Geheime Bruiloft

De mystieke reis van Poggio Bracciolini

De val van Constantinopel ​
en de ​
Alchemische Bruiloft op het eiland Alchimios

Informatie

De Geheime Bruiloft, ​
de mystieke reis van Poggio Bracciolini

Constantinopel in het jaar 1453: de Turken belegeren de ommuurde stad. ​
De Florentijnse humanist Poggio Bracciolini, strijdt aan de zijde van zijn vriend, keizer Constantijn XI. In de ten ondergang gedoemde stad gaan hij en zijn jeugdige vrienden op zoek naar zijn wijze leermeester Christian. Maar dan valt Constantinopel ten prooi aan de Turkse horden.

Poggio ontkomt met zijn vrouw en vrienden en vlucht met hen over zee. Nadat hun schip uit koers is geraakt stranden ze op het wonderbaarlijke eiland Alchimios, een gebied waar mysterie en werkelijkheid in elkaar overgaan. Poggio beseft dat hun avontuurlijke en bovenzinnelijke tocht een mystieke levensreis is die dwars door hun eigen innerlijk voert met als hoogtepunt de Alchemische Bruiloft.

In deze diepgaande en helder geschreven roman wordt het verhaal van de Alchemische Bruiloft beleefd en verteld door Poggio Bracciolini, een van de grondleggers van de Renaissance. Begeleid door de mysterieuze Christian Rosenkreutz doorleeft de innemende Poggio een grondige reiniging van hoofd en hart, die uiteindelijk een nieuw mens van hem maakt.

Geschreven in 2001. Eerste druk, april 2019.

ISBN/EAN: 9789493071056; NUR 301

Trefwoorden: spiritualiteit, filosofie, religie, sterven, reïncarnatie, geestelijke begeleiders, gidsen, lichtsferen en historie.

Copyright © 2019 www.obeliskboeken.nl

Uit deze uitgave mag uitsluitend iets verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm, opnamen, of op welke andere wijze ook, hetzij chemisch, elektronisch of mechanisch, na voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Any part of this book may only be reproduced, stored in a retrieval system and/or transmitted in any form, by print, photo print, microfilm, recording, or other means, chemical, electronic or mechanical, with the written permission of the publisher.

Intro

“In dit heldere moment besefte ik voor het eerst de ware missie van Christian Rosenkreutz. Anderen helpen is geen opoffering, het is een noodzaak die geen keuze overlaat. ​
Want wie gezien heeft dat hij een onverbrekelijke eenheid vormt met de hele Schepping, ​
moet wel, vanuit een hogergestemd eigenbelang, op weg gaan om anderen te helpen.”

Met liefde opgedragen aan Gitta, die meereisde en meeleefde ​
en die met zuivere pen het teveel verwijderde.

Dramatis personae

De Bruiloftsgasten:

Gianfresco ‘Poggio’ Bracciolini:

De verteller van het verhaal. Humanist van het eerste uur. Secretaris van verscheidene pausen. Op latere leeftijd kanselier van de republiek Florence. Handschriftkundige, taalkundige, filosoof, archeoloog, kopiist, vertaler,

etnograaf en schrijver.

Christian Rosenkreutz:

Stichter van een geheime orde.

Begeleider en raadsman van Poggio en diens jonge vrienden.

Vaggia Bracciolini Poggio’s jongere vrouw.

Pietro Obizzo: Getalenteerd jongeling. Minnaar van Vaggia.

Maddalena Salato: Zeer mooie, aristocratische geliefde van Manuzzio.

Manuzzio della Scala: Jonge, openhartige minnaar van Maddalena.

Magister Sabrobosca: Alchemist in Constantinopel.

Guido da Polenta: Rijke, vrijgevige koopman.

Antonia da Polenta: Vrouw van Guido.

Gregorius Neophytus: Geheimschrijver van keizer Constantijn.

Petra Salviati: Tweelingzus van Gina.

Gina Salviati: Tweelingzus van Petra.

Paolo: Manke assistent van meester Sabrobosca.

Ingezetenen van Constantinopel:

Constantijn XI: Keizer van Byzantium ten tijde van het beleg.

Gregorius Phrantzes Raadsman van de keizer.

Giustinianni Longo Beroemde Genuese krijgsman. Aanvoerder in ​
Constantinopel.

Lucas Notaras Eerste minister van Constantinopel.

Girolamo Minotto Venetiaanse baljuw in Constantinopel.

Theophilos Aanvoerder verdediging van de stad.

Iagrus Neef van de keizer.

Péré Julia Consul van de Catalaanse kolonie.

Manuel: Inwoner van Constantinopel.

Bewoners van Alchimios:

Alchimia: Leidsvrouwe van de Bruiloftsgasten.

Zeppo: Gids van Poggio in het Tempelslot

Atlas: De ‘Heilige Oude.’

De Torenwachter: Leidsman in de Toren van Olympus.

Diverse koningen en koninginnen, pages, jonkvrouwen en poortwachters.

Anderen:

Kardinaal Isodorus: Afgezant van paus Nicolaas V te Constantinopel.

Lorenzo: Kapitein van Poggio’s schip.

Don Bartolo: Venetiaanse gouverneur van Kandia (Kreta).

Donna Telda: Vrouw van don Bartolo.

Het orkest: Twaalf geheimzinnige muzikanten uit Illyricum.

Proloog

Een tijdperk gaat niet uit als een nachtkaars. Meestal gaat zij in opperste losbandigheid ten onder, als een langzaam zinkend schip met een hossende bemanning die drinkt op het goede leven en zegevierend, vol overmoed het glas heft, terwijl het water al om hun voeten spoelt. Een tijdperk brandt zich op in het vuur van de brandstapels, in een wanhoopspoging om de eigen vastgelopen doelstellingen alsnog te verwezenlijken, in een aanval op een stad of een burcht, in het krampachtig vastklampen aan laatste strohalmen, waarin het vuur al is ontstoken. Op deze wijze zag ik een tijdperk ten einde komen. Van enige afstand gezien–dus met de vrije, niet aangedane blik die ik heb verworven en waarvan dit verhaal verslag doet–was het een natuurlijk gebeuren, dat noodzakelijkerwijs moest plaatsvinden. Op den duur sterft iedere oude boom. Terwijl haar laatste groene loof niets van dit verval begrijpt en nog gretig het zonlicht vangt, breken haar takken en vermolmt het hout van haar stam. Haar weerstand duurt tot aan het moment waarop een storm haar uitgeleefde lichaam velt en een einde maakt aan haar bestaan. Het zal nog een tijd duren voordat er nieuw leven verrijst op de plek waar zij stond.

