wordt gedwongen. Het is begin september 2001. De tijd dringt.

..

Britannica is een adembenemende ontdekkingsreis waarin Willem Asman de lont van de Eerste Wereldoorlog verbindt met de moderne tijd. Een caleidoscopische thriller over oorzaak en gevolg tegen de achtergrond van de internationale machtspolitiek.

..

Willem Asman (1959) won in 2018 de Gouden Strop, de belangrijkste prijs voor de beste Nederlandstalige thriller, wat zijn status als een van Nederlandse beste thrillerschrijvers heeft bevestigd. Hoogste tijd dus om zijn eerdere werk weer eens onder de aandacht te brengen. Naast de recente Rebound trilogie Enter, Error en Exit zijn vanaf nu De Cassandra Paradox, Britannica, Wondermans eindspel en Koninginnedag ook weer als e-boek te verkrijgen.

..

‘Asman blaast het thrillergenre een intelligente adem in. Hij legt de lat op het niveau van John le Carré en zeilt er zowaar heelhuids overheen.’ – NRC Handelsblad, Gert Jan de Vries

..

‘Asman weet te overtuigen en te ontroeren.’ – HP/De Tijd, Marcella van der Weg

..

‘Monumentaal. Gedurfd. Voortreffelijk!’ – lezen.tv, Peter Gielissen

..

‘Asman is een intelligent verteller. Zijn uitgangspunt is origineel, zijn stijl knap, zijn taalgebruik verzorgd en beeldend. Een prachtig boek dat constant prikkelt. Een thriller op niveau. Slim en spannend van het begin tot het einde.’ – Crimezone, Kees de Bree

..

‘Een machtig epos.’ – ezzulia.nl, Jurgen Joosten

..

‘Ook Britannica, zijn tweede, staat weer als een huis.’ – plantagebooksandmore.nl, Gijs Korevaar

..

‘Het verhaal ontpopt zich in een razend tempo. Asman kan de lezer boeien.’ – Metro, Luc Wierts

..

‘Asman laat de lezer dwars door de moderne wereldgeschiedenis reizen en knoopt Slobodan Milosevic, Kaiser Wilhelm II en Nine-Eleven op vernuftige wijze aan elkaar. Een intrigerend, spannend boek over goed en fout in de geschiedenis.’ – zin.nl, Bea Ros

Beste lezer,

U staat op het punt een vroeg werk van Willem Asman te gaan lezen. Daartoe hebt u ongetwijfeld besloten nadat u Rebound las, betoverd raakte door de schrijfkunst en verbeeldingskracht van Willem Asman en nu nieuwsgierig bent naar zijn hele oeuvre. Ik herken dat gevoel. En ik feliciteer u ermee.

Tegelijkertijd is een waarschuwing op zijn plaats: het boek dat u in handen heeft is geen Rebound. Het is zelfs geen thriller zoals u die gewend bent.

Thrillers, misdaadromans, detectives en alle andere subgenres van de plotroman, zijn formulewerk – althans voor negenennegentig procent. Op een van de eerste pagina’s legt de auteur een lijk neer en op een van de laatste onthult hij de dader. In de tussenliggende pagina’s krijgen wij lezers de kans om mee te puzzelen en mee te griezelen.

Thrillerschrijver Michael Robotham vergelijkt zichzelf daarom met de uitbater van de achtbaan op de kermis: hij belooft ons een wilde rit en garandeert ons een behouden aankomst.

Bij Rebound had u natuurlijk ook dat rollercoastergevoel, de bevreemdende ervaring dat Asman u voortdurend een stap voor is, waardoor u tempo moet maken om bij te blijven – of soms zelfs een stukje terug moet lezen omdat u inderhaast iets over het hoofd kan hebben gezien. Dat u een zijpad bent opgestuurd dat even dood lijkt te lopen, maar dat dan toch weer naar een verbluffend uitzicht leidt.

Dat alles biedt de vroege Asman ook; hetzelfde vakmanschap, dezelfde organisatorische sensitiviteit, dezelfde voorliefde voor Hollywood.

Maar terwijl de vroege Asman ons wel een wilde rit belooft en een behouden aankomst garandeert, doet hij nauwelijks aan lijken of speurders en al helemaal niet aan verhaalsjablonen. In ruil daarvoor biedt hij ons omgevallen boekenkasten en geplunderde krantenarchieven. Hij vertelt over (para-)psychologie, eeuwenoude oosterse wijsheid en Griekse mythologie (De Cassandra Paradox, 2006), over ontwikkelingshulp (Wondermans eindspel, 2009) en half-vergeten oorlogen (Britannica, 2007). En zo laat hij ons de volle diepte en breedte beleven van het menselijk bestaan op aarde, anno nu.

Je ziet het al aan zijn personages. We komen bij de vroege Asman geen onverwacht snuggere omaatjes tegen en geen gescheiden alcoholistische rechercheurs en al helemaal geen action heroes of ijzervreters. Geef Asman maar antihelden, mensen van vlees en bloed, die tegen wil en dank verzeild raken in Grote Kwesties en dilemma’s van Goed en Kwaad. U herkent dat, want Oz uit Rebound is in zekere zin ook zo iemand; hij wérkt op het scherpst van de snede, maar hij léeft kleurloos in een Vinex-wijk. En dan is Oz nog altijd heroïscher dan alle oudere bewoners van Asmanland, met Jan Peter Balkenende – de hoofdrolspeler van Koninginnedag (2010) – als uiterste, als super-antiheld.

U begrijpt dat het mij bijzonder verheugt dat Asmans vroege werk weer beschikbaar is. Om niet te zeggen dat ik het een schande vind dat dat een tijdlang niet het geval is geweest. Asman hoort leverbaar te zijn. Punt.

Bij zijn debuut De Cassandra Paradox haalde ik opgelucht adem. Een Nederlandstalige thrillerschrijver zonder hoogtevrees – het bestond dus toch. Enthousiast schreef ik in de krant : ‘Een rijk boek, stilistisch overtuigend, erudiet en intelligent en blijk gevend van een ongekend ambitieus schrijverschap.’ Ik voel niet de geringste behoefte daar dertien jaar later ook maar een woord van terug te nemen.

Maar ik wil er wel iets aan toevoegen. Asman neemt de lezer vanaf de allereerste pagina serieus, grijpt hem meedogenloos bij zijn lurven en sleurt hem mee door zijn zelfontworpen kermisattractie. Dat doet hij in al zijn boeken, een razende afwisseling van actie en inzichten en uitzichten. Zijn vroege werk is mij alleen dierbaarder dan Rebound omdat hij daarin verder afwijkt van de standaardthriller. Omdat hij er verdergaande denkbeelden in durft te verwoorden over het menselijk bestaan, omdat hij onze concentratie er zwaarder in op de proef stelt en vooral omdat hij er onze werkelijkheid onverbiddelijk – maar wel met humor – in tegen het licht houdt.

U zult dat zien. Mogelijk zult u het met mij eens zijn. U moet in elk geval weten dat ik jaloers op u ben, want die allereerste leeservaring zou ik graag nogmaals meemaken.

Gert Jan de Vries

..

..

..

Gert Jan de Vries is schrijver, vertaler, redacteur, uitgever, samensteller, ondernemer, literatuurwetenschapper en psycholoog. Hij recenseerde poëzie in de Volkskrant en thrillers in NRC Handelsblad.

Britannica

Willem Asman

..

Britannica

..

..

..

..

..

..

..

..

2019

gloude publishing

Amsterdam

Van Willem Asman verscheen eerder:

..

De Cassandra Paradox shortlist Gouden Strop

Britannica

Wondermans eindspel shortlist Diamanten Kogel

Koninginnedag

Enter. De Rebound-trilogie. Boek 1. Winnaar Gouden Strop

Error. De Rebound-trilogie. Boek 2

Exit. De Rebound-trilogie. Boek 3

voor mijn vader, van wie ik het woord kreeg

Jouw vader, mijn vader

Jouw zoon, mijn zoon

(niet zijn oorlog)

De eerste en belangrijkste vraag van een

welwillende Europeaan is altijd:

Wie zijn in deze film de goeden en wie zijn de slechten?

amos oz

..

..

This war, like the next war, is a war to end war.

david lloyd george

De nederlaag van Napoleon Bonaparte

luidt de Pax Britannica in,

een lange periode van relatieve vrede tussen de grootmachten,

afgedwongen door de maritieme overmacht

van de Britse Royal Navy.

encyclopÆdia britannica

Proloog - 8.01 AM

‘O.’

‘Wat?’

‘Niets.’

‘Zeker weten?’

‘Fucking bello, mam.’

‘Thomas!’

‘Pico,’ gehoorzaamde hij automatisch, en hij klikte de recorder uit.

