Shortlist De Diamanten Kogel

Om zijn reputatie van Wonderman te redden, keert oud-minister Jaap Vos terug naar Afrika, het land dat hij vijftien jaar geleden van de ondergang dacht te hebben gered. Ondanks de belofte dat het ‘nooit weer’ zou gebeuren, zijn opnieuw miljoenen mensen op de vlucht, honderdduizenden vermoord, en haalt de internationale gemeenschap wederom de schouders op.

In een ultieme poging regering en rebellen, daders en slachtoffers bij elkaar te brengen als Speciaal Afgezant van de Verenigde Naties, raakt Jaap de regie over het machtsspel volledig kwijt. Hij speelt zijn laatste troef uit, een wanhoopsdaad die leidt tot een onverwacht weerzien met een oude bondgenote. Is zij opnieuw Jaaps redding? Of is ze de voorbode van zijn ondergang?

Willem Asman (1959) won in 2018 de Gouden Strop, de belangrijkste prijs voor de beste Nederlandstalige thriller, wat zijn status als een van Nederlands beste thrillerschrijvers heeft bevestigd. Hoogste tijd dus om zijn eerdere werk weer eens onder de aandacht te brengen. Naast de recente Rebound trilogie Enter, Error en Exit zijn vanaf nu De Cassandra Paradox, Britannica, Wondermans eindspel en Koninginnedag ook weer als e-boek te verkrijgen.

‘Een sterke psychologische misdaadroman. Asman maakt de Afrikaanse realiteit inzichtelijk die voor oningewijden vaak onbegrijpelijk blijft. Het werk van een creatieve geest met een scherpe en stilistisch sterke pen. Een intelligent boek dat inzicht verschaft in een complexe materie, bevestigt zijn talent in overtreffende trap.’ - Juryrapport De Diamanten Kogel

‘Een politieke thriller die met typische Asman-aplomb ergens over gaat en ook nog eens prachtig is geschreven.’ - HP/De Tijd, Marcella van der Weg

‘Een onafgebroken duikeling van spannende elementen, van onzekerheid, van plotwendingen en van grote verrassingen. Het heeft een rijke thematiek, round characters en de stijl waarin het is geschreven is formidabel.’ – NRC Handelsblad, Gert Jan de Vries

‘Wondermans eindspel beantwoordt jaloersmakend en tot in de perfectie aan de eisen die je aan het genre kunt stellen.’ - Tomas Ross

Beste lezer,

U staat op het punt een vroeg werk van Willem Asman te gaan lezen. Daartoe hebt u ongetwijfeld besloten nadat u Rebound las, betoverd raakte door de schrijfkunst en verbeeldingskracht van Willem Asman en nu nieuwsgierig bent naar zijn hele oeuvre. Ik herken dat gevoel. En ik feliciteer u ermee.

Tegelijkertijd is een waarschuwing op zijn plaats: het boek dat u in handen heeft is geen Rebound. Het is zelfs geen thriller zoals u die gewend bent.

Thrillers, misdaadromans, detectives en alle andere subgenres van de plotroman, zijn formulewerk – althans voor negenennegentig procent. Op een van de eerste pagina’s legt de auteur een lijk neer en op een van de laatste onthult hij de dader. In de tussenliggende pagina’s krijgen wij lezers de kans om mee te puzzelen en mee te griezelen.

Thrillerschrijver Michael Robotham vergelijkt zichzelf daarom met de uitbater van de achtbaan op de kermis: hij belooft ons een wilde rit en garandeert ons een behouden aankomst.

Bij Rebound had u natuurlijk ook dat rollercoastergevoel, de bevreemdende ervaring dat Asman u voortdurend een stap voor is, waardoor u tempo moet maken om bij te blijven – of soms zelfs een stukje terug moet lezen omdat u inderhaast iets over het hoofd kan hebben gezien. Dat u een zijpad bent opgestuurd dat even dood lijkt te lopen, maar dat dan toch weer naar een verbluffend uitzicht leidt.

Dat alles biedt de vroege Asman ook; hetzelfde vakmanschap, dezelfde organisatorische sensitiviteit, dezelfde voorliefde voor Hollywood.

Maar terwijl de vroege Asman ons wel een wilde rit belooft en een behouden aankomst garandeert, doet hij nauwelijks aan lijken of speurders en al helemaal niet aan verhaalsjablonen. In ruil daarvoor biedt hij ons omgevallen boekenkasten en geplunderde krantenarchieven. Hij vertelt over (para-)psychologie, eeuwenoude oosterse wijsheid en Griekse mythologie (De Cassandra Paradox, 2006), over ontwikkelingshulp (Wondermans eindspel, 2009) en half-vergeten oorlogen (Britannica, 2007). En zo laat hij ons de volle diepte en breedte beleven van het menselijk bestaan op aarde, anno nu.

Je ziet het al aan zijn personages. We komen bij de vroege Asman geen onverwacht snuggere omaatjes tegen en geen gescheiden alcoholistische rechercheurs en al helemaal geen action heroes of ijzervreters. Geef Asman maar antihelden, mensen van vlees en bloed, die tegen wil en dank verzeild raken in Grote Kwesties en dilemma’s van Goed en Kwaad. U herkent dat, want Oz uit Rebound is in zekere zin ook zo iemand; hij wérkt op het scherpst van de snede, maar hij léeft kleurloos in een Vinex-wijk. En dan is Oz nog altijd heroïscher dan alle oudere bewoners van Asmanland, met Jan Peter Balkenende - de hoofdrolspeler van Koninginnedag (2010) - als uiterste, als super-antiheld.

U begrijpt dat het mij bijzonder verheugt dat Asmans vroege werk weer beschikbaar is. Om niet te zeggen dat ik het een schande vind dat dat een tijdlang niet het geval is geweest. Asman hoort leverbaar te zijn. Punt.

Bij zijn debuut De Cassandra Paradox haalde ik opgelucht adem. Een Nederlandstalige thrillerschrijver zonder hoogtevrees – het bestond dus toch. Enthousiast schreef ik in de krant : ‘Een rijk boek, stilistisch overtuigend, erudiet en intelligent en blijk gevend van een ongekend ambitieus schrijverschap.’ Ik voel niet de geringste behoefte daar dertien jaar later ook maar een woord van terug te nemen.

Maar ik wil er wel iets aan toevoegen. Asman neemt de lezer vanaf de allereerste pagina serieus, grijpt hem meedogenloos bij zijn lurven en sleurt hem mee door zijn zelfontworpen kermisattractie. Dat doet hij in al zijn boeken, een razende afwisseling van actie en inzichten en uitzichten. Zijn vroege werk is mij alleen dierbaarder dan Rebound omdat hij daarin verder afwijkt van de standaardthriller. Omdat hij er verdergaande denkbeelden in durft te verwoorden over het menselijk bestaan, omdat hij onze concentratie er zwaarder in op de proef stelt en vooral omdat hij er onze werkelijkheid onverbiddelijk – maar wel met humor – in tegen het licht houdt.

U zult dat zien. Mogelijk zult u het met mij eens zijn. U moet in elk geval weten dat ik jaloers op u ben, want die allereerste leeservaring zou ik graag nogmaals meemaken.

Gert Jan de Vries

..

..

..

Gert Jan de Vries is schrijver, vertaler, redacteur, uitgever, samensteller, ondernemer, literatuurwetenschapper en psycholoog. Hij recenseerde poëzie in de Volkskrant en thrillers in NRC Handelsblad.

Wondermans Eindspel

Willem Asman

..

Wondermans Eindspel

..

..

..

..

..

..

..

..

2019

gloude publishing

Amsterdam

Van Willem Asman verscheen eerder:

..

De Cassandra Paradox shortlist Gouden Strop

Britannica

Wondermans eindspel shortlist Diamanten Kogel

Koninginnedag

Enter. De Rebound-trilogie. Boek 1. Winnaar Gouden Strop

Error. De Rebound-trilogie. Boek 2

Exit. De Rebound-trilogie. Boek 3

Voor Pieter Hemels

Dance like a dervish

‘For as long as there are bullies

and liars and madmen in the world,

your chosen profession is perfectly secure.’

..

john le carré

Proloog - De Dag van de Val

Niet.

Niet is het woord dat alles samenvat, het woord dat alle andere buitenspel zet, omvat en verduistert. Zo mag het niet eindigen, zo kan het niet eindigen, zo wil Jaap Vos niet eindigen.