Idealen en doelstellingen worden uiteindelijk losgelaten omdat het leven zelf ons daartoe dwingt. Een verschrikkelijke ramp, een overstroming of uitbrekende ziekte is dan vaak noodzakelijk om een einde te maken aan oude, versleten levenswaarden. Zo veegde de pest een derde van de mensheid weg en kon pas vijftig jaar later de renevatio aanvangen. Op de verdorde grond van de oude tijd ontstond nieuw leven, dat evenwel ook weer zal verdwijnen, want de geschiedenis herhaalt zich alsmaar en blijft zich herhalen tot aan de jongste dag en pas dan is men daarover uitverteld.

Als de geschiedenis eindelijk tot rust is gekomen en de mensheid verbijsterd naar haar lege handen staart, begint een andere reis, die niet vergeefs zal zijn, want we zijn de natuurlijke kromming van de aarde ontstegen en keren niet terug op ons punt van vertrek. Aan het eind ervan wacht ons een bruiloft en de reis zelf is de toebereiding daarop. Het verhaal van deze reis is al vele malen verteld in steeds andere variaties, in alle tijdperken die de mensheid kent. Want het schijnt dat die jongste dag niet ergens in een verre toekomst is weggelegd om ooit door ons allen tegelijk bereikt te worden, maar dat zij zal aanbreken als wij individueel bereid zijn om radicaal op onze schreden te keren en naar ons hart te luisteren. Dan zal het proces kunnen aanvangen dat mijn oude vriend Christian Rosenkreutz ‘de alchemische bruiloft’ noemde. Hij begeleidde mij op die bovenzinnelijke reis en verklaarde mijn waarnemingen en ervaringen. Zo kan ik, Gianfresco ‘Poggio’ Bracciolini, als hij een boodschapper zijn uit een nieuwe wereld.

• De cursief gedrukte woorden verwijzen naar de woordverklaring achterin het boek.

DEEL 1 - De Val van Constantinopel

HOOFDSTUK 1

De toren van Mehmed

Zoekend naar een voorval waarmee ik dit verhaal kan beginnen, zie ik mezelf staan op een hoog balkon van het keizerlijk paleis in een belegerde stad. Ik speurde het land af achter het mesoteichion, de kwetsbare muur in het Lycusdal en sloeg de vijand gade aan de overzijde van de met stenen en aarde gedempte gracht. Ze hadden een houten toren op wielen gebouwd, een enorm gevaarte dat net zo hoog reikte als de buitenmuur van de stad die ze wilden bestormen. Het wachten was op het moment waarop de toren tegen de muur zou worden gereden en de aanval zou beginnen; de stormladders lagen al gereed op het platvorm. Tot dan toe hadden de verdedigers van de stad iedere aanval met succes afgeslagen, maar het komende offensief werd met angst en beven tegemoet gezien.

De keizer was juist naar binnen gegaan om te beraadslagen met zijn vriend en raadsman Gregorius Phrantzes en zijn bevelhebbers, onder wie de geniale Genuese krijgsman Giustinianni Longo. Ik bleef ik alleen achter op het balkon en had nu de gelegenheid een moment te wijden aan de bespiegelingen waaraan ik mij in die dagen steeds vaker overgaf. Hoewel ik nog buitengewoon krachtig en soepel van lijf en leden was en over voldoende energie beschikte om de renevatio ook in het vervallen Byzantium nieuw leven in te blazen, voelde ik dat mijn taak in de wereld was volbracht. Dat het een ‘taak’ was geweest drong pas goed tot me door daar op dat keizerlijke balkon, terwijl de dreiging van een nieuwe aanval door de horden van Mehmed in de lucht hing.

Ik heb veel tot stand gebracht, maar toch mijn levenspad met lichte tred afgelegd. Het apothekersgezin in het dorpje Terranuova in Toscane waar ik ter wereld kwam–‘als een helder lichtpuntje in een duistere kamer’,–zoals de vroedvrouw zei, was door woekeraars geruïneerd. Als opgroeiend kind leefde ik in een atmosfeer van lijdzaamheid; het ongeluk had toegeslagen en men was niet bij machte zich daaruit te verheffen; men legde zich neer bij een onvermijdelijk lot. De mensen uit mijn omgeving hadden hun levenslust verloren en sleten hun dagen in een sfeer van mistroostigheid. Van jongs af aan echter weigerde ik mij neer te leggen bij de slagen van het lot, want in mij leefde een grote drang tot verandering en vooruitgang. Het noodlot zoekt zijn slachtoffers voornamelijk onder de armen en behoeftigen, want zij hebben de minste weerstand. Zo leerde ik al vroeg dat klappen weliswaar geïncasseerd moeten worden en de wonden verzorgd, maar dat een mens zijn ellende niet mag koesteren, daar hij anders vatbaar wordt voor nieuwe ellende. Immers, wie zijn wonden teveel koestert houdt ze open, waardoor ze niet kunnen helen. De kracht die een mens nodig heeft om zijn ongeluk te ontstijgen moet diep in het hart worden uitgegraven. Er bestaat een onaangetast geluk dat zich dikwijls alleen laat vinden door het verwerken van een groot verdriet. Het kind dat ik was wist intuïtief dat, indien hij de kwaliteiten die hem bij zijn geboorte waren meegegeven tot ontplooiing wilde brengen, hij een positief levensgevoel moest ontwikkelen dat als levensreddend stootkussen tegenover zoveel neerslachtigheid zou standhouden. Zo leerde ik om mijn toekomst open te houden en mijn kans af te wachten.

De tijd kwam dat mijn ouders niet meer voor me konden zorgen en mij met slechts een paar penningen in mijn beurs naar Florence stuurden in de hoop dat ik het daar wel zou redden. Door mijn leerzucht, onverwoestbare levenslust en ondanks mijn jonge leeftijd gelouterde humor, die zeer aanstekelijk was en de mensen voor me deed innemen, slaagde ik er in een baantje te vinden in dienst van de schatrijke wolhandelaar Niccoli, die mij een onderkomen schonk in zijn fraaie palazzo. Daar heerste een open en vrije atmosfeer en men stond mij toe om aanwezig te zijn bij de vriendengesprekken in de ruime, geriefelijke familieloggia. Ik raakte bevriend met Niccoli’s zoon Niccolò, die mij in jaren zowel als ontwikkeling een eind vooruit was. Hij bracht zijn hartstocht voor de Griekse Oudheid op mij over. Van jongs af aan aasde hij op kunstwerken en trofeeën uit een tijd die zo veelbelovend was en die zo triest ten onder was gegaan na de val van het Romeinse Rijk. Tussen de geestverwanten en vrienden van Niccolò was het dat mijn toegespitste, heldere geest kon drinken en genieten van al dat nieuwe, dat merkwaardig genoeg stamde uit een ver en sinds lang vergeten verleden. Deze drang tot kennis over een Oudheid die zoveel rijker en vooral waardiger was dan de tijd waarin ik leefde, kwam geenszins voort uit behoudendheid, maar juist uit verlangen naar vooruitgang en hervorming.