Mam aaide hem over de bol. Wat werd hij al groot. En wat leek hij op zijn vader, zelfs tot in zijn vloeken en stopwoordjes.

Klik.

‘Mam?’

‘Ja?’

‘Zijn we er al?’

‘We zijn net opgestegen, buddy.’

‘O. Want mijn batterijen zijn bijna op.’

Klik.

Thomas klikte zijn onafscheidelijke recorder uit. Tot haar opluchting was het apparaatje geen enkel probleem geweest bij de veiligheidscontrole. Haar zoon was gefascineerd door het ding, nam alles op, de meest triviale gesprekjes, alsof elk woord belangrijk kon zijn. Hij had het van Burt gekregen voor zijn zevende verjaardag.

Burt, zijn vader. Haar ex.

Mam wist niet wat ze van al die bandjes met opnamen moest vinden. Aan de ene kant was het fijn dat Thomas iets had gevonden wat hem leek te boeien. Aan de andere kant vond ze het onprettig niet te weten wie dit gesprek allemaal te horen zou krijgen. Die nieuwe blonde bimbo van Burt, waarschijnlijk. Ze huiverde.

Klik.

‘Mam?’

‘Ja, buddy?’

‘Wat is failliet?’

‘Dat je geen geld meer hebt om de rekeningen te betalen.’ Wat had hij zich nu weer in zijn hoofd gehaald? Ze probeerde hem zo min mogelijk met haar financiële zorgen te confronteren, maar kleine potjes... ‘Waarom vraag je dat?’

‘Zomaar.’

Klik.

‘Wil je later als je groot bent bij de tv gaan werken? Presentator worden?’ had zijn oma hem eens gevraagd. ‘Zoals Johnny Carson of Walter Cronkite?’

Thomas’ antwoord, standaard als het over ‘later’ ging: schouderophalen.

Zoals die vuilbek Howard Stern was waarschijnlijker, dacht mam.

Klik.

‘Mam?’

‘Ja?’

‘Zijn we er al?’

‘Het is zes uur vliegen, Thomas.’

‘En hoe lang zijn we al onderweg?’

‘Vijf minuten langer dan daarnet.’

Mams vliegtuigstoel schokte. Een middelbare dame verscheen tussen de rugleuningen links van haar. ‘Vol ongeduld, hè? Zo zijn jongens. Nog geen zes jaar oud of ze vragen al meer dan duizend moeders kunnen beantwoorden.’

‘Zeven, lady,’ zei Thomas in de microfoon.

‘En hoe heet jij?’ vroeg de dame aan het onbekende jongetje in de stoel links naast mam. ‘Hallo?’ Ze prikte met een vinger in zijn schouder.

Het joch leek te bevriezen. Een blonde engel, iets jonger dan Thomas misschien. Zoet, rustig, keurig op de stoel naast haar. Aan de andere kant van het gangpad zat zijn moeder. Mam fronste haar voorhoofd, in een poging haar aandacht te trekken.

‘Jij daar,’ hield de dame met de priemende vinger aan. ‘Is uw zoon soms doof?’

Het jongetje deed zijn handen op zijn oren.

‘Dat is niet mijn...’ begon mam.

‘Back off, lady,’ greep de moeder in. Haar ogen zo zwart als kool.

‘Nou ja, zeg.’ De dame droop af.

Mam probeerde een korte glimlach van verbondenheid tussen twee alleenstaande moeders, omringd door bemoeizieke medepassagiers.

De moeder streelde teder met haar wijsvinger over de rug van zijn hand. ‘Hi, Jim. Ik ben hier.’

Mam kon het niet goed verstaan, maar het jongetje leek iets te antwoorden. I am?

Het leek hem te ontspannen, hoewel hij zijn rechterelleboog angstvallig naast de leuning hield, alsof hij bang was voor aanraking. Een autist? Op schoot had hij een doos, metaalachtig van kleur. Het zag er zwaar uit. Lood?

‘Mam? Wat denk jij dat er in dat kistje zit?’ vroeg Thomas.

Een doodgewone metalen doos, zo groot als een flinke sigarendoos, zonder zichtbare beschadigingen of krassen, hoewel hij er oud, écht oud, uitzag. Een simpele inscriptie aan de voorzijde, in de vorm van een vredesteken, maar dan net iets anders. Vleugels konden het ook zijn. ‘Ik weet het niet, buddy.’

‘Dan kun je het toch vragen?’

‘Dat kistje is van dat jongetje, Thomas.’

‘So?’

‘Dat is niet beleefd, dat weet je. Je hoort je neus niet in andermans zaken te steken.’

‘’t Ziet eruit als een schoenendoos. Met een kruis erop. Maar dan van ijzer.’

‘Genoeg, Thomas. Het is gewoon een kistje.’

‘Een ijzeren schoenendoos voor ijzeren schoenen.’

‘Als je nu eens vijf minuten je mond houdt? Net als Jim, hè Jim?’

Klik.

Mam keek naar Jims moeder. Hoewel, zijn moeder? Zijn haar was wel erg blond, en het hare wel erg zwart. Ze zag er bezorgd uit, keek op haar klokje, beet op haar lip. Ook op weg naar een ex?

Klik.

‘Mam?’

‘Ja?’

‘Zijn we er al?’

‘Ik waarschuw je als we op de helft zijn, oké? Wil je iets drinken?’

‘Nee, ik wil dat we er zijn.’

Nauwelijks tien minuten na hun vertrek vanaf Logan International in Boston, vond mam het zelf inmiddels ook lang duren.

‘Vliegen we met American Airlines?’

‘Ja, kijk maar hier: aa.’ Ze wees op het geborduurde logo in de hoofdsteunen van de rij voor hen. ‘American Airlines.’

‘O.’

Mam kende dat ‘o’ van Thomas langer dan vandaag. ‘Niet goed?’

Thomas beet op zijn lip. ‘Rory zei dat American failliet kon gaan, en dat we dan niet meer mogen landen, omdat ze het vliegveld niet meer kunnen betalen.’

‘Zegt Rory dat? Wat weet Rory daar nou van?’ vroeg mam.

‘Precies wat ik zei. Rory is een fucking Aussie.’

‘Thomas!’

Klik.

Klik.

‘Mam? Hoe laat is het?’

‘Hier,’ zei ze. ‘Neem mijn horloge. Als de grote wijzer nog vijf keer langs de bovenkant is geweest, dán zijn we er.’

‘Ik ben geen baby meer, mam. I know how to tell time. Dus zo laat is het nu bij dad ?’

‘Nee. Geef eens terug,’ zei mam. Ze zette het horloge drie uur achteruit.

‘Dus nu is het in Los Angeles pas kwart over vijf?’

‘Ja.’

Stilte, maar geen klik, dus er kwam nog iets. Ze wachtte af.

‘Mam? Kunnen we straks de Grand Canyon zien?’

‘Dat weet ik niet, Thomas. Het kan, maar ik weet het niet zeker.’

Hij keek zo ver hij kon door het raampje naar voren. ‘Mam?’

‘Ja, Thomas.’

‘Rory vertelde, dat toen hij naar Australië was, dat het ineens gisteren was toen het vliegtuig was geland.’

‘O ja?’

‘Ja. En mam...’

‘Ja?’

‘Wij gaan toch gewoon vandaag landen, toch?’

‘Dezelfde dag als toen we opstegen.’

‘Dinsdag?’

‘Dinsdag, Thomas.’

‘Elf september?’

‘Nine-eleven.’

‘Ik wou dat we er waren.’

‘Ik ook, Thomas. Ik ook.’

‘Komt dad ons afhalen?’

‘Dat weet ik niet, buddy.’ Waarschijnlijk niet, als ze eerlijk was.

‘Ik hoop het,’ zei Thomas.

‘Dat weet ik, buddy.’

Ze zouden op lax staan, met hun bagage, dan bellen en een voicemail achterlaten, een taxi nemen, aanbellen. En dan zou die bimbo opendoen. In haar negligé, uiteraard.

Vernederend. Mam had er genoeg van zich er vooraf druk over te moeten maken, en ze had er genoeg van achteraf smoesjes te moeten verzinnen tegenover Thomas.

‘En jij, mam. Hoop jij het ook?’

‘Ik hou heel veel van je, Thomas. Weet je dat?’

‘Mijn batterijen zijn bijna op.’

Klik.

Klik.

‘Mam?’

‘Ja?’

‘Laat maar.’

‘Zeker?’

Klik.

Een uur eerder

‘Kan ik u op een kop koffie trakteren, detective?’ vroeg Mark, enigszins buiten adem na de klim van acht verdiepingen, terug omhoog naar de centrale hal van het wtc.