Weer een rit in een witte vn-Landrover. De hoeveelste keer in zijn leven? Jaap zou het niet kunnen zeggen. In elk geval, hij weet het zeker, is dit de laatste.

Een stem die hij kent, de stem van de vrouw die hij deze week voor het eerst in zijn leven hoorde, de stem die hem tot zijn dood zal achtervolgen, kraakt op de boordradio: ‘Wonderman leugenaar. Wonderman moordenaar.’

‘Genoeg,’ zegt Jaap tegen de zijruit. Genoeg is genoeg.

‘Boss?’

Jaap schraapt zijn keel. ‘Of we niets anders hebben.’

Barad wacht op het nieuws. Welke wijken zijn secure, welke niet? Hoe is de status rond de wegen naar het vliegveld? Niemand weet het zeker, en dus resteert propaganda, staatsradio of rebellenzender. Ophitsers zijn de enige bron.

‘Wondermans woord was een leugen, is een leugen.’

De bandopname met de vrouwenstem, haar woorden van gal, lijkt inmiddels op alle kanalen te draaien, alsof de hemel boven dit land gevuld is met haat.

‘Storm op komst,’ zegt Barad.

‘Wat?’ zegt Jaap, automatisch, hij heeft het verstaan. ‘Waar?’

Barad, de linkerhand losjes op het stuur, de rechterhand liefkozend op de kolf van het machinegeweer op zijn schoot, wijst met zijn kin.

Jaap duwt zich met zijn elleboog uit de passagiersstoel naar voren, knijpt met zijn ogen tegen de felle zon, ziet rookpluimen. Wellicht bedoelt zijn Israëlische bodyguard het letterlijk. Wellicht bedoelt hij het goed, wil hij Jaap opvrolijken.

De roadblocks in de straten van het oude centrum zijn verlaten. Jaaps missie was het bloedbad in de hoofdstad te voorkomen. En zie hier: de Republikeinse Garde vecht niet tot de laatste man, de rebellen zijn niet opgerukt.

Ze passeren het Museum voor Afrikaanse Kunst, het hooggerechtshof, de kathedraal, de Assemblée Nationale, ooit de symbolen van Franse koloniale macht, nu dichtgetimmerd, zwartgeblakerd. Jaap zet zich schrap als ze links afslaan, het plein op, Place de la République, want ook het presidentieel paleis en de poorten, de ijzeren monsters, besmeurd met manshoge rode letters, mort au voleur, zullen hem niet bespaard blijven. Op de kop af vijftien jaar geleden was hier, achter deze muren, de bordesscène na ondertekening van de Mount Oyo Peace Agreements, de onder Jaaps leiding bereikte, onwaarschijnlijk geachte vredesakkoorden.

Nu opnieuw de Dag van de Val, maar niet Wondermans herkansing, niet zijn revanche. Jaap is verslagen. Beaten at his own game. Opnieuw heeft hij het gevoel dat hij iets over het hoofd heeft gezien, niet de afgelopen dagen, niet eens de afgelopen twee weken, maar zijn leven lang.

In de buitenwijken zijn mensen op weg, families met huisraad, karren, ezels, fietsen – alle kanten op, van noord naar zuid, van west naar oost, maar evenveel in omgekeerde richting, de vluchtelingen van alle tijden. Zijn ze koppig, wanhopig? Weten ze het beter dan de tegenliggers? Alsof beweging is waar het om gaat, alsof beweging alleen al veiligheid biedt en de bestemming er niet langer toe doet.

In hun ogen moet de eenzame witte vn-Landrover een bezienswaardigheid zijn. Geen colonne? Geen escorte? Geen mediatrailers?

Jaap kruipt zo ver hij kan in de stoel weg.

‘Gaat het goed, boss?’

‘Wat denk je nou eigenlijk zelf, Barad? Kijk om je heen.’

‘Ik zie mensen, blij dat het afgelopen is. Ze keren terug naar huis.’

‘Ik zie anders niemand lachen.’ Maar de waarheid is dat hij ze wel ziet. Het lijkt warempel alsof sommigen zelfs naar de Landrover zwaaien, maar Jaap hoort ‘Voleur!’ en ziet gebalde vuisten. In hun ogen ziet hij haat, onbegrip, teleurstelling, woede om Wonderman de dief, de verrader. De schuldige zit daar. Les éclats, de schitterend witte blanken, ze gaan weer.

‘Ze hebben geen idee, Barad.’ Van de diepte van de val, de leegte, de holheid. Hoe is het mogelijk dat hij in al die Afrikaanse ogen ooit trots, veerkracht, dankbaarheid, een levenskracht ouder dan de mens zag?

Als hij op een straathoek een meisje in een wit jurkje ziet, haar hand ogenschijnlijk naar de Landrover uitgestrekt, alsof ze hem om zakgeld vraagt, slaat Jaap de ogen neer. Nooit weer, denkt hij. De wereld had het beloofd.

Hij hield van dit land. Dit land van hem. Als ze me vragen, ga ik terug, zei hij vijftien jaar lang, aan wie het maar wilde horen. Hoe heeft hij zo blind kunnen zijn en dit niet zien aankomen? Een metafoor schiet hem te binnen, van de kikker die niet doorheeft dat het water langzaam warmer wordt, tot het te laat is en hij gekookt wordt.

De stier is er ook, in zijn gedachten. Onvoorzien stuitten ze in een klein dorpje op een stierengevecht tijdens een vakantie aan de Spaanse kust. Spanje, de prille democratie, de eerste buitenlandse vakantie met Lot en Suus, de kinderen waren nog klein, het gezin Vos in betere tijden. De stier, gesard door rode lappen, herhaaldelijk gespietst in de ruggengraat, gemarteld door ruiters met speren, bloedspuwend, bleef maar komen. Greet bracht snel de kinderen in veiligheid, maar Jaap kon niet anders dan blijven kijken, gefascineerd en onthutst tegelijk. Uit woede, in doodsangst bleef de stier vechten, naar de onvermijdelijke ontknoping. Het gebrul van de stier was laag, niet van deze wereld, de stervenskreet die Jaap nog jaren achtervolgde in zijn nachtmerries. Ook de stier had, als enige, geen idee van het einde.

‘Wilt u nog iemand bellen, boss?’

Hoort hij het goed? Jaap kijkt hem aan, ongelovig. Maakt Barad een botte verwijzing naar Jaaps volharding koste wat kost zijn werk te doen, ondanks de gevaren? ‘Grapje, Barad?’ Toch pakt hij de mobiele telefoon van de Israëliër aan.

‘Nee, dat bedoel ik niet. Iemand ongerust misschien. Iemand thuis.’

Als Jaap eerlijk is, zullen ze allemaal ongerust zijn. Waren ze het al jaren. Allemaal, op Lot na, want Lot was dood, wat hij ook deed. ‘Iemand thuis?’ echoot Jaap, terwijl hij de knopjes op de telefoon bestudeert. ‘Thuis?’ herhaalt hij, alsof het een nieuw concept is.

‘Thuis,’ beaamt Barad.

Tot twee weken geleden was dít zijn thuis. Van dit land was hij vader, meer dan van zijn kinderen. Van dit land was hij echtgenoot, meer dan van Greet. Vriend, meer dan van Frank. Tot twee weken geleden was zijn rotsvaste overtuiging dat hij hier nooit weg had mogen gaan.

‘Dit was niet de bedoeling, Barad.’ Waar was het begonnen, deze afgrijselijke travestie, deze schijnvertoning? Had hij beter moeten weten? Waar en wanneer waren de eerste scheuren ontstaan in het bouwwerk van zijn leven en zijn werk? Wat is de conclusie die hij moest trekken uit de teloorgang van al zijn grote liefdes, Afrika, zijn vrede, zijn vn, zijn partij, om over zijn gezin nog maar te zwijgen?

Ze slaan af, de hoofdweg op, vierbaans, richting het vliegveld. Barad slalomt langs een kettingbotsing van verlaten autowrakken, een schoolbus doorzeefd met kogels, uitgebrand.

‘Is het mogelijk, Barad?’ vraagt Jaap. Alles beter dan naar buiten kijken. ‘Deze waanzin. Zou het ooit anders worden?’

‘Ik ben van de school van Abraham,’ zegt Barad, ‘dus ik weet niet of ik de aangewezen autoriteit ben om die vraag te beantwoorden. Het Oude Testament. Oog om oog.’