Zo bevond ik mij reeds op jeugdige leeftijd als Benjamin tussen de bruisende jongeren die de intellectuele stimulus vormden van de toenmalige Florentijnse samenleving. Mijn leergrage geest ontving de nodige aansporing en met al het vuur dat in mij was, ontwikkelde ik mij aan de zijde van Niccolò tot een specialist in klassieke manuscripten. Ik leerde op eigen kracht Latijn en Grieks, slechts af en toe bijgestaan door een leraar en kon mij zo doen gelden dat ik mij een plaats kon verwerven aan de Studio Fiorentino. Aldaar bekwaamde ik mij in de moraalfilosofie, de retorica en de poëzie. Later kon ik rechten gaan studeren en trad toe tot het gilde der notarissen, waarna mij een betrekking werd aangeboden als schrijver van apostolische brieven bij de curie, hetgeen mijzelf hogelijk verbaasde, daar ik in het geheel niet kerkelijk was en in god nog gebod geloofde. En zo geschiedde het dat de eenvoudige jongen uit Terranuova zich zodanig kon ontwikkelen dat hij de officiële correspondentie met buitenlandse staten mocht verzorgen en belangrijke openbare toespraken kon schrijven voor de kerkelijke autoriteiten van zijn stad.

De hoofdmoot van mijn leven bestond evenwel uit lange reizen, die ik maakte in opdracht van mijn oudere vriend Niccolò. Deze had het fortuin van zijn vader geërfd en in zijn prachtige huis een sublieme verzameling manuscripten, munten en vazen aangelegd. Niccolò zelf had altijd willen reizen om onder meer in het heilige land te speuren naar oude manuscripten, maar in zijn hart was hij meer een verzamelaar die het zoeken naar relikwieën graag overliet aan mensen als ik, die hem het verlangde konden bezorgen en hem de ontberingen van het zwerven door woestijnen op zoek naar ruïnesteden kon besparen. Bovendien moest zijn vriend Cosimo de Medici, met wie hij vele reisplannen maakte, al vroeg de familiebank besturen, waardoor er geen tijd meer overbleef om met hem op avontuur te gaan.

Zo kon ik mijn werk voor de curie dikwijls onderbreken met lange trektochten door vreemde landen. Tot Niccolò’s vreugde was ik zeer succesvol. Vele schatten ontdekte ik en ik slaagde er zelfs in om reeds lang verloren gewaande manuscripten, vrijwel complete meesterwerken, op te delven. Ik speurde in oude kloosters overal in Europa, zocht in smerige, vochtige kelders onder de torens van verlaten of bewoonde burchten. In één van die sombere Zuid-Duitse abdijen vond ik zes redevoeringen van Cicero, alsmede de Rerum Natura van Lucretius en werken van Marcellinus en Quintilianus. Ik bracht mijn vondsten naar Niccolò die ze toevoegde aan zijn magnifieke verzameling.

De teksten die ik had opgedolven schreef ik blad voor blad over, een werk waar ik zeer van genoot, want op deze wijze kon ik de inhoud van de geschriften diep tot mij door laten dringen. Bovendien gebruikte ik niet het moeilijke gotische schrift, maar het gemakkelijk leesbare Karolingische handschrift, waarvoor ik zeer werd geprezen en wat later werd overgenomen door andere schrijvers. Mijn succes als kopiist was vanaf toen verzekerd, want Cosimo de Medici besloot, bij het zien er van, dat hij al zijn boeken op deze wijze gekopieerd wilde hebben.

Naast Niccolò en de curie was het nu ook Cosimo die van mijn diensten gebruik maakte en zo kon ik roem verwerven en al mijn tijd besteden aan wat ik het liefste deed: zoeken naar wat verloren was gegaan om het de mensheid terug te geven.

Staande op dat balkon van het keizerlijke paleis van Constantinopel zag ik helder hoe ik in die tijd hartstochtelijk poogde om wat was verstard en verhard in mijn medemensen tot nieuw leven te wekken, zoals ik dat had gedaan bij mijn ouders en bij de mensen uit mijn omgeving in Terranuova, opdat het leven zou stromen en mijn bestemming niet geblokkeerd zou raken. Met mijn jeugdige vrienden in Florence deelde ik een fier ideaal, dat ons uit een verduisterd massadenken moest voeren naar een zonovergoten toekomst waarin de mens als individu centraal stond, want pas als de mens zijn individualiteit ontdekt kan hij op zoek gaan naar wat hem ten diepste beweegt en voortstuwt.

Daar in Florence was beweging genoeg. Het was de plaats waar constitutionele veranderingen zo veelvuldig optraden dat de grote Florentijn Dante al jaren voor mijn geboorte de vergelijking maakte met ‘een zieke die telkens in een andere houding gaat liggen om minder pijn te voelen’. De bewegingsdrang die Dante zo ergerde, kwam voort uit onrust en onvrede met bestaande structuren die leidden tot willekeur van de autoriteiten. Maar in mijn tijd ontplooide zich daardoor juist een grote rijkdom aan ontwikkelingsvormen. In de tirannensteden rondom heerste de willekeur van de macht die zijn eigen ontwrichting veroorzaakte, maar in de stad die mij zo welwillend opnam en waarin ik paste als een jonggehuwde in zijn bruidskleed, floreerde de scherpe ratio, de democratie en de artistieke scheppingsdrang, als in het Athene van Pericles.

Omdat ik de grens tussen mijn jongelingschap en de volwassenheid overschreed temidden van de zonen en dochters van de rijken en machtigen, groeide ik met hen mee in een stuwende opwaartsgerichte stroom. Intellect, daadkracht, kunstgevoeligheid en vrijheidszin waren de kwaliteiten waarmee mijn vrienden hun weg in de wereld zochten, gesteund door de fabelachtige rijkdom van hun ouders. Anders dan het geval was in de vorstendommen om ons heen, zag ik rond mij een staat ontstaan waarin mensen zich tot volwaardig burger konden ontwikkelen, als zij moedig en getalenteerd genoeg waren. Zo tenminste zag ik mijn omgeving in die lentetijd van mijn bestaan, want net als Florence was ik levendig, oorspronkelijk en spontaan. Zo deelde ik met mijn stadsgenoten de gemeenschappelijke vreugde ter ere van de liefdegod en de smart van oorlogen, verbanningen en de telkens oplaaiende strijd tussen de partijen, waarbij iedere burger was betrokken en niemand het naliet om zijn gemoed te uiten in bijval of afkeuring.