‘Ik dacht dat u het nooit zou vragen,’ zei detective Larsen. Hij keek op zijn horloge. ‘Ik wilde dit combineren met een bezoekje aan het kantoor van die studio op de 96ste, twee vliegen in één klap. Maar halfnegen is nog een eind weg, zelfs met koffie.’

‘Ik wil eigenlijk ook niet zo laat terug,’ zei Mark. ‘Ik wil thuis zijn als Judge Stills wakker wordt.’

‘Dus wat doen we?’

‘Goede raad is duur.’

‘Juristenhumor, Judge?’

Ze liepen de deuren uit, het plein op, richting de plek waar detective Larsen zijn wagen illegaal langs de stoep had geparkeerd.

‘Nogmaals, ik stel dit zeer op prijs, detective,’ zei Mark. ‘Op uw vrije dag nog wel. Buitengewone plichtsbetrachting.’

‘Te veel eer, Judge. Het is nieuwsgierigheid. Een verhaal als dit, rechters verstrikt in spionnen, oorlogen, superwapens en wereldwijde samenzweringen, komt niet elke dag voorbij. Het klinkt als een uit de hand gelopen Ludlum.’

De detective deed zo hoorbaar zijn best het nonchalant te laten klinken dat Mark wist wat er ging volgen.

‘Mag ik u vragen of ú het verhaal gelooft?’ vroeg Larsen.

‘Ik ken Judge Stills al bijna veertig jaar, detective. Hij is mijn beste vriend. Een man van principes, die zijn leven in dienst heeft gesteld van de waarheidsvinding.’

‘Met alle respect, maar dat is niet echt een antwoord.’

‘Nee. Dat klopt.’

‘Kan het zijn dat er een grap met hem wordt uitgehaald? Kantoorhumor? Collega’s onderling?’

‘Een vastgelijmde telefoon, detective? Jeukpoeder op de hoorn? Op een rechtbank?’

‘Rechters zijn net mensen,’ zei Larsen. ‘Tenminste, dat is het hardnekkige gerucht. Of vergelding? Van een idioot die door de Judge is veroordeeld? Iemand uit zijn verleden?’

Die lijst zou eindeloos zijn, dacht Mark. ‘Er zijn, dunkt me, minder omslachtige manieren om wraak te nemen.’

‘Kent u de film Gaslight, Judge? Oude zwart-witfilm, jaren veertig. Kwam laatst weer voorbij in de zoveelste herhaling. Ingrid Bergman speelt de hoofdrol, en ze denkt dat ze gek wordt. Aan het einde blijkt dat ze wordt gemanipuleerd.’

‘Judge Stills gemanipuleerd? Maar door wie dan?’

‘En waarom, niet te vergeten,’ zei Larsen. ‘Dus u gelooft hem?’

‘Laat ik het zo zeggen: ik geloof dat hij het gelooft,’ zei Mark.

‘Zonder enig bewijs?’

‘Misschien wel juist daarom. U heeft hem zelf gezien, gisteren.’

Larsen hield stil, krabde op zijn achterhoofd. ‘Shit,’ grijnsde hij. ‘Als ik dit op het bureau vertel, verklaren ze me krankzinnig. Twee Criminal Court Judges, die geen bewijs nodig hebben?’

‘Vertelt u op het bureau altijd alles, detective?’ vroeg Mark. Larsens opgeruimdheid werkte ondanks alles aanstekelijk. Ze stonden in het zonnetje op het plein, een eindje van de fontein. Mark dacht aan wat hij gisteravond laat tegen Steve had gezegd, dat de wereld er vandaag weer heel anders uit zou zien.

Eerlijk gezegd was er nog iets wat de detective moest weten.

‘Er is nog een mogelijkheid,’ zei Mark. ‘Ik weet alleen niet zo goed hoe ik het u moet vertellen.’

‘Beginnen bij het begin?’ zei Larsen. ‘Meestal werkt dat.’

‘Het begin,’ zei Mark. ‘Dat klinkt eenvoudiger dan het is.’ De makkelijkste weg was volhouden dat het begon met het telefoontje, vorige week zondag, uit Den Haag. En waarom ook niet: de hele geschiedenis hing toch al aan elkaar van dwaalsporen en leugens. ‘Ziet u, detective, Judge Stills heeft al een tijdje wat probleempjes met zijn gezondheid.’ Hij schraapte zijn keel. Steve had het hem pas gisteravond opgebiecht en hem bezworen het aan niemand te vertellen. ‘Nooit. Aan niemand. Zweer het.’ Gesmeekt, bijna.

‘Probleempjes,’ herhaalde de detective.

‘En u moet me beloven dat dit tussen ons blijft,’ zei Mark. Het klonk hem, de man die op het punt stond dezelfde belofte te breken, een belofte die hij nauwelijks twaalf uur geleden had gedaan aan zijn beste vriend, wanhopig in de oren.

‘Laat me raden,’ zei Larsen. ‘Judge Stills heeft ze niet allemaal meer op een rijtje?’

Mark slikte. ‘Heb ik uw woord?’

‘Ik beloof het u, Judge Farrington. Dit blijft tussen ons.’

‘Ik zeg het u maar gewoon zoals ik het heb begrepen, detective.’

‘U weet de spanning goed op te bouwen.’

‘Judge Stills ziet schimmen.’

Deel 1 – De komst van Stephen Stills

1

Stills zag het zo: zijn leven lang was hij onderweg naar haar, ervan overtuigd dat het uiteindelijk goed zou aflopen. Met een spoor van omwegen, maar achteraf, alle hindernissen overwonnen, alle booswichten verslagen, zou zichtbaar zijn dat het begon met ‘er was eens’, en dus wel moest eindigen met ‘nog lang en gelukkig’. De mens was verjaagd uit het paradijs, maar een man van goede wil zou het kunnen herwinnen. Als hij zijn best maar deed.

Met haar zou hij de deuren op slot doen, de gordijnen dicht, de wereld uit, de laatste van zijn grote beslissingen genomen, het laatste oordeel. Met haar zou hij onzichtbaar worden, een oude man, tevreden op een bankje aan de rivier in de opkomende zon, zijn favoriete moment van de dag. De raadsels van oorzaak en gevolg, verleden en heden, goed en fout, zouden zijn verklaard, de wonden geheeld, alles waard door haar.

En nu was Evie dood.

Judge Stephen Michael Stills legde de hoorn op de haak. Het leek alsof Elle nog iets zei, maar het was al te laat. Jammer dan. Er was nog van alles te regelen en morgen was het weer vroeg dag.

Vreemd genoeg was het haar geur die hij zich als eerste herinnerde. Niet haar stem.

‘Judge Stills?’

‘Met wie?’

‘U spreekt met Elle.’

‘Moet mij dat iets zeggen?’ Niemand heeft dit nummer, had hij nog gedacht, vlak voor hij opnam. Niemand behalve de rechtbank, en Mark natuurlijk, en...

‘Ik bel u vanuit Den Haag. Ik heb slecht nieuws, Judge. Het gaat over Evie.’

Met de hoorn in zijn hand voor het raam, uitkijkend over de skyline van Manhattan aan de andere kant van de East River, wist hij al wat het slechte nieuws was, lang voor Elle voldoende moed had verzameld om het hardop te zeggen.

In vredesnaam niet Evie.

Evie was dood. De enige vrouw van wie hij ooit gehouden had.

Hij had gezegd dat hij zou komen, natuurlijk, wat dacht ze dan? Geen seconde had hij geaarzeld. Noblesse oblige, het minste wat hij kon doen. Ze hadden afgesproken dat Elle de tickets zou regelen, en een hotel. Tenminste, zo moest het zijn gegaan, want ze belde terug met vluchtnummers, vertrektijden, het adres van een hotel.

Hij noteerde alles op zijn gele briefjes, nam een pil, sliep als een roos, maar ontwaakte maandagmorgen niettemin uitgeput.

Beneden bij de telefoon vond hij de vluchtgegevens. Dus het was waar. Hij had het zich niet ingebeeld.

Evie = dood

***

Naar het werk.

De trappen op van het New York City Criminal Courthouse, 100 Centre Street. Boven in de gang zag hij Leonard, gebogen achter zijn kar. Maandag was schoonmaakdag.

Stills vluchtte zijn kamer binnen.

‘Goedemorgen deze morgen, Judge Stills,’ zei Selma, zijn assistente, opgewekt als altijd. Ze stond al klaar met zijn toga.

‘En wie heeft hier weer zitten roken?’ vroeg hij.

Selma snoof, keek rond. ‘Ik ruik niets.’

Leonard natuurlijk. Eens een dief altijd een dief.

‘Alles goed met u?’ vroeg Selma. ‘U ziet lijkbleek.’

‘Verbeelding, zeker,’ mompelde hij. En iets luider: ‘Het gaat goed, Selma.’