‘Joden geloven niet in de Verlosser, is dat het geheim?’

‘Aan de andere kant: ook niet in Judas.’

Een kapotgeschoten tank staat op een heuveltje aan de horizon in het zuidwesten, het begin van de woestijn, die De Gaulle ooit de Grote Zandbak noemde. Hier is recent zwaar gevochten. Ooggetuigen spraken van lijken in weilanden, lijken in greppels, lijken in prikkeldraad, lijken in rivieren, lijken in bomen.

‘Ik begrijp het niet helemaal, boss. Maar als u vindt dat ik te ver ga moet u het maar zeggen.’

‘Kom, Barad, we hebben te veel meegemaakt samen. Niet zo bescheiden. Kom maar op.’

‘Geen leugens meer tussen ons?’

‘Dat is de afspraak,’ zegt Jaap. De laatste van hun afspraken, een uur geleden gemaakt en de enige die ze nog niet hebben verbroken. ‘Dus kom op met die vraag van je.’

‘Het is vrede. Het doel, toch, dat alle middelen heiligde?’

Jaap kan niet anders dan knikken. Zijn eigen woorden: vrede boven alles. Zijn doorzettingsvermogen, tegen de klippen op, met de fatale koppigheid die Lot van hem had.

‘Dus wat wilt u nu eigenlijk?’

Jaap bestudeert de hechtingen op zijn rechterhand. Mijn vrede niet, mijn huis niet, denkt hij. ‘Eerlijk, Barad? Ik wil mijn leven terug.’

Deel 1 - Twee weken eerder

1

..

Boem!

‘Godver,’ roept Jaap Vos, meer van de schrik dan van de pijn. Let op je taal, Jaap, zegt de stem van Greet in zijn hoofd. ‘Au, dat doet opa au.’

Ze schrikken synchroon, of in elk geval pauzeren ze even, zijn geadopteerde kleinzoons, Rodney en Sidney Vos, de donkerbruine hummels van Suus. Vijf jaar geleden geboren in een vluchtelingenkamp in Ghana.

Jaap wrijft over zijn rechterknie. Waarschijnlijk onbedoeld was het raak, met de scherpe punt precies op de zere plek.

‘Pijn,’ zegt Rodney, de dader. Hij toont Jaap het wapen, een ijzeren wit vn-brandweerautootje, een cadeautje van opa zelf nota bene.

‘Pijn, ja,’ zegt Jaap. Eigenlijk valt het wel mee.

‘Niet pijn, míjn.’ Alsof hij Jaap alweer is vergeten, kijkt hij nu naar zijn rivaal, zijn tweelingbroer, het speelgoed uitdagend tegen zijn borst geklemd.

‘Nee, míjn,’ zegt nummer twee.

‘Geen ruziemaken,’ zegt Jaap. Op zijn sokken, met zijn broekspijpen opgerold, zit hij op de rand van de blauwe schelpvormige zandbak in de achtertuin van zijn dochter Suus, omringd door een tractor, een glijbaan, een wip, ooit verwelkomd met gejuich, nu onder het mos, vergeten en afgedankt. De laatste mooie herfstdag, heeft het knmi voorspeld; morgen begint de winter alvast. Opnieuw voelt hij Greets ogen in zijn rug, maar als hij omkijkt, ziet hij niets dan de weerkaatsing van de zon in het keukenraam.

‘Míjn.’

‘Míjn.’

‘Jongens, toe nou.’ Er schiet hem een bezwering van Greet te binnen. ‘Lief spelen samen, heeft oma gezegd.’ Bij Greet werkt het.

Ze staan tegenover elkaar, hun beentjes schrap, vier knuistjes om het autootje geklemd. Het zandkasteel dat ze bouwden is vergeten.

‘Rodney, luister eens even naar opa,’ zegt Jaap, zich bewust van de verandering in zijn toon: van opa naar voorzitter. Aan hun reactie ziet hij zijn vergissing. ‘Ik bedoel Sidney, luister. Opa heeft een goed idee.’ Hij buigt zich voorover. ‘Kijk eens naar opa. Kijk eens wat opa doet.’ Met zijn handen wrijft Jaap de rafels op de flanken van een bergje zand glad en draait met twee vingers een keurig gat bovenin. ‘Wat is dit, weten jullie wat dit is?’ Jaap bekijkt het resultaat en maakt het gat iets dieper. Lang niet slecht, al zegt hij het zelf. Als ze het raden kan hij ze een verhaal vertellen over een vulkaan in Afrika, Mount Oyo, en dat veel mensen daar geloven dat Oyo lacht als…

‘Tunnel.’

‘Nee, bijna goed, het is een…’ wijst Jaap.

‘Mijn.’

‘Nee, míjn.’

Zonder het langer te beseffen, een ritueel meer dan een strijd, sjorren ze het witte autootje heen en weer. Hun ogen, fel, onwaarschijnlijk wit, zijn op Jaap gericht. Ze staan in de startblokken, weet Jaap, om oma te roepen.

Genoeg, denkt Jaap. Hij staat op. ‘Weet je wat?’ Ze zijn niet doof, Jaap. Hij klopt het zand van zijn broek, grist het speelgoed uit hun handen en stapt de zandbak uit, de vulkaan vermorzelend. ‘Dan speelt er niemand meer mee.’

Met grote passen loopt hij over de grindtegels naar de keukendeur, stampt het zand uit zijn sokken op de mat. Binnen zet hij het ijzeren brandweerautootje met een klap op het aanrecht. ‘Zó.’ Hij negeert de pijn in zijn rechterhandpalm en ziet pas later het sneetje dat hij zichzelf toebrengt.

‘Maar papa.’ Zijn dochter Suus snelt de keuken binnen, een dienblad met kopjes en limonadeglazen rammelend voor zich uit.

‘Het spijt me,’ zegt Jaap, ‘maar…’

Greet verschijnt in Suus’ kielzog, haar gezicht in de hoogste staat van paraatheid – is het weer zover? ‘Het zijn kinderen, hoor, Jaap. Geen vvd’ers.’

2

..

Zijn excuus maakt hij later opnieuw. ‘Ik ben er niet goed in,’ zegt hij tegen Suus. Ook tegen de jongens – ‘Opa is een beetje dom geweest’ – maar ze vinden Sesamstraat interessanter. Aan tafel wordt er alweer om hem gelachen, Suus als eerste. Papa de wereldvredestichter, die zijn kleinzonen niet de baas is.

De volwassenen eten Hollandse pot met vleesvervanger, de kinderen hangen voor de buis met een bord spaghetti met ketchup. Jaap overpeinst hoe anders alles smaakte toen hij nog dronk.

Na eindeloos gejengel krijgt Suus de tweeling naar bad en bed. Zal mama jullie even fijn naar bed brengen? Jongens willen jullie eens luisteren? Zal oma een verhaaltje voorlezen? Ruziemaken en protesteren, denkt Jaap, dat kunnen ze. En onderhandelen, niet te vergeten.

In afwachting van de koffie probeert Jaap een dutje te doen op de bank, zijn hoofdpijn speelt weer op. Onbedoeld hoort hij flarden van het gesprek tussen Suus en Greet, de vrouwen in zijn leven aan de afwas.

‘Hij onderneemt niets, Suus, hij zit maar thuis te zitten,’ zegt Greet. ‘Met zijn neus in die ouwe knipsels. Alsof het nog steeds vijftien jaar geleden is.’

Ik had er nooit weg moeten gaan, denkt Jaap.

‘En dan ontploft hij, om het minste of geringste.’

‘Was hij niet bezig met een boek?’

‘Ach, kindje,’ begint Greet, ‘dat boek kan…’ De rest van de zin gaat verloren in gekletter van bestek. Hun dochter is inmiddels negenendertig en tweemaal gescheiden, maar in de ogen van haar moeder blijft Suus kindje.

Dat boek is een idee van Frank. Jaap Vos, de memoires van Wonderman, de eretitel die ze hem vijftien jaar geleden in Afrika gaven, Monsieur Miracle, als dank voor het akkoord uit zijn koker dat een einde maakte aan een van de meest uitzichtloze conflicten en humanitaire catastrofes uit de moderne geschiedenis. Een even onconventionele als visionaire tour de force, schreef de Observer over de Mount Oyo Peace Agreements. Een resultaat ‘weggesleept voor de poorten van de hel’.