In dit dynamische leven konden de kunstenaars hun gang gaan, omdat de rijke kooplui die de stad lieten besturen graag goede sier met hen maakten en hun welstand en goede smaak wilden aantonen met de vruchten van hun genialiteit. “Geniale krankzinnigen,” noemde Cosimo hen en hij gaf hun vrij baan, want hij minde de kunst en hij zocht iets, iets onbenoembaars zocht hij, iets onwerelds misschien dat rust kon geven aan zijn ziel die hunkerde naar schoonheid maar ook naar het licht van de wijsheid. Hij werd mijn grootste vriend, want beiden zochten wij hetzelfde.

Een rijk en robuust leven bevond zich tussen mijn vroege Florentijnse tijd en dat moment op het balkon van het paleis in Constantinopel, vanwaar ik de vijand zag werken aan de stellage en aan het opvullen van de droge gracht langs de buitenmuur van de stad. Nadat zij een toren op de verdedigingsmuur hadden stukgeschoten, was het puin met stukken aarde en struikgewas naar beneden in de gracht gestort. Dagenlang hadden de Osmanen, bekogeld en beschoten door de Genuezen die de muur verdedigden, gewerkt om de gracht op te vullen en egaal te maken zodat zij het enorme houten, met dikke lagen kamelen- en ossenhuiden beschermde gevaarte naar de muur konden toerijden. Ik zag het allemaal gebeuren en besefte dat ik de keizer op de hoogte moest stellen.

De balkondeuren openend betrad ik de hoge zaal, verwachtend de keizer daar in gesprek te vinden met de anderen, maar de vorst was alleen en liep onrustig, met een ernstig gezicht het vertrek op en neer. Zo in die felrode, om zijn brede schouders plooiende mantel was hij ten voeten uit een heerser, wiens macht bedreigd werd. Ik besefte dat hij deze houding van aangevallen trots en gespannen paraatheid moest handhaven, want tegenover een veroveraar als Mehmed zou iedere aarzeling fataal zijn.

“Ze zijn die toren tegen de muur aan het rijden en zullen snel aanvallen!” riep ik hem dan ook abrupt toe zonder de gebruikelijke omhaal van woorden waarmee men hem gewoonlijk aansprak. Dat kon ik doen, want hij was mijn vriend. Ik was trouwens de vriend van alle vorsten, pausen en prelaten, van alle machtigen, goed of slecht, want ze wisten dat ik nooit tegen hen was en zij konden het feit dat ik ook niet vóór hen was best waarderen, want dat vrijwaarde hen van het gezalf, van de in vleierij gedrenkte leugens waarmee men hen doorgaans benaderde. Bovendien gaf mijn leeftijd en waardige houding mij het aureool van wijsheid en geestelijk gezag. Constantijn kende mij nog van de tijd voor hij tot keizer werd gekroond. Wij namen beiden deel aan de vele debatten over wijsbegeerte en godsdienst met de filosoof Plethon in Mistras.

Hij knikte. “Giustinianni Longo is reeds naar de muur vertrokken. Hij heeft een plan bedacht dat maar door enkele dappere soldaten uitgevoerd hoeft te worden. Ik heb een groot vertrouwen in deze man, Poggio. Het is jammer dat hij niet de hele stad met zijn zevenhonderd Genuezen kan verdedigen, maar de bewaking van de muren aan de landzijde is hem toevertrouwd en zolang hij het bevel voert, hebben de Osmanen niet veel kans om binnen te dringen. Trouwens de Venetianen onder ons zouden zich niet bij zijn leiding kunnen neerleggen.”

Dat betwijfelde ik ook, want Constantijn was er nog pas enkele dagen eerder met veel moeite in geslaagd om de spanning tussen de onderdanen van beide steden te verminderen. Het was niet alleen in Italië dat Genuezen en Venetianen elkaar in de haren vlogen. Zij deden dat overal ter wereld, zelfs als zij naast elkaar een gemeenschappelijke vijand moesten bevechten. “Hoe moeten wij de oorlog buiten de muren van Constantinopel met succes voeren als er ook binnen de muren een oorlog woedt!” riep de keizer wanhopig en hij slaagde er in de gemoederen te sussen.

Constantijn liep naar de balkondeuren en gebaarde mij hem te volgen. Samen betraden wij opnieuw het balkon. Vanaf die hoge plaats sloegen wij, met gemengde gevoelens, gade hoe de reusachtige Osmaanse toren moeizaam in de richting van het mesoteichion werd geschoven. Achter het bouwwerk stonden de detachementen van Mehmeds aanvalsleger, de spietswerpers, boogschutters en zijn gevreesde Janitsarengarde met hun blinkende kromzwaarden, een leger vreeswekkende fanatici voor wie de strijd een soort godsdienst was. Zij vormden het eliteregiment van de sultan en ze leidden het leven van moordzuchtige monniken. Het huwelijk was hun verboden, al hun energie en aandacht was op de krijgskunst gericht in dienst van hun god, sultan Mehmed. Zij hadden zich opgesteld achter het voetvolk, dat de aanval zou openen en zouden pas in actie komen na de eerste aanvalsgolf.

Een maand eerder had Mehmed ook een aanval gedaan op het mesoteichion. Midden in de nacht weerklonk opeens een uit duizenden kelen voortgebracht krijgsgehuil, begeleid door schallende trompetten. Het aanvalsleger was als een gillende horde hellewezens, bijgelicht door wakkerende toortsen, uit het duister van de nacht over de opgevulde gracht naar de buitenmuur gestormd. Ze plaatsten ladders tegen de muur die zij woest beklommen, opgezweept door hun commandanten, met de messen en dolken tussen hun tanden geklemd. Het was maar een smalle plek waarop de doorbraakpoging werd uitgevoerd en hun overmacht aan manschappen was daarbij nutteloos. Terwijl de keizer aan een snelle inspectietocht was begonnen, langs de hele muur, bezielde Giustinianni de Grieken zowel als de Italianen in de verdedigingsstrijd. In een vier uur durend gevecht werd de aanval van de Osmanen afgeslagen. Beneden aan de muur, tussen het puin en de aarde, werden tweehonderdvijftien lijken geteld en er was niemand bij van de verdedigers.

Mehmeds poging was mislukt, maar hij zette zijn bombardement op de muren zonder ophouden voort. Zijn kanonnen gleden dikwijls van hun platvormen en zakten weg in de modder, maar de kanonskogels brachten aanzienlijke schade toe aan de muur die steeds zwakker werd. Giustinianni gaf opdracht om balen wol en lederen kleden over de muur te werpen om het schokeffect van de kogelinslag te verminderen. Dat hielp een beetje, maar voorkwam niet dat de buitenmuur in het Lycusdal ernstig verzwakte. Toch konden wij moed putten uit Mehmeds eerste mislukte aanval op de muren van de stad en de keizer verwachtte nog steeds hulp van buiten.