‘Weet u het zeker?’

‘Ik ben rechter, Selma, daar word ik voor betaald, weet je nog?’

Ze pakte een stapeltje roze briefjes van haar bureau. ‘Judge Farrington heeft gebeld.’

Mark Anthony Farrington, Stills’ enige en beste vriend, was al bijna een jaar weg bij de rechtbank, maar titels gingen niet met pensioen.

‘Twee keer al.’

Niets beters te doen zeker. ‘Als hij weer belt, zeg hem dan maar dat ik vandaag geen tijd heb,’ zei Stills.

‘U had gisteren met hem afgesproken?’

‘Ik weet van niks,’ zei Stills. ‘Geen idee wat hij bedoelt.’ Gisteren? Hij pakte de dossiers die ze voor hem had klaargelegd. ‘Ik ga nu. Ik ben laat.’ Hij liep de kamer uit, de gang in, bekeek de rol en Selma’s opmerkingen, die met meisjesachtige blokletters in de kantlijn genoteerd stonden. Stills had namelijk nog steeds een baan, nog steeds was hij omringd door slijmbaladvocaten en klootzakbazen, waar Mark inmiddels van was verlost.

Mark had makkelijk praten. Hij kon een Harley kopen en vertrekken met de noorderzon wanneer hij maar wilde, maar Stills had dit hier. Op de rol voor vandaag bijvoorbeeld, voor en na de lunch: deskundigenverklaringen. Een uit de hand gelopen ontgroening met dodelijke afloop. Normaal gesproken een sepot, maar de betrokken hoogleraar psychologie was een huisvriend van de burgemeester, en het slachtoffer uitgerekend een eerstejaars latino met een kansarmenbeurs.

De media zagen hun kans schoon om burgemeester Giuliani, en zijn van corruptie, vriendjespolitiek en aanklachten wegens racial violence en police brutality vergeven City Hall eens flink aan te pakken. Elk nieuw uitgelekt detail werd nog smeuïger gepresenteerd dan het vorige. In een wanhoopspoging om te redden wat er te redden viel bij de volgende verkiezingen, had de aanklager de hoogleraar dood door schuld ten laste gelegd, en de grand jury weten te overtuigen.

Het was dan ook geen verrassing dat Stills’ Courtroom One tot de nok toe gevuld was met ramptoeristen en lijkenpikkers. Geef het volk brood en spelen, tweeduizend jaar na de Romeinen.

‘All rise!’

De aanklager was kansloos. Kansloos met hoofdletters. Dit proces was een farce en een monumentale verspilling van Stills’ tijd en energie.

2

De getuige-deskundige deze ochtend was een professor genaamd Fanta, geloof het of niet; psycholoog en collega van de hoofdverdachte. Opgeroepen om het Milgram-experiment te verklaren. Veertig jaar na dato hadden de studenten het tijdens de fatale ontgroening bij wijze van practical joke herhaald, maar dan met echte stroom.

‘Stanley Milgram was professor in Yale, dames en heren van de jury,’ doceerde Fanta. ‘In 1961, vlak na het geruchtmakende proces tegen de nazi-oorlogsmisdadiger Eichmann in Jeruzalem, raakte Milgram gefascineerd door het Neurenberg-tribunaal waar de Duitse oorlogsmisdadigers werden berecht. In hoeverre kon de holocaust werkelijk hebben plaatsgevonden, zo vroeg hij zich af, simpelweg omdat mensen het werk deden dat hun van hogerhand werd opgedragen? Het experiment is klassiek geworden. Het spanningsveld tussen het menselijk geweten aan de ene kant, en gehoorzaamheid aan een hogere autoriteit, een eed of plicht aan de andere, werd op dramatische wijze aangetoond.’

Stills keek over zijn leesbril naar de advocaat van de verdachte. Geen protest? Wonderlijk. Zat zeker te pitten. Milgram stond uitgebreid in de stukken. Fanta’s uiteenzetting was theater voor de perstribune, en de verwijzing naar Eichmann en de holocaust onnodig opruiend.

Vergelijkingen met de nazi’s en hun slachtoffers waren gemeengoed geworden in de media, onder politici, en helaas ook steeds vaker in zijn rechtszaal. Alsof de Tweede Wereldoorlog de definitieve afbakening markeerde tussen goed en fout en er sindsdien niets was geleerd over grijstinten, werden tegenstanders het liefst vergeleken met Hitler en hun onschuldige slachtoffers bij voorkeur met Anne Frank. Wie nuanceerde was laf of verdacht of allebei, en in elk geval te langdradig voor een soundbite in het journaal of een krantenkop. Elke poging om een conflict tijdig en onderling op te lossen, en te deëscaleren zonder dat de rechter eraan te pas hoefde komen, werd op deze manier al in de kiem gesmoord. Niemand keek er nog van op, ook de verdediging niet, blijkbaar.

Plotseling draaide Stills zich om. Zat er nu verdomme ook al iemand te roken in zijn Courtroom? Het leek of de Stars en Stripes bewogen, verder niets. Ach ja, als dat het ergste was. Hij draaide zich terug. Het was doodstil in de rechtszaal. Zijn plotselinge beweging, waarschijnlijk. Fanta aarzelde, wierp een onzekere blik naar de griffier.

De aanklager op zijn beurt keek gespeeld verstoord. ‘Judge?’

‘Mijnheer de aanklager?’ Stills wreef over zijn bonzende voorhoofd. De vlek in zijn ooghoek knipperde giftig oranje. Plotseling besefte Stills wat ging komen: de aanklager zou hem vragen wat híj zou doen.

‘U kent de afloop al, Judge?’ vroeg de aanklager.

Het duurde even voor Stills zich herstelde, zo was hij ervan overtuigd dat hij het verkeerd had verstaan. Hij kuchte, keek op zijn horloge. ‘Waar het altijd mee afloopt, counsellor. Denkt u ook niet?’

‘Pardon?’

‘Met het oude liedje.’ 450 Volt, wat dacht hij nou eigenlijk zelf?

‘Ach ja, natuurlijk,’ zei de aanklager. ‘Dank u, Judge.’

Bruinwerker. ‘Ik stel voor te schorsen. Tot halftwee, ja?’ Zonder op antwoord te wachten, hamerde hij af.

‘Wat zou u doen, Judge?’ galmde de niet-gestelde vraag van de aanklager na in zijn hoofd, ditmaal met de stemmen van Elle die hij niet herkend had en van Evie die dood was, door elkaar heen in een krankzinnig duet.

Hij spoedde zich door de gangen, belandde weer in zijn kamer, kwam op adem met zijn rug tegen de deur. Met zijn linkerhand draaide hij de deur op slot.

Hij duwde zich van de deur af, haalde het tot de sofa en plofte neer. Ergens in het gerechtsgebouw luidde een bel, of was het een deksel?

Lunch, dacht hij. Waar had hij trek in? Geen trek, eigenlijk.

Hij stond op, dwong zichzelf rechtop, met gestrekte rug, naar zijn bureaustoel te lopen. In het in-bakje lagen zijn berichten. Hij pakte ze, zijn handen bevend, bladerde ze door. Die bellen, dat lezen, dit beslissen, dat urgent. Mark inmiddels drie keer.

Om tien voor een werd er op de deur geklopt. Selma. Of ze iets voor hem kon meenemen van de deli.

‘Doe maar wat,’ bromde Stills, ‘als het maar geen witbrood is of pastrami. En geen mayonaise en geen kaas.’

Twintig minuten later kauwde hij op een cornedbeefsandwich. Hij bladerde in zijn agenda, en las met een half oog het memo van zijn baas, de nieuwe voorzitter van de rechtbank, Managing Judge the Honorable Ferdinand O’Campo iii, met de scores van de afgelopen week. Nog steeds was Stills de officieuze nightcourt-recordhouder. Negen minuten en tien seconden per beschikking. Hij gooide het memo in de prullenbak, het restant van zijn broodje erbovenop.

3

O’Campo’s benoeming was een schande, vond Stills. Niet omdat O’Campo een vriendje was van de burgemeester, hoewel dat op zichzelf al voldoende reden was. Meer nog omdat O’Campo al op zijn allereerste persconferentie precies wist hoe het zat met de beoefening van het strafrecht in New York. Een frisse wind was nodig, oreerde hij, een nieuwe aanpak. O’Campo zei het Giuliani na als een buikspreker: zero tolerance, tough on crime. De goede burgers van de stad hadden er recht op. Al té lang waren ze slachtoffer van een falend en achterhaald rechtssysteem. Als de man in de straat de vonnissen niet meer begreep, zo redeneerde O’Campo, dan was er iets mis met de vonnissen. Hij beloofde, nee garandeerde, beterschap en keiharde resultaten. Daar konden ze hem persoonlijk op afrekenen.