Jaap Vos, sindsdien uitgekotst. In Afrika: persona non grata. In eigen land: afgedankt door zijn partij, na twaalfenhalf jaar Kamerlidmaatschap, drie staatssecretariaten, twee ministerschappen. Opzijgezet, als oud vuil van de kandidatenlijst geschrapt, routineonderdeel van de zoveelste richtingloze vernieuwingsgolf.

Met welk grandioos symbolisch hoofdstuk zou zijn boek moeten eindigen? Jaap Vos, held op sokken? Zijn Waterloo de rand van de zandbak, tijdens een ruzie tussen zijn twee geadopteerde kleinzonen?

‘…toch altijd somber geweest,’ hoort hij Suus zeggen.

‘Somber, depressief, dat is het probleem niet, kindje,’ antwoordt Greet.

Jaap draait zich op zijn andere zij, zijn hoofd dieper in het kussen, zet zich schrap, wil het vervolg niet horen.

..

* * *

..

‘Wat is het probleem dan wel, Greet?’ vroeg een jongere versie van Jaap aan een jongere versie van Greet. Zojuist vertelde ze hem van haar beslissing. Dat ze niet zat te wachten op gedoe met juristen, maar dat ze haar eigen plek wilde.

‘Wil je het werkelijk weten?’

‘Is het mijn werk?’ Natuurlijk was het Afrika. Getrouwd, maar nooit met haar. ‘Of de drank?’ vroeg hij, met de hoop der wanhoop. Ze dronken allebei evenveel, wijn bij het eten, jenever voor en na. Het eerste wat Jaap deed ’s morgens: een nieuwe fles Claeryn in de vriezer, hun glaasjes er omgespoeld en afgedroogd naast.

Greet lachte door haar neus, zoals alleen zij kon: een lach en een zucht, vermoeid en verbaasd, alles tegelijkertijd. ‘Je hebt een stille dronk, Jaap. Niet alleen somber, maar stil.’

‘Dus mijn werk.’

‘Met Jaap Vos de hemelbestormer viel nog wel te leven.’

‘Met welke Jaap Vos dan niet?’

Greet keek hem aan over de rand van haar glas, terwijl ze een slok nam die ze pas na een beklemtoonde pauze, nadrukkelijk en hoorbaar, doorslikte. ‘Met Jaap Vos het slachtoffer.’

‘Is het om…’ Zijn stem liet hem in de steek, pas nadat hij slikte, lukte het hem haar naam hardop uit te spreken, de naam van zijn dode dochter, zo vers was de wond. ‘…om Lot? Ik weet dat ik fouten heb gemaakt. Ik had…’

‘Ik was er ook bij, Jaap.’

Greet had haar gevonden, met haar polsen…

‘Hou op met alle schuld claimen. Als je alles op je schouders neemt, dwing je mij te zeggen dat het wel meeviel en dat vertik ik.’

‘Maar dat is precies wat ik zeg. Er was nog zoveel… Ik had nog… Ik had meer kunnen... meer moeten…’

‘Wat wil je, Jaap?’ Greets stem klonk zacht, dit was de zachte Greet, Greet de begripvolle, Greet het vangnet, die precies wist wat hij nodig had, wanneer een schop onder zijn kont, wanneer een aai over zijn bol.

‘Zou je je kunnen voorstellen dat dit beter was voor haar? Lotte wilde niet worden gered, Jaap. Ze wilde vrij zijn, haar eigen weg vinden, ze wilde dat we haar zagen, imperfect. Ze wilde haar eigen fouten maken en wat ze in haar hoofd had…’ Ze glimlacht bij de herinnering. ‘Dat koppige had ze van haar vader.’

Jaap knikt, ademloos en dankbaar, sprakeloos en leeg. Greets troost, Greets ontkenning van zijn schuld, hij wilde dat het hielp.

Zijn mobiele telefoon ging over.

‘Jaap?’

Hoewel dat strikt genomen opmerkelijk was, want destijds had hij helemaal geen mobiele telefoon.

‘Jááp?’

..

* * *

..

‘Wat?’ Jaap opent zijn ogen en ziet Greet. Zijn telefoon, snerpend, en zijn leesbril, in haar hand. Hij kijkt om zich heen, weet het weer: hij ligt op de bank, in de huiskamer van Suus in Wassenaar. Even ingedut zeker.

‘Een onbekend nummer, dus ik heb hem laten gaan. Je lag te slapen,’ zegt ze, vanuit de hoogte.

‘Ik sliep niet,’ mompelt Jaap. Hij wrijft in zijn ogen, ze zijn vochtig. Hij komt half overeind, neemt de telefoon van haar aan, bekijkt het schermpje.

‘Hier, je bril. Internationaal,’ zegt Greet. ‘Het is al de derde keer dat ze bellen. Geen voicemail.’

‘Ja, ja,’ zegt Jaap en hij zet zijn leesbril op. Dat nummer kent hij. New York. Hij drukt op het groene knopje, de verbinding komt tot stand. ‘Hallo?’

‘Mister Vos?’

‘Yes, Jaap Vos. This is him. Speaking.’ Hij gaat rechtop zitten.

‘This is the office of the Secretary-General, mister Vos. Please hold while I put you through to mister Annan.’

3

..

Frank Petri is de derde die hem feliciteert. Het is na elven de volgende morgen, want Frank is een avondmens. Jaap zit thuis aan zijn bureau, met een kop Nescafé, de Volkskrant en De Telegraaf al lang en breed uit.

‘Dat vind ik sportief van je,’ zegt Jaap. Frank is zijn enige en oudste vriend, en zoals dat gaat met vriendschap is hun verhouding gekleurd, verdiept en aangetast door de pieken en dalen van de tijd. Van zij aan zij op de barricaden in de beginjaren van hun politieke leven, toen alles anders ging worden, al wist niemand nog hoe, zijn ze de laatste jaren verzeild geraakt in een fundamenteel debat over de maakbaarheid van de samenleving. Waar hun gesprekken eens tintelden van bevlogen idealisme, zijn ze afgegleden naar een herhaling van zetten, als antieke stoomtreintjes op een cirkelvormig spoor, eeuwigdurend langs dezelfde stations, steevast eindigend met de conclusie dat Jaap obsessief rechtlijnig is, volgens Frank, en dat Frank een praatjesmaker is die het gedachtegoed verkwanselt, volgens Jaap.

Daar komt bij dat Frank lid was van het hoofdbestuur dat in 2001 in zijn onmetelijke wijsheid besliste de rijen te sluiten en niet langer publiekelijk te reageren op Jaaps ingezonden brieven. Frank stemde tegen, als enige, maar toch.

‘Van persona non grata naar de verlosser. Waar je al die jaren op hebt gewacht,’ zegt Frank.

De ironie in zijn stem is niet te missen. De Verenigde Naties, vindt Frank, zijn zo goed geworden in verloren gevechten dat ze niet meer zonder kunnen. ‘Ik ga op gesprek, meer is het niet,’ zegt Jaap. ‘Informeel overleg.’

‘Maar met Annan. Niet niks, toch? Rehabilitatie. Waar je al die tijd voor hebt gestreden.’

Dat is waar.

‘Wat ga je zeggen, heb je dat al bedacht?’

‘Wat ik altijd heb gezegd: zodra ze me vragen, ga ik terug.’

‘Niet dat ze je een excuus verschuldigd zijn?’

‘Lijkt me onder de huidige omstandigheden weinig functioneel, Frank.’

‘Wat dan, ga je smeken? Dat ga je jezelf toch niet aandoen, hè? Ze hebben je schandalig behandeld, verketterd, en nu mag jij ze redden. Of liever nog mag je gaan mislukken, zodat zij hun handen in onschuld kunnen wassen.’

‘Als dit iets bewijst, is het dat volhouden wél helpt,’ zegt Jaap. Dat het níet voor niets was dat hij zich er al die tijd mee was blijven bemoeien.

‘Dus je gaat? Je laatste kans op de Nobelprijs?’

Jaap lacht, maar het gevoel bekruipt hem opnieuw, net als gisteravond, met Suus en Greet, na afloop van het telefoontje waarop hij vijftien jaar wachtte en niet meer durfde te hopen, dat de felicitaties dubbelzinnig zijn. Alsof ze hem eigenlijk proberen om te praten. ‘Dit is wat ik kan, Frank. Bij de pakken neerzitten, een boek schrijven, zoiets, is niets voor mij.’