Maar op Mehmed had die bedreiging geen invloed. Hij belegerde de stad met een bont geschakeerd leger van zeker tachtigduizend strijders, bijgestaan door een schare ongeregelde troepen. De sultan had alle mobiele mannen in zijn land verplicht om aan het beleg deel te nemen; hij speelde alles of niets. Hij had met zijn eenentwintig jaren de stormramdrift van een jonge bok en de berekende, katachtige hartstocht van een aanvallende tijger die zijn prooi nooit loslaat. Constantijn, die met zijn vijfenveertig jaren Mehmed’s vader had kunnen zijn, kon slechts beschikken over een verdedigingsleger van niet meer dan zevenduizend man. De stad gold weliswaar als een onneembare vesting, maar zij was geheel omgeven door het land van de vijand en op den duur zou haar voortbestaan afhankelijk zijn van hulp van buiten.

Het nieuwe plan dat ontstond in het furieuze brein van de sultan, was de bouw van de houten toren. Die zou de bestorming van de muur vergemakkelijken, want meer manschappen zouden nu tegelijkertijd de aanval op het mesoteichion kunnen inzetten. De keizer en ik zagen hoe het gevaarte schokkend en knarsend over het puin naar de muur werd geschoven waar het tenslotte tegenaan bonkte en stil bleef staan. Toen trad er een stilte in. Iedereen verwachtte dat er nu snel een aanval zou volgen, maar er gebeurde niets. Na enige tijd zei de keizer dat Mehmed waarschijnlijk tot de nacht zou wachten. Dat zou hem, Constantijn, de kans geven om enkele uren te slapen, iets dat hij zich in die dagen vol spanning en angst maar hoogst zelden permitteerde. Hij was overal aanwezig, snelde voortdurend van de ene hoek van de stad naar de andere, stelde zich op de hoogte van de situatie, gaf bevelen en bracht advies uit. Hij was een waarlijk vorst, een moedig mens die, ondanks de wanhoop die in hem knaagde, alles in het werk stelde om het oude Constantinopel met haar inwoners van de ondergang te redden. Men vertrouwde hem. Zelfs de tegenstanders van de unie met de westerse kerk, die hij op de vooravond van het beleg tijdens een plechtige kerkdienst in de Aya Sophia had ingesteld, waardeerden hem hogelijk. Zij erkenden hem als het levende symbool van het Byzantijnse Rijk, voor wie het behoud van de stad boven alles ging.

Ik liet de keizer alleen en daalde de trappen af naar de vertrekken waar ik de mijnen rond het haardvuur verzameld aantrof. Een groepje jonge mensen van goeden huize, net als ik verzeild geraakt in een stad die men breken wilde en die op haar grondvesten trilde. Ik bleef even in de deuropening staan, mijn vrienden fronsend bekijkend. Hun aanwezigheid hier was zo ongerijmd, dat het haast onwerkelijk was. Daar was allereerst Vaggia, mijn geliefde vrouw, die ik, het concubinaat moe, ten huwelijk vroeg toen ik met Cosimo in Florence terugkeerde, na diens verbanning in 1434. Van mijn maîtresse, Lucia, had ik twaalf zonen en twee dochters, die ik allemaal moest onderhouden, maar Cosimo, die de macht van de stad weer in handen was gegeven, had mij op grond van mijn verdienste van elke belasting vrijgesteld. Onze gezamenlijke vriend, kardinaal Cesarini, drong er evenwel bij mij op aan om mijn nogal losbollige leven op te geven en het rechtschapen pad te gaan van een eerzaam huwelijk. Nu waren rechtschapenheid en eerzaamheid mij vreemd, ondanks het zeer degelijke en verantwoordelijke werk bij de curie dat ik tot ieders tevredenheid verrichtte. Toen ik echter kennismaakte met de beeldschone, achttienjarige Vaggia drong tot mij door dat ook in een door de wet vastgelegd huwelijk een genoeglijk leven niet uitgesloten was. Bovendien bracht zij een flinke bruidsschat mee, maar dit terzijde.

Toentertijd was mijn behoefte tot contemplatie aanzienlijk minder dan op latere leeftijd en ik treurde niet om de voor de wijsbegeerte verloren gegane liefdesuurtjes met Vaggia. Ze schonk me drie zonen en drie dochters, waarmee het kindertal, dat ik door middel van de onmisbare hulp van mijn vrouwen ter wereld hielp brengen, twintig bedroeg. Ze groeiden op in welstand en zijn, voorzover ik weet, allen goed terechtgekomen, hoewel ik de meeste van hen uit het oog ben verloren.

Met mijn jonge vrouw heb ik het altijd goed kunnen vinden, want zelf verouderde ik nauwelijks, hoewel mijn haren spierwit werden. Mijn intensieve bemoeienissen met de alchemica hebben daaraan zeer beslist bijgedragen, maar daarover later meer.

Na mijn besluit om mijn zaad niet langer te verspillen en mijn krachten te sparen voor een ander, wellicht nog in mijn toekomst besloten, hoger doel, door voortaan in strikt celibaat te leven, begreep ik dat de altoos lieflijke en bevallige Vaggia een man niet lang zou kunnen ontberen, gewend als zij was aan de vurige Eros in mijn bloed, die mij vrijwel dagelijks naar haar sponde stuwde. Zij was tenslotte vijfendertig jaar jonger dan ik en in zo’n situatie moet een man van wijken weten. Voor mij was het dus volkomen in orde dat Vaggia een minnaar nam, een fiere jongeling, genaamd Pietro, die het ideaal van de renevatio hoog in zijn vaandel voerde. Ik besefte dat ik mijn krachten moest sparen voor een andere reis, die mij door een geheimzinnige leeftijdgenoot, Christian von Germelshausen genaamd, was voorspeld. Over deze mysterieuze zoon van een ter brandstapel gevoerde adellijke ketterfamilie, die in mijn hele lange leven onverwacht opdook om mij de weg te wijzen en van goede raad te voorzien, zal ik het nog hebben.

Ik voegde me bij het gezelschap rond de haard en deed verslag van mijn onderhoud met de keizer. Vaggia lag met haar hoofd tegen de borst van Pietro. Zij was mij in toenemende mate als haar vader gaan beschouwen, wat gezien ons leeftijdsverschil wel te begrijpen valt, al was ik desondanks nog snel ter been en krachtig van lichaamsbouw. Laat overigens gezegd zijn dat ik hier een geschiedenis wil vertellen, waarin Amor een heel andere rol is toebedeeld dan hij gewoon is te spelen onder de mensen.