Die eerste persconferentie haalde alle voorpagina’s en het landelijke nieuws.

Zes weken later pas vond O’Campo het nodig zich aan zijn rechters voor te stellen. Die gedenkwaardige ontmoeting was de eerste maal dat O’Campo zijn gezicht überhaupt op de rechtbank had vertoond.

De rechters wachtten hem op in de hal, in vol ornaat. Mark als meest senior vooraan, naast hem Stills, de tweede in lijn. Camera’s snorden, flitslampen knipten onafgebroken.

O’Campo arriveerde op de kop af vierentwintig minuten te laat. Het regende die dag pijpenstelen. Drie limousines reden voor. O’Campo stapte uit de middelste, mobiele telefoon aan zijn oor, in driedelig Armani. Assistenten en bodyguards snelden toe met paraplu’s.

‘Het stinkt hier,’ waren zijn eerste woorden, terzijde maar luid genoeg. En dat was pas het begin. Later, in Stills’ geliefde Courtroom One, ontvouwde O’Campo zijn plan. Standaard: veel wát belangrijk was, veel wát moest veranderen, maar weinig hóe. ‘Meten is weten,’ zei hij vier keer. En: ‘Als je met één vinger naar een ander wijst, wijzen er drie naar jezelf.’ Van dat werk.

Wat O’Campo zelf zou bijdragen aan de grootscheepse frisse omwenteling was inmiddels duidelijk: hij was nooit op de rechtbank, sparde met ‘Rudy’, zoals hij de burgemeester steevast noemde, klankbordde met de pers, en bovendien stuurde hij wekelijks memo’s met de uitslag van zijn metingen. Zijn ‘kijkcijfers’, noemde hij ze, zonder enige ironie.

Niet langer ging het om de nuances van het recht, het meewegen van context en omstandigheden. Sinds O’Campo’s aantreden draaide het om ratio’s, kengetallen, scorecards. Alles werd geturfd: arrestaties versus voorgeleidingen, voorgeleidingen percentueel per categorie strafbare feiten, veroordelingen afgezet tegen voorgeleidingen, strafmaat per feit gemiddeld, de doorlooptijd van voorgeleiding tot vonnis, en O’Campo’s absolute favoriet: aantal minuten gemiddeld per beschikking. De griffie hield alles bij, als het moest met een stopwatch.

Het was, vond Stills, geperfectioneerde waanzin, de wereld op zijn kop: de misdaad bestrijden door de politie en de rechterlijke macht aan te pakken. Gevolg 1: opgejaagd door steeds hogere doelstellingen, was de nypd het afgelopen jaar vaker aangeklaagd voor buitensporige en onnodige geweldpleging dan ooit in de geschiedenis. Gevolg 2: de rechterlijke macht raakte hopeloos overbelast. Gevolg 3: Giuliani benoemde een vriendje die de vraag of verstekvonnissen wel of niet moesten worden meegeteld van wezenlijke en principiële aard vond.

Elke rechter kreeg targets. Als de doelstelling was gehaald, was jouw naam die week groen; zo niet rood.

‘En drie keer rood betekent?’ had Mark nog gevraagd. ‘De doodstraf?’

‘Een interessante gedachte,’ zei O’Campo, nadat het besmuikte gelach van zijn toehoorders, de voltallige zittende magistratuur van een van de grootste metropolen ter wereld, tot bedaren was gekomen. ‘Het spijt me, ik heb uw naam niet verstaan.’

‘Chief Justice Mark Anthony Farrington.’ Mark stond op, nam de tijd, keek rond. Dit was hún Courtroom One. Zelden was Stills zo trots op hem geweest als op dat moment.

‘Juist. Kijk, Judge,’ had O’Campo geantwoord, ‘er bestaan twee soorten rechters. Zij die zien aankomen wat er gáát gebeuren, en zij die zich afvragen wat er ís gebeurd.’

Stills hield niet van mensen die hun zin begonnen met ‘kijk’, en al helemaal niet als er daarna een open deur volgde. Twee soorten... Winnaars en verliezers, was er ook zo een. Daders en slachtoffers.

Natuurlijk hadden hij en Mark, de seniors, een probleem met nieuwlichters en autoriteit. Ze waren niet voor niets rechter. Het was hun taak de schuldige te bestraffen, de slachtoffers te beschermen, en te voorkomen dat onschuldigen door het systeem vermalen werden. Hoe stelliger O’Campo’s beweringen dat hij het beter wist, hoe groter hun weerstand zou zijn geweest, wat hij ook beweerde.

De rest van de presentatie hadden ze hautain zwijgend uitgezeten, wachtend op het moment dat om hun mening zou worden gevraagd.

Dat moment moest nóg komen.

O’Campo was erger dan een klootzak; hij was een ongeïnteresseerde klootzak. Een hersenloze minutieuze uitvoerder van een perfect krankzinnig idee.

Mark had O’Campo zes maanden gegeven. ‘Als je een crisismanager benoemt tot baas van de rechtbank, dan krijg je waar je hem voor aanneemt: crisis.’

Drie maanden na die voorspelling was Chief Justice Mark Anthony Farrington, Stills’ beste vriend, ontslag aangezegd. Een begaafd jurist, die uren kon puzzelen op een oorspronkelijke invalshoek, op iets kleins met enorme gevolgen, die genoot van een nieuwe spitsvondige nuance in een oud leerstuk, werd na bijna veertig dienstjaren afgedankt als oud vuil. Stills’ grote voorbeeld en mentor, de man die meer precedent-vonnissen had gewezen dan welke andere rechter in de geschiedenis van New York, Hutchinson versus Peters, Polk v. Healey, Grinder v. Rubiak, werd weggesaneerd door de nieuwe frisse O’Campo-wind, namens een corrupt en kortzichtig regime.

Stills had misschien nog kunnen leven met het feit dat Giuliani de stad runde alsof het zijn eigendom was, en dat hij op strategische posten vriendjes benoemde die vervolgens naar niemand luisterden. Ook had hij nog door de vingers kunnen zien dat New York er niet veiliger op was geworden, noch schoner en inmiddels op een haar na bankroet was, een privé-bouwput. Maar wat hij hem nooit zou vergeven was wat hij Mark had aangedaan.

O’Campo was er nog steeds, bijna een jaar na zijn benoeming.

‘Je moet ertegen ingaan, verdomme,’ had Stills tegen Mark geroepen, de avond van zijn ontslag. Vervroegd pensioen, werd het in de brief genoemd, maar ontslag was wat het was. ‘Je moet ze aanpakken, dat corrupte zooitje, allemaal. Sleep ze voor de rechter, te beginnen met Giuliani.’

‘Nee, Steve, mijn strijd is gestreden. Ik ben er te oud voor. En bovendien: je weet toch hoe het systeem werkt. Iedereen die meer verdient dan wij, heeft gelijk.’

‘Iedereen die meer kríjgt dan wij,’ had Stills automatisch gecorrigeerd. Het was hun oude grap, maar de fut was eruit.

‘Wij zijn de rechters, Steve. Meer dan wij is er niet.’

De volgende morgen was Stills zelf verhaal gaan halen, tenminste dat was het plan: O’Campo vragen of hij wel helemaal goed bij zijn hoofd was. Met in zijn achterhoofd, wie weet, de vage hoop dat ook hij als martelaar zou mogen eindigen.

‘Nee, ik heb geen afspraak,’ snauwde hij tegen de verschrikte assistent. ‘Geen afspraak nodig ook.’ Hij stormde het verlaten kantoor van O’Campo binnen. ‘Waar is hij? Ik wil hem spreken. Hier. Nu.’

Ze lieten hem in zijn sop gaarkoken. Na een uurtje kwamen twee mannen van de beveiliging, en droop hij af.

Op het plein voor het stadhuis bleek inmiddels een demonstratie gaande. Stills zag busjes van de networks rond een opeengepakte menigte met protestborden waarop veel end en stop, en hij vluchtte door de zijdeur. Buiten werd hem de weg nog bijna versperd door een koolzwart geschminkte man, zijn ogen bloeddoorlopen en waanzinnig. Met beide handen roffelde hij op een sandwichbord: death to the dictator.

‘Daar ontsnapt er een,’ riep een hysterische stem hem na.

Houd de dief.

Die avond liet Mark hem de folders zien die hij bij het reisbureau had gehaald. Oneindig blauwe lucht en zee, palmbomen op een zandstrand. Stills reageerde zich bozig af op zijn beste en enige vriend en zijn onverschilligheid, het meest nog uit onredelijke jaloezie op Marks herwonnen vrijheid, en vertrok met slaande deuren.