De autobiografie van de bevlogenheid, noemde Frank het. Memoires van een denker. Nee, van een doener. Fictie, mocht ook van Frank. Frank, ex-redacteur van Het Parool tenslotte, wist wel een geïnteresseerde uitgever.

‘Wanneer vlieg je?’

‘Morgen,’ zegt Jaap. ‘Donderdag het gesprek.’

Of een documentaire, bedacht Frank. Real-life infotainment. Wonderman op de voet gevolgd, nog eenmaal terug naar Afrika, zijn grote liefde. De droom van toen, de puinhoop van nu. Frank, ook ex-chef Documentaires bij de vpro tenslotte, wilde wel eens een balletje opgooien bij een vriendje bij Endemol. Lesgeven kon Jaap volgens Frank ook. Het stokje doorgeven. Frank kende nog wel iemand bij de universiteit. Ex-student tenslotte.

Dat doe je niet, vindt Jaap, met jezelf te koop lopen, leuren, lobbyen. Elkaar de bal toespelen, dat doen de katholieke baantjesjagers. Een bezigheid zoeken betekent bovendien opgeven, de wereld vergeten, zoals de wereld hem – tot het telefoontje van Annan.

‘Jaap?’

‘Ik ben er nog, Frank.’

‘Ik zei dat niemand zoveel betrokkenheid heeft getoond als jij. Hoe vaak heb je ze niet gewaarschuwd? Hoeveel ingezonden brieven en columns heb je er niet aan gewijd?’

Iets meer dan zeventig, een gemiddelde van vier of vijf per jaar. Aan de partij iets minder sinds 2001. ‘Ik weet wat jij daarvan denkt,’ zucht Jaap. Obsessieve bemoeizucht, noemde Frank het, op elke slak zout. ‘Niemand heeft geluisterd.’

‘Jij werd de buitenstaander tegen wie ze zich verzetten. Ze sloten de rijen.’

‘Hebben we het nu nog over Afrika of over de partij?’

‘Zeg jij het maar.’

Jaap Vos, de drammer. Jaap Vos, blind voor het compromis. Hoe kunnen ze uitgerekend hem verwijten dat hij zijn ogen sluit voor de werkelijkheid? Begrijpt niemand dat je principes loslaten het begin van het einde betekent, zoals de partij ten onder ging aan navelstaren en zelfverminking doordat de verweesde kinderen van mei ’68 zich als hondsdolle roofdieren op de eigen gelederen stortten, toen het establishment onwrikbaar in het zadel bleek? Achttien zetels in de laatste peiling, nauwelijks meer dan D66. Het sociaaldemocratisch bolwerk ontmanteld, gemarginaliseerd, de vijfde partij van het land? Hebben ze nu hun zin?

‘Ik kan niet wat jij kunt, Frank.’

‘En dat is?’

‘Opgeven.’ Opgeven is het hellend vlak naar de leegte waar niets resteert dan oude knipsels en herinneringen aan gemiste kansen, verloren gevechten.

‘Zeg me niet dat jij niet twijfelt, Jaap, doe jezelf niet tekort.’

‘Het gaat niet om mij, maar om het onrecht. Om de mensen, de onschuldige slachtoffers, vrouwen, kinderen, miljoenen op de vlucht voor…’

‘Dat zijn de clichés, Jaap, dat weet jij net zo goed als ik. De kwestie-Afrika is veel complexer dan dat.’

‘Complex is een smoesje om niets te hoeven doen.’ Frank denkt genuanceerd en doet dus niets. Elk verschil dat hij kan maken heeft hij weggeredeneerd, omdat elke medaille twee kanten heeft.

‘Ze maken er zelf toch ook een potje van.’

‘Hoe kom je toch zo Afrika-wijs, vertel me dat dan eens? Omdat je Courtemanche gelezen hebt, en Eggers?’

‘We snappen geen snars van Afrika, dat is het enige wat ik zeg.’

‘We? Laat mij erbuiten, wil je?’

‘Ik ben serieus, Jaap. Er is een hoop gebeurd. Of niet soms?’

‘Ik heb hier geen zin in, Frank. Ik ben zoals ik ben, probeer me niet te veranderen.’

‘Ik wilde je oprecht feliciteren. Zonder ironie, geen bullshit. Als er iemand is die eerherstel verdient, dan ben jij het. Maar mag ik nog één ding zeggen?’

‘Wat?’ Nu volgt, weet Jaap, een dooddoener over vechten tegen windmolens.

‘Dit is waar je op hebt gewacht, toch? En dit land is je lust en je leven, ja?’

Jaap hapt niet, kent Frank langer dan vandaag.

‘Je hoeft geen antwoord te geven, we weten allebei dat het waar is. Dit is jouw land, jouw conflict, jouw droom, jouw spel. Je kent de problemen, oorzaak en gevolg, de hoofdrolspelers. Als geen ander beheers jij het simultaan schaken, op zetten anticiperen, vooruitdenken, tegenzetten taxeren, beslissingen nemen. De vorige keer liep het mis, ondanks jouw vrede, je hebt sindsdien alles geprobeerd om het recht te trekken, maar niemand luisterde. Ze wilden jouw mening niet, hoe je het ook wendt of keert.’

‘Waar wil je heen, Frank?’

‘Eigenlijk… Eigenlijk wil ik nergens heen.’

Alsof Frank niet tevreden is tot hij een ieder zijn idealen heeft ontnomen: als hij ze niet mocht hebben, mocht niemand ze. Met lede ogen heeft Jaap aan moeten zien dat Frank al doende zijn passie verloor, vervolgens zijn energie en ten slotte zichzelf.

‘Wie ben ik om Jaap Vos de Wonderman goede raad te geven? Je bent oud en wijs genoeg.’

‘Maar?’

‘Geen maar. Ik ben blij voor je, dat wou ik zeggen. En ik zou een excuus willen.’

Nog lang nadat ze hebben opgehangen, cirkelen Franks woorden door Jaaps gedachten. In zijn pyjama in de badkamer, die avond, na afloop van Pauw & Witteman, klaar voor de nacht, onderbreekt Jaap het tandenpoetsen en zegt hij hardop tegen zijn spiegelbeeld, alsof hij bevestiging nodig heeft: ‘Het gaat niet om mij. Niet.’

4

..

Manhattan, donderdagmorgen.

‘One United Nations Plaza,’ zegt Jaap.

De taxi voegt in, het restant van de ochtendspits. Jaap kijkt op zijn klokje, onnodig, hij is ruim op tijd. Hij frunnikt aan de stropdas die hij van Suus heeft gekregen afgelopen Vaderdag. Is oranje niet te opzichtig? In gedachten stelt hij de vraag aan Greet en krijgt als antwoord de wedervraag of hij zijn schoenen wel heeft gepoetst.

Jaap opent zijn diplomatenkoffer, bladert in zijn papieren. De formulieren zijn ingevuld, zijn huiswerk is gedaan, ondanks de korte termijn. De rapporten van Annan, gistermorgen per koerier bezorgd, heeft hij doorgespit. Vier kantjes, Jaaps inschatting, liggen bovenop.

Hoe zou hij de situatie samenvatten? Als ernstig, mister Secretary, zeer ernstig. Is hij hoopvol? Er is altijd hoop, een van zijn lijfspreuken. En zo niet, dan is er een alternatief.

Hij klikt het koffertje weer op slot, zet het naast zich op de achterbank, kijkt naar buiten, het drukke verkeer, de trottoirs krioelend met mensen.

Jaap Vos is bereid terug te keren, te vergeven en te vergeten. Vandaag worden vijftien bewogen jaren afgesloten. Vandaag wordt Wonderman er namens de Verenigde Naties opnieuw op uitgestuurd, om te gaan redden wat er nog te redden valt van de puinhopen in brandhaard Afrika. Jaap Vos gaat terug naar het land waar ze hem heilig verklaarden, als dank voor de vrede die hij tegen alle verwachtingen in heeft bewerkstelligd.

Hetzelfde land schoof hem vervolgens de schuld in de schoenen van alles wat sindsdien is misgelopen. De huidige president, maar ook de vorige, mannen die Jaap ooit als vriend beschouwde, lieten hem publiekelijk vallen als een baksteen.