Na een kort beraad stelden mijn metgezellen vast dat zij de aanval van de Osmaanse horden beter niet konden afwachten. Ik wist echter dat ik de keizer, met wie ik me in die moeilijke dagen zeer verbonden voelde, niet in de steek zou laten, al had hij me steeds weer gezegd dat ik beter de stad kon verlaten met mijn getrouwen zo gauw de situatie kritiek werd. Maar een mens kan niet weglopen van vrienden die in een noodsituatie verkeren en voor wie zijn hulp en steun vanzelfsprekend zijn geworden. Weliswaar was Constantijns strijd de mijne niet, maar in de geest waren wij één en zijn wij niet op deze wereld om elkaar die eenheid voor te houden, ongeacht de omstandigheden? Nee, ik zou deze moedige en standvastige keizer bijstaan in zijn val of begeleiden naar zijn overwinning.

Mijn vrienden hadden deze wens niet, ze waren hier op studiereis en zagen met lede ogen hoe ik mij vereenzelvigde met de verdediging van deze rijke, maar toch vervallen stad wier oppervlakte meer hectares telde aan boomgaarden en stukken land vol kreupelhout dan aan woonwijken. Manuzzio, mijn meest getalenteerde beschermeling, die meestal de mening van het hele gezelschap te berde bracht, gaf, na mijn uiteenzetting van de benarde situatie, te kennen dat hij niet halsoverkop wilde vluchten, maar ook niet de verovering van de stad door de Osmanen wilde afwachten, want iedereen wist wel ongeveer wat Mehmed in petto had voor de bewoners die niet op tijd konden wegkomen. Het onderscheid tussen vreemdelingen en autochtonen zou in die eerste uren na de gevreesde verovering zeker niet gemaakt worden. Mehmed had zijn leger een buit beloofd en die zou men zich toe-eigenen op de meest wrede manier. Daaraan wilde niemand van mijn vrienden zich blootstellen en dat begreep ik natuurlijk, want dat zou nergens voor nodig zijn. Ondertussen waren zij op eigen initiatief–en dat deed mijn oude hart goed–behulpzaam bij het verzorgen van de gewonden in de noodhospitalen en werkten zij mee met het herstellen van de schade aan de muren, toegebracht door Mehmeds kanonnen.

Die avond zou ik de keizer en enkele van zijn getrouwen ontmoeten in de paleiszaal, als Mehmed tenminste niet voor die tijd het mesoteichion was doorgebroken. Het verloop van de strijd zouden wij kunnen gadeslaan vanaf het balkon. Ik verzocht mijn vrienden hun bezittingen te verzamelen, hetgeen ze allang gedaan hadden, zoals Manuzzio’s mooie vriendin Maddalena mij droogjes meedeelde. Mocht de strijd verkeerd uitpakken dan zou ik hen waarschuwen en konden zij zich naar de Gouden Hoorn spoeden, waar ons schip gereed lag met bemanning en al. De Venetiaanse baljuw, die met zijn manschappen de haven bewaakte, zou hen zonder meer laten vertrekken, op de hoogte als hij was van onze culturele missie op uitnodiging van de keizer. Dat zou nog mogelijk zijn, want dankzij de Venetiaanse zeelieden, was de Bosporus nog niet in handen van de sultan.

Vaggia maakte zich los van Pietro en liep naar mij toe. Ze streek met een teder gebaar door mijn witte haren en vroeg nogmaals of ik zeker wist dat ik de aanval tot het einde zou afwachten aan de zijde van de keizer. Ik knikte, glimlachte haar toe en overzag dit gezelschap jonge mensen aan wie ik heel mijn hart had verpand, want ik had ze na een lang leven zorgvuldig en met wijsheid uitgezocht om mijn oude dag mee door te brengen. In Florence kon ik het hele groepje gemakkelijk huisvesten en onderhouden. Ze hoefden niets anders te doen dan mijn immer vurige belangstelling voor de Oudheid en de geschriften van Plato met mij te delen, mij soms te vergezellen naar Cosimo’s buiten in het landelijke Careggi en op de reizen die ik, ondanks mijn leeftijd, nog steeds ondernam. Ik groette hen in de hoop dat zij mijn opwellende tranen niet zouden ontdekken tussen mijn grijze wimpers, draaide me snel om en ging op weg naar mijn vertrek voor een middagslaap, want net als de keizer wist ik niet of ik de komende nacht mijn bed zou zien.

HOOFDSTUK 2

De geheime missie

In de zaal met de hoge vensters trof ik de keizer in gezelschap van zijn onafscheidelijke Phrantzes temidden van zijn aanvoerders en enkele geestelijken. Daar trof ik ook mijn vriend Gregorius Neophytus aan, de geheimschrijver van de keizer. Ik kende hem van een eerder bezoek aan Constantinopel en had vele filosofisch getinte gesprekken met hem gevoerd. In de bedreigde situatie waarin de stad thans verkeerde hadden wij elkaar nog maar weinig gesproken, want hij was druk bezig met het afrijden van de bibliotheken van de stad. Op verzoek van de keizer moest hij de belangrijkste werken helpen uitzoeken en deze gereed maken voor eventuele verzending naar Italië, voor het geval de stad zou vallen.

Beneden ons was de verdediging bezig schade toe te brengen aan de toren, maar het bouwwerk was onwrikbaar tegen de muur blijven staan. De keizer liet zich inlichten over de situatie in de stad. Na het afslaan van de aanval op drie Genuese galjassen, die beladen met wapens en levensmiddelen de Gouden Hoorn waren ingevaren, was duidelijk dat de Byzantijnen in de zeestrijd superieur waren aan de Osmanen. De Bosporus was afgesloten met een over de hele breedte aangelegde ketting en geen vijandelijk schip kwam er doorheen. Mehmed had evenwel zijn bezeten zinnen op de verovering van de stad gezet; hij vormde met zijn gigantische legermacht een aanhoudend opdringende stuwkracht, die zo groot was dat zij wel tijdelijk tot staan kon worden gebracht, maar nooit kon worden teruggeslagen en verdreven. Zijn hele rijk stond onwrikbaar om Constantinopel heen. Alles in hem en in zijn leger was gericht op de aanval, maar de stad was nog zo sterk dat hij er haast gek van werd. In die situatie schoot hem het ene na het andere uitzinnige idee te binnen. Na de mislukte zeeslag besloot hij om zijn boten over land, aan de andere zijde van de Gouden Hoorn, naar de haven te vervoeren. Daartoe moest hij eerst een zeven kilometer lange weg aanleggen.