Thuis, nauwelijks gekalmeerd, zag Stills voor het eerst de schim. Een vlek in zijn rechterooghoek. Okergeel, oranje, soms scherp violet en paars of bijna rood, als een vlekkerige echo van een flitslamp op zijn netvlies; een eeuwige zonsopkomst als metgezel.

4

‘Er zit een vlek,’ had hij er een paar weken later uitgeflapt. In ondergoed en sokken zat Stills op de behandeltafel, zijn beentjes bungelend, terwijl de jonge keuringsarts de stethoscoop op zijn rug plaatste en herplaatste. Het was tijdens de jaarlijkse wassen neus, het onderzoek op last van de ziektekostenverzekering, verplicht voor alle rechters vanaf hun vijfenvijftigste. ‘Iets in mijn oog, soms. Een schim, een vlekkerig iets.’ Stills stak zijn rechterhand op en maakte een draaibeweging in de lucht. ‘Hier ongeveer. Soms wel, soms niet.’

‘Jeukt het? Branderig? Tranig?’

‘Nee. Soms hoofdpijn. Hier,’ wees Stills.

‘Gevallen?’

‘Of ik op mijn achterhoofd gevallen ben? Bedoelt u dat? Maakt u een grapje?’

‘Andere sensaties?’

‘Zoals?’

‘Tintelingen? Smaakjes? Jeuk? Geluiden?’

‘Misschien is het mijn werk? Stress?’ opperde Stills. Hij had al spijt het ter sprake te hebben gebracht.

‘U? Stress?’ Alsof het een Rolex betrof, of een bmw, een statussymbool, louter voorbehouden aan medici. ‘En hoe slapen we?’

‘Ík slaap prima,’ zei Stills. Zo niet nam hij een pil, maar daar had deze snotneus niets mee te maken. Elk jaar trof hij een andere arts, die elk jaar jonger was, maar het neerbuigende we-toontje bleef, net als de uitslag trouwens: cholesterol en bloeddruk te hoog, beweging te weinig. Dat hij op zijn eten moest letten, en oppassen met de drank.

‘Drank is geen probleem,’ zei hij later tegen Mark onder het genot van een biertje. ‘Ik drink toch alleen met vrienden.’

‘Je hebt helemaal geen vrienden.’

Met de schim kwam ook zijn vergeetachtigheid.

Hij las over de opvallende motoriek van Parkinson-patiënten: voorovergebogen lichaamshouding, kleine pasjes bij het lopen, bevende handen. Of over de ziekteverschijnselen van Alzheimer, die eerder opvielen aan anderen dan aan de patiënt zelf.

Hij stopte met erover lezen toen hij besefte dat Alzheimer, Ebbinghaus, Korsakov, Vygotsky, Bechterev – dode Russen en Duitsers – rond 1900 iets wezenlijks hadden ontdekt, waaraan sindsdien buitengewoon weinig was toegevoegd. Als de grote ontdekkingsreizigers die verdwaald op de wereldzeeën bij toeval op een stuk land stuitten, de kustlijn in kaart brachten, de vlag plantten en werkelijk dachten dat ze daarmee een continent hadden veroverd.

Bij toeval raakte Stills aan de praat met dokter Watt, een gepensioneerde chirurg, tijdens een receptie in een kunstgalerie waar hij zo gauw geen smoes voor had kunnen verzinnen. De artiste om wie het allemaal draaide werd in de catalogus een neo-nihilistisch icoon van het post-Warholtijdperk genoemd, maar Stills zag in de uitgestalde objets d’art slechts slordige poppetjes, niet meer dan harkjes zoals een kind ze zou tekenen, maar dan in de meest obscene houdingen. Manshoog olieverf op doek gingen ze voor dertigduizend dollar grif van de hand.

‘Het menselijk geheugen is een videoband,’ legde dokter Watt uit, in antwoord op Stills’ vraag tussen neus en lippen. ‘Onze hersenen zijn de recorder, met een terugspoelmechanisme, een stoptoets, een opnameknop. Oude beelden kun je wissen, overschrijven met nieuwe. Maar nu komt het: soms doen onze hersenen er een schepje bovenop, en worden ervaringen in het geheugen vervormd. Onopzettelijk vullen we de gaten op met verzinsels, fabels. Confabuleren, heet dat.’

Stills schreef het op. confabuleren Een mooi woord voor de fantasten die hij dagelijks in zijn rechtszaal had. ‘Zoals bij trauma’s? Om onaangename herinneringen te verdringen? Zoals bij Vietnam-veteranen?’ vroeg hij.

‘Kan. Het omgekeerde kan ook: een traumatische gebeurtenis kan een blinde vlek in ons geheugen weer herstellen. Als een defecte videorecorder, die je een schop geeft.’

‘Dus er is iets aan te doen?’ vroeg Stills, die in zijn donkerste gedachten al onomkeerbaar aan het dementeren was.

‘O jazeker. Elektroshocks, opereren, maar de waarheid is dat we nog steeds voornamelijk experimenteren. Ik zou u aanraden uw geheugen te gaan trainen.’ De gepensioneerde chirurg hief zijn arm en kneep een paar maal kort achter elkaar zijn hand tot een vuist. ‘Net als een spier. Spannen, ontspannen, spannen, ontspannen. Weet u, Judge... Eh, het spijt me. Ik ben uw naam even kwijt.’

‘Stills, Stephen Stills.’

‘Nee maar, wat bijzonder. Dat hoort u wel vaker, neem ik aan?’

‘U bent de eerste.’ Nu gaat hij me vragen of ik iets kan doen aan zijn parkeerbonnen, dacht Stills.

‘Wat ik wilde zeggen: misschien is het wel een zegen, met uw beroep, om de dingen te kunnen vergeten? Toch? Al die ellende die u elke dag ziet?’

Sindsdien deed Stills zijn best de vergeetachtigheid te vergeten.

Hij vertelde het aan niemand. Mark zou zich alleen maar zorgen maken. En op de rechtbank sprak hij er al helemaal niet over; zo makkelijk zouden ze niet van hem afkomen. Óf tussen zes planken, óf na een strijd zo bloedig dat ze het er over honderd jaar nog over zouden hebben, maar niet om een of ander lullig gezondheidsakkefietje.

Zijn werk verliep zonder problemen, zolang hij de griffie te vriend hield.

Hij begon met zijn training, zoals dokter Watt hem had aangeraden. Hij noteerde en bewaarde alles, eerst bijna obsessief, het bewijs dat hij alles onder controle had. In zijn werkkamer stonden stapels dozen vol notitieboekjes, briefjes en knipsels.

Inmiddels was hij selectiever en schreef hij alleen nog op wat hij wilde onthouden of moest onthouden, zoals het gas uitdoen of de sloten controleren. Hij gooide weg wat hem niet beviel of wat hij had afgehandeld, en hij bewaarde nog slechts de kwesties die er werkelijk toe deden, ook al vergat hij wel eens waarom, zoals de keer dat hij het briefje stilte had gevonden op een pak melk in de ijskast, voor op de achterdeur, en het volstrekt raadselachtige storm op een van de banden van zijn oude Britannica-encyclopedie in de boekenkast. Hij zag er de grap wel van in. Iemand gaf hem boodschappen. Die iemand was hij zelf, hij wist alleen niet meer wat hij ermee bedoeld had.

Zo bleek maar weer dat alles went. Stills zag een schim, kreeg boodschappen, onthield sommige zaken wel, andere niet. So what? Fictie, maar overzichtelijk en onschuldig.

Soms was het lastig, bijvoorbeeld wanneer er iemand achter hem leek te lopen in een verlaten straat of naast hem stond in een lege lift. Of als hij zich in een volgepakt restaurant of in een verlaten zaal in een museum abrupt omdraaide, als een puppy die zijn eigen staart ontdekte. Een ongemak, maar uiteindelijk deel van hem. Zoals hij gewend was geraakt aan de moedervlek op zijn hand, de taaie haar op zijn oor en zijn afwezige vader, zo verging het nu zijn schim, zijn vergeetachtigheid en de lapzwansburgemeester van New York.

5

‘Halftwee, Judge.’

Als we Selma toch niet hadden. ‘Terug naar de loopgraven,’ mompelde hij. Ze hielp hem in zijn toga. ‘Ik ben een paar dagen weg,’ zei hij.

‘Pardon, Judge?’

‘Weg. Ik. Paar dagen, zei ik. Je bent toch niet doof, hoop ik? Morgen en overmorgen. Donderdag laat weer terug.’

‘Maar...’

‘Ik ga naar Den Haag. Voor niets en niemand te bereiken.’

‘Den Haag?’

‘Dat ligt in Nederland.’

‘Maar u heeft morgen zitting.’

‘Kurtz kan voor me waarnemen.’ Stills vond Kurtz een onnozelaar, maar het was niet anders. ‘Regel het, wil je?’