‘Rookgordijnen, mister Secretary-General,’ zal hij zeggen wanneer Annan het ter sprake brengt. ‘Uit eigenbelang. Om de aandacht af te leiden van de eigen incompetentie. U weet toch hoe het werkt?’

En of Annan dat weet.

Onder zijn bewind werd de sg de scapegoat, de zondebok.

Ten onrechte, vindt Jaap. Was het niet Annan die er persoonlijk voor zorgde dat de lidstaten het eens werden over r2p, de responsibility to protect, de resolutie die de mogelijkheid opende voor humanitair ingrijpen in binnenlandse kwesties? Nooit weer Srebrenica, nooit weer Rwanda, beloofde de wereld. The Guardian roemde Annan destijds uitbundig om dit resultaat, het ‘belangrijkste succes voor de vn sinds de ondertekening van het Handvest’.

Niettemin baart het ook Jaap zorgen dat Annan, nu op driekwart van zijn laatste ambtstermijn, de vn zwakker achterlaat dan hij ze aantrof. Deels door oorzaken buiten zijn directe invloed, de Verenigde Staten bijvoorbeeld, hun eenzijdige optreden na nine eleven, hun mislukte Pax Americana. Annans getroebleerde persoonlijke verstandhouding met Bush hielp evenmin. Alom werd hem verweten dat hij de Amerikanen niet meer weerstand had geboden.

En wie verder keek, zag de aaneenschakeling van interne crises, een inefficiënte organisatie, om niet te spreken over de schandalen, die Annan stuk voor stuk persoonlijk werden aangerekend.

Niet hoop, maar angst regeerde. Het verklaarde de enorme hoeveelheid verklaringen die Jaap op schrift diende af te leggen – de zogeheten Full Disclosure Declarations, waarin zijn hele doopceel werd gelicht, om alles wat enigszins aanleiding kon geven tot ongewenste media-aandacht bij voorbaat uit te sluiten.

Maar het is niet reëel, vindt Jaap, om alles op Annans bordje te schuiven.

Al had Annan Jaap eerder kunnen bellen, eerder móeten bellen. Afgelopen zomer bijvoorbeeld, toen de Verenigde Naties het initiatief in de regio volledig verloren aan de Europese Unie, die de Deense Ingeborg Johanna Johansson als Speciaal Gezant voor Afrika naar het rampgebied afvaardigde.

Johansson, uitgerekend zij. Voormalig fotomodel en actrice, beroemdheid, lieveling van de media sinds ze uit verveling een geweten en politiek bewustzijn ontwikkelde, Afrika als haar liefdadigheidsproject omarmde, en uitgroeide tot humanitair superster. Sindsdien gebruikt ze haar status, haar miljoenen en niet te vergeten haar uiterlijk, voor de goede zaak.

Jaap heeft haar eenmaal ontmoet, in Madrid tijdens een donorconferentie. Ze schudden elkaar de hand, wisselden beleefdheden uit, zij omringd door bodyguards en paparazzi. Een klassieke, blonde Scandinavische schoonheid, een diva, die Jaap in de verte doet denken aan een jonge Tippi Hedren.

Indrukwekkende vrouwenvormen in een strak wit overhemd, lange bruine benen in een korte broek, betraande staalblauwe ogen, designerzonnebril losjes in het hoogblonde haar, in een decor van sloppenwijken en weeshuizen. De pers kan er geen genoeg van krijgen.

Johansson toont zich betrokken. Natuurlijk. Ze heeft het hart ongetwijfeld op de goede plaats. Ze kan een belangrijke rol spelen als boegbeeld en fondsenwerver. Afrika werkt nu eenmaal als een magneet op filmsterren en popmuzikanten, omdat het lijkt alsof het continent imperfect is, onaf. En dus trekt het figuren aan die hun stempel willen drukken – eerst een facelift, dan een boobjob, dan de hongersnood.

Maar Afrika is geen Denemarken en zeker geen Hollywood.

Jaap schrikt op uit zijn mijmeringen door geclaxonneer.

Het verkeer staat muurvast.

‘Wat is er aan de hand?’ vraagt Jaap, terwijl hij op de achterbank naar voren schuift.

De taxichauffeur haalt zijn schouders op. Wat denk je zelf, zegt dat gebaar.

Een verkeerslicht verderop springt van rood op groen en even later weer op rood, zonder dat er iets aan de opstopping lijkt te veranderen. Jaap ziet auto’s, bussen, vrachtwagens, voor, opzij, achter hen. Hij kijkt op zijn horloge. Er is nog tijd. Zal hij gaan lopen? De veilige taxi verlaten, de mensenmenigte trotseren? ‘Hoe lang is het nog? Lopend, bedoel ik?’

‘Six blocks?’ De taxichauffeur neemt de tijd, spreidt zijn arm naar rechts op de leuning van de passagiersstoel, alvorens hij zijn hoofd naar Jaap draait. ‘Ligt eraan hoe snel u loopt.’

5

..

Ik geef het vijf minuten, denkt Jaap.

Vier minuten worden er kruipend vijf, waarin geen enkele verbetering van betekenis valt waar te nemen. Overal staan gehelmde wegwerkers in felgele hesjes, karakteristiek met de armen over elkaar. Als op de kruising voor hen een bulldozer verschijnt, stapvoets en enorm, neemt Jaap het besluit. Hij rekent af, pakt zijn spullen bij elkaar en stapt uit.

Het geluid van de metropool is overweldigend, ronkend, het overspoelt hem als een lawine, een aanstaande uitbarsting van een vulkaan, een krankzinnige versmelting van denderende motoren en levende wezens, grommend en onheilspellend.

Tussen bumpers door haast Jaap zich naar het trottoir.

Honderden, duizenden jassen, hoofden, hoeden, honkbalpetten, tassen, zijn krioelend onderweg. Continu spetteren neonreclames aan de gevels, boven etalages vol luxegoederen.

Jaap aarzelt, beseft dat hij zijn pil had moeten innemen. Met de moed der wanhoop volgt hij de rand van het trottoir in noordelijke richting. Denk aan ruimte, zegt de stem van Greet in zijn hoofd; een uitgestrekt polderlandschap, de oceaan, een woestijn. Maar het lukt hem niet, want hij is te druk met het ontwijken van tegenliggers, kinderwagens, een hotdogkraam, een bedelaar, stapels kranten, terwijl in zijn gedachten de minuten wegtikken als de laatste korrels in een zandloper.

Bezweet, hijgend, versnelt hij zijn pas, stapt opzij, ziet een doorgang, versnelt opnieuw, ontwijkt op het nippertje een straatmuzikant.

Jaap vloekt binnensmonds, maar laat zich niet kisten. Er is geen keus, hij moet. Het is Jaap Vos tegen de wrede onwetende wereld, opnieuw. Afrika wacht. Dit is niet de tijd noch de plaats voor aarzeling of zelfmedelijden.

Hij redt het, op het nippertje.

Op het plein voor de hoofdingang en in de grote hal zijn diverse cameraploegen aan het werk, maar niemand heeft oog voor hem. Twee minuten voor het tijdstip van zijn afspraak meldt hij zich bij de centrale balie, waar zijn badge al klaarligt.

Na de controle van zijn tas bij de veiligheidspoortjes loopt hij op een drafje naar de liften, waar hij zich aansluit bij een groepje wachtenden. Hij knikt ze toe, mompelt goedemorgen, herkent niemand, wordt door niemand herkend. Alsof hij omringd is door een geregisseerde, politiek correcte reclamespot, ziet hij blank, bruin, zwart, geel, rood, alles ertussenin, man, vrouw, allemaal jong, goed gekleed, weldoorvoed.

Een jonge vrouw met Latijns-Amerikaanse trekken klaagt over de liften die weer eens kuren vertonen. Ze drukt opnieuw op het liftknopje, staccato, maar er verandert niets aan de rode cijfers van het bevroren display.

Jaap haalt opgelucht adem en kijkt om zich heen; liften met kuren, dan is een minuutje te laat niemand kwalijk te nemen. Er schiet hem een gesprek met Frank te binnen. ‘In een gebouw zo groot als de wereld wordt vergaderd, een modern Babel, onafgebroken, vierentwintig uur per dag, in alle talen, alle zalen. Na het beklimmen van de eindeloze wenteltrap kom je in de nok van het gebouw op de verdieping waar de directie zetelt. Aan het einde van een lange gang zijn twee dichte deuren, één voor het kantoor van God, één voor het kantoor van de duivel. In een van de kamers wordt luid gelachen.’ Frank heeft de grap zo vaak verteld dat hij de timing heeft geperfectioneerd. ‘De andere kamer is leeg.’ Dat was het? hapte Jaap, om Frank te plezieren. ‘Nee, Jaap, nu moet jij vragen in welke kamer wordt gelachen.’