Zo gebeurde het dat de keizer en ik, met de verdedigers van de Oostmuur, volledig bemande schepen over het land aan de overkant van het water, zagen langsglijden. Het scheen dat zich een wonder voltrok voor onze ogen en het aangezicht ondergroef onze moed, want Mehmed leek geholpen te worden door krachten uit het onzienlijke, die met hem tegen de stad vochten. Ontzet aanschouwden we die bizarre optocht; de roeiers hadden hun riemen schuin omhoog geheven, de zeilen stonden bol in een wind die van achteren komend dit merkwaardige botenvervoer over land scheen te blazen, met een boog om het neutrale Pera heen, naar de Gouden Hoorn.

Zo trok die vreemde stoet aan de overkant van het water ons voorbij, met wapperende vlaggen aan de masten, onder tromgeroffel en trompetgeschetter, als een luchtspiegeling van een onwerelds carnaval. Het was alsof de sultan over bovennatuurlijke krachten beschikte en zijn vloot over land kon doen varen. Dat Mehmed een pact met de Duivel had gesloten, daarvan waren wij wel overtuigd, maar zijn kracht lag niet in tovenarij, maar in zijn veroveringsdrift en verpletterende vindingrijkheid. Hij had de schepen op grote vlotten gebonden en met de hulp van katrollen en paarden, ossenspannen en groepen mannen aan land getrokken en op met vet ingesmeerde planken over de golvende heuvels voorbij de kettingversperring in de Gouden Hoorn, via het Dal der Bronnen, in het water van de haven doen glijden. De stad was in rep en roer, maar voor Mehmed was het genoeg dat hij de haven bedreigde; hij zou eerst de muur over het vaste land aanvallen.

De reden waarom ik mijn Florence in het lieflijke Toscane met haar cipressen en wijngaarden, met haar zilveren olijfbomen op de glooiende heuvels, zo nodig op mijn oude dag moest verruilen voor een vervallen keizerlijke stad omgeven door een vijandig land, had ik niemand verteld. Het was beslist geen loze gedachte die mij uit ons ruime en behaaglijke palazzo dreef. De jonge mensen, die met mij in open gemeenschap leefden, besloten eensgezind met mij mee te gaan, hoewel zij het doel van mijn reis niet kenden. Zij hadden immers het koortsig stromende bloed van de jeugd die op ontdekkingsreis wilde en nu lag daar voor hen een kans om een wereld te ontdekken die verschilde van het levendige, maar beschermde bestaan op ons landgoed nabij Florence.

Cosimo evenwel keek bedenkelijk toen ik hem bezocht in Careggi en hem van mijn reisplannen vertelde. Zelf kwam hij nog nauwelijks de deur uit in verband met de artritis en de jicht die hem steeds meer aan zijn bed en stoel kluisterden. Wilde hij zich verplaatsen dan moesten zijn bedienden hem door het huis dragen. Toen hij mij zo kerngezond voor zich zag staan en van mij hoorde dat ik mijn laatste grote reis wilde maken, veranderde hij in een norse oude man, die de leeftijdgenoot zijn jeugdige ondernemingslust misgunt. Omdat hij zijn eigen afgunst doorzag, verontschuldigde hij zich later. “Jij bent misschien in staat om nog te bereiken waar ik niet meer aan toe zal komen, Poggio,” zei hij, want ik had hem de ware reden van mijn voorgenomen reis verteld. Er lag bitterheid in zijn stem. Het was moeilijk om deze grote mecenas, die zijn leven lang iedereen had gestimuleerd in wie hij zijn ideaalbeeld van de nieuwe mens zag weerspiegeld, van kunstenaars tot geleerden, zo verbitterd te zien. Ik begreep hem wel. Zijn geest was nog jong, maar zijn lichaam niet meer. En er was nog iets dat hij als niet voltooid beschouwde; hij werd gekweld door hetzelfde verlangen dat mij op mijn oude dag naar Constantinopel zou doen reizen.

Het idee werd mij ingegeven door Marsilio Ficino, een zeer getalenteerde jongeman, die zich onder Cosimo’s hoede had geplaatst. Hij leek voortgekomen uit de renevatio die wij in gang hadden gezet: jong van hart, geleerd en helder van geest, de verpersoonlijking van de artes liberales, de poëzie en de retorica. Door mijn werk voor de curie had ik al gezien dat de geestelijken tussen wie ik verkeerde hun lichaam beschouwden als aan de hel onderworpen en hun ziel als van nature zondig. Daarom legden zij zich allerlei beperkingen op die strijdig waren met de geest van de zich opdringende nieuwe tijd. Ik heb altijd geweten dat de mens een groot wonder is, dat hij lichaam, ziel en geest in zich verenigt en tot grote dingen in staat is indien hij zich daar maar bewust van kan zijn. Die gedachte heb ik gegrondvest in mijn leven en als ik daar met mijn vrienden in geslaagd ben dan heb ik niet voor niets geleefd. “De renevatio zal gevolgen hebben, Poggio, al kunnen wij dat zelf nog niet overzien,” zei Cosimo mij eens.

Het was echter in Ficino dat die nieuwe mens pas echt leek op te staan. De werken van de klassieke Oudheid die ik in mijn jonge jaren op de meest ontoegankelijke plaatsen voor Niccolò en Cosimo had opgediept en overgeschreven, hielp hij toegankelijk te maken door ze te vertalen en van zijn commentaar te voorzien. Cosimo wilde van Ficino de leider maken van zijn Academia Platonica waar de schone kunsten zouden worden beoefend. Dikwijls kwam ik met mijn jonge vrienden bij Cosimo in Careggi om deel te nemen aan de vele gedachtewisselingen met Ficino.

Tijdens één van die gesprekken hield hij ons voor dat de goddelijke scheppingskracht ook in de mens aanwezig was en dat iedereen de mogelijkheid heeft om door zelfinkeer op te klimmen naar het goddelijke. “Als we naar boven willen dan moeten we naar binnen keren,” zei hij raadselachtig. Natuurlijk waren wij het niet met hem eens, want wij hadden nu juist ons leven lang gepoogd om wat in ons leefde aan scheppingsdrang en dadenlust in de wereld te brengen. Wij wilden de monnikentijd uit het duistere verleden ombuigen in de richting van vrijheid en burgerbewind, zoals dat tweeduizend jaar geleden in het oude Athene gebeurde. De westerse mens was lang genoeg op inkeer gericht geweest, vonden wij. In de eeuwen die achter ons lagen, waren deemoedig in zichzelfgekeerde mensen een speelbal voor allerlei kerkelijke en wereldse tirannen. De kunstenaars waren gebonden aan de kerk, hun enige opdrachtgever, de ridders zaten vast in hun stand, de monniken aan de regels van hun ordes en de poorters aan hun gilden. Wij wilden onze eigen weg gaan en ons een eigen oordeel vormen, hetgeen de aanzet was tot iets geheel nieuws. Het memento mori, de boetedoeningen, de zelfkastijding, bedevaarten en het vasten als voorbereiding op het leven in de hemel, wezen wij af. Wij wilden juist het aardse leven gedenken en wij schalden het memento vivere van de Florentijnse daken. In dat streven werd ook ik helaas vaak gedreven door zelfoverschatting en roemzucht. Onze rol in de geschiedenis beperkt zich tot het openbreken van de menselijke geest, waardoor genieën van allerlei aard de creatieve mogelijkheden van hun menszijn tot uitdrukking konden brengen en ons spel getuigt er niet van hoe een mens in waarheid en vrede moet leven, met zichzelf en zijn naasten.