‘Maar Judge, wat moet u dan ineens zo plotseling in Den Haag?’

Moest hij dan aan iedereen verantwoording afleggen? ‘Een begrafenis, Selma,’ zei hij, met zijn rug naar haar toe. Hoorbaar schrok ze. Mooi. ‘Die zijn wel vaker ineens en plotseling, zoals jij het zo treffend uitdrukt.’ Hij pakte zijn spullen en liep naar de deur. Op dat ogenblik zei ze het. Hij had het kunnen zweren.

‘Toch niet uw vader, Judge?’

Hij draaide zich om, perplex. ‘Wát zeg je?’ Bijna glipten de dossiers uit zijn armen.

‘Toch niet iemand die u na is, hoop ik, Judge?’

‘Nee, wat zei je daarvóór?’

Haar mond viel open. In haar blik zag hij afwisselend medelijden, schrik, bezorgdheid. Wist ze het? ‘Dat u naar Den Haag moest voor een begrafenis, zei u. En toen vroeg ik of het iemand was die u na is.’

‘Ach, dan verstond ik het zeker verkeerd. Het gaat om Evie, Evelyn, de weduwe van mijn broer. Veertig jaar niet gezien,’ loog hij. ‘En ik ben weer eens laat. Waarschuw me in het vervolg eerder, graag, ja?’

Terug in zijn Courtroom voor Fanta, continued. Verderop in het proces kwam ongetwijfeld nog een batterij hoogleraren langs die precies het tegenovergestelde zou beweren. De rechtstaat en de grondbeginselen van de Verlichting, democratie, vrijheid, rechtvaardigheid en gelijkheid waren de grootste verworvenheden van de beschaving, had Stills ooit geleerd. In theorie.

In de praktijk was het een op hol geslagen jukebox, waar iedereen zijn gerief kon vinden.

‘Ik heb het niet gedaan.’

‘Welles.’

Of: ‘Ik heb het wel gedaan, maar hij begon.’

‘Nietes.’

Niemand was meer dader, iedereen was slachtoffer. Niemand was meer verantwoordelijk, want de ander was altijd begonnen. Iedereen geloofde heilig in de juistheid van het eigen handelen en de zuiverheid van de eigen motieven, want In God we Trust.

Het deed er niet langer toe wat er daadwerkelijk was gebeurd, maar om wie de feiten het best kon boetseren, ombuigen en manipuleren ten eigen nutte.

‘Klinkt als mijn eerste echtscheiding, Judge,’ zei de griffier achter zijn hand, met een knipoog. Stills had geen idee waar de man het over had, dus negeerde hij het en keek op zijn horloge. Was het al tijd voor een kop thee en een plaspauze?

De gekste gebeurtenissen onthield hij dan weer wel. Zonder probleem. Pijnlijke dingen, vooral.

‘Is het van mij?’ bijvoorbeeld. Vier kleine woordjes, zijn eigen stem, die hij maar niet scheen te kunnen blokkeren. Of de keer dat hij in zijn broek geplast had. Midden in een langdradig slotpleidooi dat Stills destijds, zo groen als gras, net uit de collegebanken, nog niet had durven afkappen. De druk was te groot geworden. Hij herinnerde zich nog de vreemde combinatie van sensaties die hij had gevoeld terwijl hij zijn blaas leeg liet lopen op zijn zetel in de rechtszaal: opluchting, schaamte, wellust. Tot het twintig tellen later onaangenaam plakkend en koud begon te worden.

Wat hij ook nooit zou vergeten was zijn gesprek in de politiecel met Leonard, de schoonmaker. Ze groetten elkaar al jaren elke maandagmorgen, spraken over het weer of de Yankees, en over hun werk natuurlijk. ‘Dat ziet er weer prachtig uit, Leonard,’ zei Stills dan bijvoorbeeld over de vloer van een gang, glanzend van de was.

‘Schoon zolang het duurt, Judge. A minute, maybe two.’

En dan lachten ze samen, de schoonmaker en de rechter, over het feit dat hun banen niet zoveel verschilden als je op het eerste gezicht zou vermoeden. Sinds Marks vertrek, dacht Stills wel eens, was Leonard het laatste vriendelijke gezicht op de rechtbank geweest. Tot Leonard in moeilijkheden kwam, en Stills daar pas via via en achteraf van hoorde.

‘Ik had je kunnen helpen, Leonard,’ had Stills uitgeroepen toen hij hem opzocht in de politiecel, oprecht verbaasd en in zekere zin ook teleurgesteld. ‘Waarom heb je mij niet om hulp gevraagd? Daar zijn vrienden toch voor?’

‘Juist niet, Judge. Ik heb het gedaan, en dus verdien ik mijn straf. Ik ben er niet trots op, maar zo is het.’

‘Er was alleen indirect bewijs, en het wemelde van de vormfouten,’ zei Stills, die het dossier had gelicht. ‘Het was een misverstand. Je was alleen vergeten te betalen. Die pro-deoadvocaat was een nietsnut. Met een echte was dit nooit gebeurd.’

‘Laat het gaan, Judge, alstublieft. Ik heb het gedaan. Punt uit.’

‘Dat heeft er niets mee te maken,’ had Stills uitgeroepen.

‘Judge Stills, met alle respect: u stelt me teleur.’

Stills was terechtgewezen door de eerste de beste schoonmaker die hij abusievelijk had aangezien voor een vriend. Sindsdien lieten ze elkaar links liggen.

In zijn Courtroom One kwam Fanta op stoom. ‘Vergeet de zestig procent niet, dames en heren van de jury. Zestig van de honderd proefpersonen, doodgewone mensen, mannen en vrouwen zoals u en ik, draaiden de knop uiteindelijk tot de maximale stand, ver boven de dodelijke dosis. Professor Milgram bewees onomstotelijk waarom. Omdat er een man in een witte jas bij stond, die zei dat het geen kwaad kon. Autoriteit en nieuwsgierigheid, zo toonde dit experiment aan, vormen de motor achter de menselijke ontwikkeling.’

Stupiditeit en nieuwsgierigheid zul je bedoelen, dacht Stills.

‘Hoe droevig dat ook is, dames en heren, het is de waarheid.’

Stills bekeek zijn hamer. De ceremoniële hamer, het privilege van de oudste in dienstjaren. Bovendien houder van het officieuze nightcourt-record, het onbedoelde resultaat van een nacht lang vonnis wijzen strikt volgens de regels van het nieuwe regime, een sindsdien ongeëvenaarde negen minuten en tien seconden per beschikking.

Die nacht was onverwacht prettig geweest, al zou Stills dat nooit toegeven. Abject was het, en fout, om te straffen als een machine, als vergelding, los van elke hoop op preventie, rehabilitatie, een betere samenleving. Te vergelijken met een collega in Kentucky, die dertien jaar lang vonnis had gewezen op basis van het gedrag van een aap in de dierentuin. De aap in goed humeur betekende schuldig, een slecht humeur resulteerde in vrijspraak. Het ergste was dat niemand in die dertien jaar iets in de gaten had gehad.

Met Kentucky voor ogen had Stills zijn record gevestigd. Als ze onrecht wilden, dan konden ze het krijgen.

‘Laat me raden, counsellor. Uw cliënt heeft het wel gedaan, maar niet zo bedoeld?’

‘Inderdaad, edelachtbare, als het u behaagt, dan zullen wij de omstandigheden aantonen door welke...’

‘En uw cliënt heeft spijt? Veel en oprecht?’

‘Judge?’

‘Geen spijt?’

‘Nee, nee, mijn cliënt heeft welzeker spijt, Judge.’

‘Dat dacht ik al, counsellor. Ik neem het gewoon van u aan. Spijt, veel en oprecht. Dat bespaart ons een hoop gezeur, bewijslast en tijd. Die kunnen we beter besteden, nietwaar?’

‘Natuurlijk, Judge.’

‘Mooi. Spijt staat genoteerd. En uw cliënt heeft een slechte jeugd gehad? Nauwelijks opvoeding? Geen scholing? Ouders onbekend of verslaafd of allebei? Klopt wel ongeveer?’

‘Nou, Judge...’

‘Ja of nee, counsellor. Ja of nee is voldoende voor nu.’

‘Kort gezegd is het levensverhaal van mijn cliënt inderdaad zeer triest, Judge, hetgeen ik...’

‘Mooi. Dat stellen we dan ook vast. Niet alleen heeft uw cliënt spijt, tevens heeft hij een slechte jeugd achter de rug. Eens zien, wat nog meer? O ja, hij gaat zijn leven beteren, neem ik aan?’

‘Judge?’

‘Of niet? Gaat hij zijn leven juist helemaal niet beteren?’