..

* * *

Wie weet hoe anders het zou zijn verlopen als Jaap op dat moment niet het bordje washrooms had gezien. Zonder er verder over na te denken loopt hij van de groep weg, de gang in, rechtsaf de trap af. Als je het hem op dat moment zou vragen, zou Jaap het niet kunnen verklaren, maar hij telt de treden; het zijn er zeven.

Beneden wast hij zijn handen onder de koude kraan, dept zijn voorhoofd met de papieren handdoek, snuit zijn neus, fatsoeneert zijn haar en zijn stropdas. Opgelucht en met hernieuwd zelfvertrouwen, want wat is nou een minuutje meer of minder op vijftien jaar, verlaat Jaap de toiletruimte.

Terug op de trap, de vijfde trede van de zeven, struikelt hij. Wild slaat hij met zijn rechterhand, de hand waarin hij zijn koffertje draagt, naar de leuning. Hij grijpt mis, maar het topje van zijn middelvinger blijft haken achter het hardhout.

De pijn aan de basis van de middelvinger is geconcentreerd, zo scherp als een beitel, en een scheut bitter maagvocht golft in zijn keel. Gedurende de rest van zijn leven zal hij zich het geluid herinneren – het geluid dat hij hoort als het bot van zijn vinger in tweeën scheurt: als een laken, doormidden.

6

..

Juristen waren er altijd bij de vn, echter nooit zo prominent als nu. Gordon Chen, senior counsel van het United Nations Operations Compliance Office, de waakhond van de vn, aangesteld met als enige doel nieuwe schandalen te voorkomen, verwelkomt hem koeltjes en spreekt Jaaps voornaam uit als rijmend op ape. Chens afdeling beslaat de hele verdieping.

Het handen schudden is pijnlijk, letterlijk. ‘Een ongelukje,’ zegt Jaap, ongevraagd. ‘Gestruikeld. Het is niets.’

Ze nemen plaats, tegenover elkaar, aan een vergadertafel in een raamloze spreekkamer met plant.

Chen is een iele man, met een hoekig gezicht en Aziatisch sluikhaar. Jaap schat hem achter in de twintig, begin dertig hooguit. Omringd door zijn mapjes, zijn gele schrijfblok en twee dikke ordners, kijkt hij met een potlood in de aanslag Jaaps Full Disclosure-papierwerk na, als een leraar huiswerk.

Jaap bekijkt zijn middelvinger en ziet het begin van een vaalgele verkleuring, de nicotinevlek van een kettingroker. De vinger klopt alsof iemand er met een hamer op slaat in de maat van zijn hartslag.

‘U heeft alles ingevuld, zie ik,’ zegt Chen.

‘They sold countries doing less paperwork.’

‘Er is ongetwijfeld wel meer veranderd, meneer Vos,’ zegt Chen, zonder op te kijken, ‘sinds u hier voor het laatst was. U gebruikt medicijnen, zie ik. Bloeddrukverlagers.’ Chen klinkt bezorgd, maar niet om Jaap. ‘En deze?’ wijst Chen op het formulier aan, met de achterkant van het potlood, het gummetje, waardoor het lijkt alsof hij overweegt Jaaps historie uit te vlakken. ‘Buspirol?’

‘Anxiety,’ zegt Jaap. ‘Ik gebruik het al jaren.’

‘Ja, dat staat hier,’ zegt Chen. ‘Wat moet ik me daarbij voorstellen? Hoogtevrees?’

‘Zoiets,’ zegt Jaap. ‘Waar komt u vandaan, als ik vragen mag? Chen? Toch geen familie van sir William Chen, uit Hong-Kong?’

‘Ik ben Vietnamees.’ Chen krabbelt iets in een kantlijn, pakt Jaaps formulieren bij elkaar, zoals een nieuwslezer dat doet, en legt ze opzij. Met eenzelfde efficiënte, eerbiedwaardige, bijna tevreden beweging schuift hij een tweede stapel documenten voor zich. ‘Wilt u deze ondertekenen, alstublieft?’

Jaap zet zijn leesbril op, maar bekijkt de formulieren nauwelijks, nog meer aansprakelijkheid en gedragscodes, Waivers, Disclaimers, Limitation of Liability, dateert en zet zijn handtekening, zo zwierig als zijn pijnlijke rechterhand het toelaat. Als zijn oog op de naam van Greet valt, aarzelt hij. Dit is een levensverzekering, met haar als begunstigde. Volgens de vn is zijn leven tien miljoen dollar waard. Dan ziet hij de data. ‘Dit kan niet kloppen,’ wijst hij. ‘Deze polis heeft een geldigheid van zeven dagen?’

‘De kwestie is urgent,’ zegt Chen. ‘Daar bent u, neem ik aan, van op de hoogte?’

De kwestie is, meneertje Chen, barst Jaap in gedachten uit, een humanitaire ramp van ongekende proporties, maar hij beheerst zich, ademt langzaam uit. ‘Urgent, jazeker. Maar zeven dagen?’ Zeven dagen is belachelijk, zelfs voor een wonder. ‘Gekkenwerk,’ zegt Jaap.

Chen kijkt hem onderzoekend aan, alsof Jaap hem zojuist een diepzinnig filosofisch probleem heeft voorgelegd, over hemel en aarde, de zin van het leven.

Jaap bedenkt dat discussie zinloos is en parafeert onder aan de pagina. Hij bespreekt het wel met Annan. Als hij er eerst maar weer was, al was het zeven minuten.

Het laatste document is Jaaps visum.

Er klinkt geen trompetgeschal.

Het document waar hij jaren voor heeft gestreden is een onooglijk papiertje, vlekkerig, de stempels zijn half leesbaar. Had hij iets ceremoniëlers verwacht? Ook zeven dagen geldig. Hij tekent voor ontvangst, vouwt het visum, stopt het weg in zijn binnenzak, onhandig met links.

Het is officieel, ceremonie of niet: Jaap Vos is persona non grata af. Hij schuift het stapeltje terug over tafel. ‘Ben ik geslaagd?’

‘Er is een dossier voor u samengesteld,’ zegt Chen. Hij pakt de eerste ordner.

Hoe dikker het dossier, hoe hopelozer de zaak, denkt Jaap. ‘Dat stel ik natuurlijk zeer op prijs. Maar ik ben redelijk op de hoogte, al zeg ik het zelf.’

Chen klikt de ringband open en houdt een foto omhoog. ‘President Alexandre Soeri-M’wanga.’

Jaap ziet het geflatteerde staatsieportret van de huidige president, in betere tijden. Hij schat dat de foto minimaal twee jaar oud is. Alexandre is dikker geworden en op zijn uniform prijken een heleboel meer medailles en onderscheidingen, maar zijn ogen staan onveranderd, toegeknepen, boerenslim. Het enigszins ironische lachje om zijn lippen is even innemend als destijds. ‘Elena Fatima, John Alexander Soeri, Frederick Moamar, George Ibrahim,’ telt Jaap af op de vingers van zijn linkerhand. ‘En Peter Pan, niet te vergeten.’

‘Pardon?’

Voor de eerste maal sinds het begin van het gesprek is Chen zichtbaar van zijn apropos. ‘De namen van zijn vrouw en zoons,’ zegt Jaap. ‘En van Alexandres favoriete boek.’

Chen herstelt zich snel. ‘En deze meneer?’

‘Benjamin U’kambo. Voormalig vicepresident. Sinds kort tweede man van de rebellen.’

‘U weet waarom hij is overgelopen?’

‘Ik heb geen idee.’

‘Werkelijk?’

Jaap fronst zijn wenkbrauwen.

‘Het is onze indruk, de indruk van dit office, dat u daarginds nogal wat oude vrienden…’

‘Vrienden is een te groot woord.’

‘…zult tegenkomen. U bent op de hoogte van de aanklacht tegen de president en de voormalig vicepresident wegens financiële malversaties?’ Chen heeft een nieuw formulier en zijn potlood in de aanslag.

‘Ik heb erover gepubliceerd zelfs. In Foreign Affairs.’ Een oproep tot een onafhankelijk onderzoek.

‘Ja, uw betrokkenheid bij de kwestie is inderdaad nog steeds groot… Vandaar mijn vraag.’

De insinuatie, door de pauze. ‘Wat wilt u? Dat ik aan de leugendetector ga?’

‘Ik wil een ja of nee graag, meneer Vos. Ja of nee is voldoende. Kan ik noteren dat u van de aanklachten op de hoogte bent?’

Ik neem aan dat u dat kunt, denkt Jaap. ‘Prima.’

‘U heeft geen kennis, direct of indirect,’ leest Chen voor, ‘van geldstromen van en/of naar de president dan wel de voormalig vicepresident, hun respectievelijke families en/of echtgenotes dan wel andere levenspartners en/of kinderen en/of kleinkinderen, noch enige medewerking, gelegenheid, advies of middelen verstrekt dan wel toegezegd?’

‘U denkt dat ik met ze onder één hoedje speel?’

‘Het gaat om corruptie, meneer Vos, het wegsluizen van ontwikkelingsgelden met een waarde van naar schatting tweehonderd miljoen dollar. Dit zijn ernstige verdenkingen. Ik verzoek u te antwoorden met ja of nee.’

‘U heeft mijn bankafschriften gezien. Dus nee, ik weet niets van dat geld, direct geld en/of indirect.’

‘Noch contant, giraal of virtueel, goederen in natura, dan wel anderszins?’

Jaap houdt zich in. Tweehonderd miljoen. Wat verwacht Chen dat Jaap hierop zegt? Zo veel? Zo weinig? Dat het hem niet zou verbazen? Dat het erbij hoort? Hoe dan ook, het is niet relevant. Jaap is hier niet als loopjongen voor het imf of de Wereldbank. ‘Nee.’

‘Dat geldt ook voor uw familie, daaronder begrepen uw echtgenote, uw…’

‘Ik ben gescheiden.’

‘…kinderen en kleinkinderen?’

‘Wat wilt u, hun bankafschriften ook?’

‘Uw verklaring volstaat. Voor nu. Ik noteer een “nee”?’

‘Heeft u er nog meer, van dit soort verklaringen? Geeft u ze maar hier, ik zal ons wat tijd besparen.’

7

..

Na een klein uur heeft Jaap alles verklaard, alles ondertekend. Chens taak zit erop. Zichtbaar in zijn nopjes pakt hij de telefoon en toetst een nummer. ‘We zijn aan het afronden,’ zegt hij in de hoorn en hij hangt op. ‘De Secretaris Generaal verwacht ons.’

‘Mooi,’ zegt Jaap. Hij staat op, knoopt zijn jasje dicht.

Ze wandelen terug naar de lift. Jaap houdt zijn rechterhand omhoog, dan valt het mee.

In de lift vraagt Chen: ‘Dus, wat denkt u? Is de gordiaanse knoop ooit nog te ontwarren?’

Jaap doet of zijn neus bloedt. Zoete broodjes bakken? ‘Ik heb geen idee waar u op doelt.’

‘Fascinerend, lijkt me, om te manoeuvreren in deze gevoelige, etnisch gemotiveerde conflicten. Heeft u gehoord dat Moebarak heeft aangedrongen op de instelling van een tribunaal?’

‘Ik kom voor de vrede,’ zegt Jaap, ‘niet voor de schuldvraag.’

‘De twee sluiten elkaar uit?’

‘Bent u van nature zo onnozel, meneer Chen, of moet u er moeite voor doen?’

De liftdeuren schuiven open. Chen stapt naar buiten, slaat rechts af, niet langer in de stemming voor koetjes en kalfjes. Is Jaap te ver gegaan? Nee. De Chens van deze wereld mogen een toontje lager zingen. Realpolitik is iets anders dan het invullen en/of archiveren van formulieren en/of ordners.

Jaap volgt hem door de gang, een branddeur door, een hoek om. Ze zijn er. De wachtkamer, het voorportaal. De deur met de koperen plaat en de titel united nations – office of the secretary-general is gesloten. Hoort hij binnen stemmen? Iemand lachen? Nee. Is dit de oude truc, een impliciet lesje hiërarchie? Annan zou beter moeten weten.

Aan de wand prijken foto’s van de sg, glimlachend, handenschuddend met de groten der aarde. Een even imposante als wrange collectie oude brandhaarden, conferenties, compromissen en akkoorden, die afhankelijk van je gezichtspunt het bestaansrecht van de vn dan wel de mislukking ervan aantonen. Jaaps vrede, de glorieuze bordesfoto, moet hier ook hebben gehangen.

Jaap ontdekt de ingelijste brief, aan Annan gericht, met de vermaarde tekst in kinderhand ‘Ik wil mijn leven terug’, de smeekbede van een anonieme vluchteling die met terugwerkende kracht en bij nader inzien zomaar van de sg zelf afkomstig zou kunnen zijn.

‘Wat vindt u van de evacuatieorders?’ vraagt Chen.

‘Het niet-essentiële personeel?’ Jaap begrijpt het niet. Die zijn als het goed is al lang en breed het land uit.

‘Álle vn-personeel,’ zegt Chen. Hij bestudeert zijn nagels. ‘De order is vanmorgen uitgevaardigd. Uiterlijk donderdag moet iedereen geëvacueerd zijn.’ Er klinkt triomf in zijn stem. Hij kijkt op zijn klokje. ‘Donderdag, noen, om precies te zijn.’

Jaap, volkomen verrast door de mededeling, maar meer nog door Chens nonchalance, grijpt de vn-jurist bij de bovenarm, onnadenkend, met rechts. Een pijnscheut schiet door zijn arm omhoog. ‘Wat? Álle personeel? Jullie willen mij sturen, als iedereen wordt terugroepen? Is de Secretaris Generaal dan werkelijk volslagen gek geworden?’

Chen verstijft, zijn ogen zijn plotseling groot. Jaap weet waarom, voelt in zijn rug dat de deur naar de spreekkamer is opengegaan, nog voor hij de wereldberoemde stem hoort: ‘Jaap Vos, I presume. De enige echte.’

8

..

De zilverwitte paraplu, de flitslamp knipt, de fotograaf doet zijn werk. Ze poseren, staand voor de vlaggen, Jaap naast Annan, Chen aan de andere kant.

‘How is Greet?’ vraagt de Secretaris Generaal, zijn getekende gezicht in de plooi, zijn glimlach geoefend charmant en zuinig.

‘Fine, Greet is fine, thank you, sir,’ zegt Jaap. Op aanwijzing van de fotograaf schuifelt hij een stapje opzij. ‘She sends her regards,’ voegt hij eraan toe, spontaan, onwaar.

‘En verder, thuis alles goed?’

‘Fine, fine,’ zegt Jaap, ‘en bij u?’

‘Fine, thank you.’

En daar laten ze het bij. Diplomacy outranks fatherhood. Annan weet van Lot, hij stuurde destijds persoonlijk een briefje met condoleances. En iedereen kent de aanhoudende geruchten rond Annans zoon, Kojo, en diens betrokkenheid bij het olie-voor-voedsel-schandaal.

‘Altijd goed om je te zien, Jaap,’ herhaalt Annan. ‘Het is lang geleden.’

Poeslief. Geen woord over Jaaps uitbarsting van zo-even, zijn vraagtekens bij Annans geestelijke vermogens. ‘Inderdaad lang, sir. Te lang, misschien.’

Annan kijkt hem aan, zegt niets. In zijn ogen ziet Jaap beurtelings twijfel en argwaan, alsof het de sg moeite kost te beslissen welke vergissing hij betreurt: dat hij Jaap eerder had moeten bellen of helemaal niet.

‘Dat bedoel ik niet persoonlijk,’ zegt Jaap.

‘Oké, dat was het,’ zegt de Secretaris Generaal. Hij steekt zijn hand op, een stopteken en groet tegelijk, draait weg, loopt de gang al in, terug naar zijn kantoor. Een assistent verschijnt als uit het niets en overhandigt Annan een stapeltje berichten.

‘Ik dank u voor de kans,’ zegt Jaap.

De sg vertraagt zijn pas, kijkt om. ‘Zoals je zegt, Jaap, niet persoonlijk. Dus vertel me eens,’ zegt Annan, bladerend, ‘wat is jouw inschatting van de situatie?’