‘Maar natuurlijk, edelachtbare, u kunt ervan op aan dat mijn cliënt...’

‘Mooi. Drie keer goed geantwoord. Volgens mij zijn we er. De rechtbank is klaar om te vonnissen.’

Dan volgde het mooiste. Na een kleine pauze, met de hamer in de aanslag: ‘Guilty. Next!’ Boem.

En zo de hele nacht door. Stills had zich heimelijk meer dan uitstekend vermaakt. Zijn stiptheidsactie uit rebelsheid, kont-tegen-de-krib, koekje van eigen deeg voor de crimefighters van City Hall, mondde uit in het tegenovergestelde. Als in je broek plassen: even prettig en warm, een opluchting, tot het onvermijdelijk kille resultaat en de schaamte volgden.

Stills had een plaquette van de burgemeester in ontvangst moeten nemen en zijn record op alle voorpagina’s moeten teruglezen. In de Times zelfs met foto, handenschuddend met O’Campo, Stills grijnzend als een idioot.

Sinds zijn record noemden ze hem ‘Maximum Steve’, met dank aan Elmore Leonard.

So much for rebellion.

Hij was een legende geworden, de grote beslisser, het boegbeeld van de nieuwe frisse wind die hij te vuur en te zwaard had willen bestrijden. De plaquette, het bewijs van zijn verraad aan de zaak die hij zijn leven lang gediend had, lag onder in een la. Ten slotte had zijn record ervoor gezorgd dat hij afgelopen juni de officiële opening had mogen bijwonen van het proces tegen Slobodan Milosevic voor het icty, het International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, als waarnemer namens en op persoonlijke uitnodiging van burgemeester Giuliani.

‘Ik vertrouw het voor geen cent,’ zei hij die avond tegen Mark. ‘Waarom ik of all people? Waarom niet Hofferman of Malluci, of een van die andere hielenlikkers?’

‘Omdat je Maximum Steve bent. Jij bent hun goudhaantje, hun zerotoleranceheld. Trouwens, wat kan het je schelen? Dit is de eerste keer dat een staatshoofd zich voor een vn-tribunaal moet verantwoorden, en jij bent erbij. Bij het proces van de eeuw, in Den Haag, de juridische hoofdstad van de wereld. Molens, tulpen, coffeeshops, wat wil je nog meer? Desnoods ga je wat Rembrandts bekijken.’

‘Je zult zien dat het weer een verkiezingsstunt is.’

Hij was gegaan. Hij had Milosevic gezien, en hoe. En Elle ontmoet na afloop, hoewel hij zich haar naam en haar rol toen nog niet realiseerde. En hij was bij Evie langsgegaan. ‘Ik was toevallig in de buurt,’ dat verhaal. De enige vrouw van wie hij ooit had gehouden zag hij voor het eerst in veertig jaar terug, en hij zei dat hij in de buurt was.

Stills schakelde Fanta uit, sleepte zich op de automatische piloot door de rest van de middag.

Objection. Overruled.

Objection. Sustained.

Welles/nietes, keurig on cue, hij kon het zonder de Kentucky-aap.

Terug in zijn kamer legde hij een briefje neer voor Selma, die in geen velden of wegen te bekennen was, of ze zijn toga naar de stomerij wilde brengen, en dit keer naar een echte, onderstreepte hij. Die rooklucht bleef erin zitten.

Thuis belde hij Mark, hopend op het antwoordapparaat.

‘Shit, Steve. Evie? Maar ze was pas...’ zei Mark, nadat hij van de schrik was bekomen.

Het deed wonderen, zo’n sterfgeval, dacht Stills. Marks gemopper over gisteravond en de afspraak die hij zogenaamd was vergeten, verdween als sneeuw voor de zon.

‘Negenenvijftig.’

‘Heb je een kaart gekregen?’

‘Nee.’ Een kaart zou de grote beslisser resoluut en ongeopend hebben geretourneerd. ‘Ik werd gebeld, gisteravond.’

‘Ga je erheen?’

Nu pas realiseerde Stills zich dat hij een keus had.

‘Zal ik met je meegaan?’

‘Nee,’ zei de Judge. ‘Donderdag ben ik weer terug, d’r in en d’r uit.’

‘Weet je het zeker?’

‘Spreek ik Spaans of zo?’

‘Gaat het wel goed met je?’

Er was niets mis met zijn geheugen. ‘Je weet wat ze zeggen over slechte mensen, Mark.’

‘Hoe laat vlieg je? Vanaf jfk?’

‘Ik bel je donderdag als ik terug ben, oké?’

‘Geef me in elk geval je vluchtgegevens. En het adres van je hotel.’

Stills gehoorzaamde, om van hem af te zijn.

6

Opnieuw Den Haag, drie maanden na Milosevic.

Ongemakkelijk alleen op de voorste rij van de aula, zich voortdurend bewust van het zachte geneurie van Jim en de beschuldigende ogen van Elle achter hem, luisterde Stills naar een toespraak in een taal die hij niet verstond, en dacht aan de woorden die hij zelf aan het graf van zijn moeder had gesproken. Koningen 3, vers 27 en 28. Het Salomonsoordeel. ‘Snijd het kind in tweeën,’ zei de koning.

‘Vertrouw nooit op dergelijke wijsheid, Stephen,’ zei zijn moeder zaliger, de uitleg van haar favoriete bijbelpassage zo helder in zijn oren dat het leek alsof ze naast hem zat. ‘Want stel je eens voor wat er zou zijn gebeurd met dat kind als beide moeders hadden volgehouden. Het verhaal van de wijze koning en zijn oordeel, het beroemdste uit de geschiedenis, gaat niet over liefde. Liefde was niet het onderscheid. Liefde voelden beide moeders. En Salomo gaat al helemaal niet over vertrouwen in de wijsheid van rechters. Eerder over het tegendeel. Als je alles vergeet wat ik je leer, onthou dan dit, Stephen: het Salomonsoordeel gaat over wantrouwen. De echte moeder, de vrouw die als eerste toegaf, geloofde namelijk werkelijk dat de koning ertoe in staat was.’

Zijn moeder was dood, Evie was dood. Daar lag ze, in een eenvoudige vurenhouten kist, geflankeerd door negenenvijftig flakkerende waxinelichtjes. En natuurlijk leidden de gedachten aan Salomo en aan de vrouwen in zijn leven naar zijn vader: de grote afwezige verrader en lafaard.

Stills had twee versies paraat voor wanneer het onderwerp ‘zijn vader’ ter sprake kwam. Beide vertelde hij ze inmiddels op de automatische piloot, verfijnd en waterdicht door jaren oefening. Dat zijn vader was gesneuveld bij Pearl Harbor, in ’42, Stills’ geboortejaar, was de makkelijkste versie, behalve bij veteranen die meteen wilden weten op welk schip, bij welke eenheid, op welk tijdstip tijdens de slag.

De snelste was versie twee: door te zeggen dat hij was opgevoed door zijn moeder, met de juiste intonatie en veelbetekenende blik, was tien tegen een het onderwerp gesloten.

Niets wist hij van zijn vader. Niets hóefde hij te weten van zijn vader. Vreemd hoe simpel het eigenlijk was, de waarheid. Kil en leeg, maar simpel.

Zijn vader was ervandoor gegaan. Hij had Stills’ tweelingbroer Pete met zich meegenomen en Stills achtergelaten bij zijn moeder. Allebei één, eerlijk toch? Salomo revisited, twintig eeuwen later. Zijn vader was dood, net als zijn moeder, zijn broer, en ten slotte de enige vrouw van wie hij ooit had gehouden.

Had hij het haar verteld, die laatste keer, in juni? Voor eens en voor altijd? Dat hij zijn leven lang al spijt had dat hij haar had laten gaan? Natuurlijk wel. Natuurlijk niet.

Net als vandaag had hij zijn beste pak aan. Een bos van haar lievelingsbloemen gekocht bij een benzinestation, en in een opwelling een doosje Lego. Een zomeravond in juni 2001, iets voor achten. Hij vond het adres, een flatgebouw aan de rand van de stad, en parkeerde zijn huurauto in een schemerige straat tegenover met graffiti besmeurde garagedeuren. Hij nam de lift tot de bovenste verdieping en liep langzaam, de nummers aftellend, belde aan. De deur ging open en daar stond ze.

Onderweg had hij zijn opening statement gerepeteerd, maar nu wist hij niets meer. Hij schraapte zijn keel. Stills’ schoonzuster, de weduwe van zijn tweelingbroer, de liefde van zijn leven, was een oude vrouw geworden. Pantoffels, een dun vest om smalle schouders, een flodderige bloemetjesjurk.

‘Hallo Steve,’ zei ze. ‘Kom binnen.’ Ze draaide zich al om. Geen omhelzing, geen hand.