Ficino betoogde dat, wilde een mens werkelijk tot de zin van zijn bestaan doordringen, hij een bepaalde scholingsweg moest gaan die niet buitenwaarts, maar binnenwaarts gericht was. “Er is,” zo vertelde hij, “daarvoor een buitengewone magister nodig, iemand die deze weg helemaal heeft afgelegd en die ons kan begeleiden.”

Ficino was een platonist als wij, maar hij beleed een zelfstandige filosofie die God niet los dacht van de mens. Hij vertegenwoordigde iets dat mij, maar ook Cosimo, zeer aansprak: hij sloeg een brug tussen Plato’s leer en het christendom. Hij verwees ons onomwonden naar een bepaalde persoon die hij in Urbino had ontmoet en die voortdurend op reis was, maar nu al een tijdje in Constantinopel leefde. Christian von Germelshausen, zo luidde zijn naam.

Ik was verrast, want ik had iemand die zo heette enkele keren op onverwachte momenten in mijn leven ontmoet, zoals ik eerder vermeldde. Deze Von Germelshausen zou in het bezit zijn van bepaalde geestelijke sleutels, waardoor hij ons kon voorgaan op de weg tot zelfbevrijding. Nu hadden Cosimo en ik nooit iets anders voor ogen gehad in heel ons lange leven. Mede dankzij het geld van mijn vriend, zijn politieke status en zijn invloedrijke handelsbetrekkingen, werd Florence een koopmansstad waarin de vrijheid van geest en ontplooiing van kunst en wetenschap voorop stond. Marsilio Ficino was eigenlijk het kind van een tijd die wij hadden helpen baren, maar hij wees ons op iets waarover wij theoretiseerden, maar nooit in de praktijk van onze levens toepasten. Net zoals Plato hield hij ons voor dat de stoffelijke wereld een afspiegeling is van een eeuwig idee. Hij vroeg ons om in gedachten door het scherm van deze wereld heen te dringen opdat wij dit eeuwige zouden leren kennen.

Op deze wijze inspireerde hij niet alleen onze verbeelding, maar ook onze zielen. Als vergrijsde leerlingen zaten wij voor deze jonge meester. Cosimo verkrampt door de jicht in zijn draagstoel en ik met onrustige gedachten, want ik voorzag dat er voor mij geen rustige oude dag zou zijn weggelegd. Ik had de kroon van mijn leven nog niet gevonden en daarnaar moest ik nu op zoek in een oude keizersstad.

Enkele dagen later schreef ik één van mijn geroemde brieven, gericht aan de secretaris van de Byzantijnse keizer, mijn vriend Gregorius Neophytus, die ik met een koerier meegaf op een naar Constantinopel afzeilend koopvaardijschip. Op zee was Italië nog altijd machtiger dan de islamitische vijand. De zich uitbreidende Osmaanse macht bezorgde de handel van de koopmanssteden in Italië niet veel last. Ze blokkeerde alleen de doortocht naar de Zwarte Zee in de Bosporus, maar naar Constantinopel kon nog gevaren worden.

In de brief deelde ik Gregorius mee dat ik met enkele geleerden aan het hof van de keizer en met de keizer zelf van gedachten wilde wisselen over onder meer het oecumenisch compromis, dat in 1439 te Florence werd gesloten tussen de Grieks-orthodoxe kerk en de Roomse kerk. Het innerlijk verdeelde Byzantium kon die overeenkomst maar niet naleven, waardoor het schisma in de kerk onderhuids bleef voortwoekeren. Om aan te dringen op een officiële erkenning van de eenheid der kerken reisden enkele geestelijken met ons mee, onder wie de pauselijke legaat kardinaal Isodorus. Voor mijzelf had ik de taak bedacht om te gaan onderhandelen over de kunstschatten uit Byzantium, die steeds vaker naar Italië werden gesmokkeld en verkocht. Ik wilde het hebben over een terugschenking van de schatten die in Florence waren terechtgekomen, terwijl de prelaten de keizer zouden verzoeken om het compromis na zoveel jaren eindelijk eens onverbloemd te gaan uitvoeren. Het idee werd mij ingegeven door kardinaal Cesarini, degene die veertien jaar eerder triomfantelijk het compromis tussen beide kerken op dramatische wijze–zeer voorbarig bleek achteraf–had afgekondigd: “Laat de hemelen jubelen en de aarde juichen, want de muur die de kerk van het Westen en de kerk van het Oosten scheidde is geslecht. Vrede en eendracht zijn weergekeerd.” Zoals vrijwel alles in het leven bleek ook hier de wens de vader van de gedachte te zijn en niet van de werkelijkheid.

Zo werd mijn aanvankelijk voorgenomen privé-bezoek aan Constantinopel snel omgezet in een officiële, door kerk en staat gesteunde missie. Maar hoeveel waarde ons bezoek ook zou hebben op politiek, religieus en kunstzinnig gebied, het bleef een dekmantel voor mijn werkelijke bedoeling, namelijk een ontmoeting te arrangeren met de volgens Ficino ‘ergens’ in Constantinopel levende Christian von Germelshausen.

Toen wij in de Gouden Hoorn afmeerden had ik al een indruk gekregen van de bedreigende situatie waarin de stad verkeerde. Bij onze inscheping waren we niet op de hoogte van de kritieke toestand, maar de stad naderend over de Zee van Marmara, werd het ons bang te moede bij het zien van het silhouet van de zeven heuvelen. Rondom de heuvels was een enorme Osmaanse legermacht verzameld en bij onze aankomst troffen we een stad in nood. Mehmed was zijn belegering nog niet begonnen, maar de inwoners van Constantinopel twijfelden er niet aan dat de aanval op hun muren spoedig zou worden ingezet. De Osmaanse heerser had een enorme vesting gebouwd op Byzantijns grondgebied, een burcht op een berg ten noorden van de stad, opgetrokken door duizend metselaars en duizenden werkers. De keizer had een bode naar de burcht gestuurd die van Mehmed de garantie zou moeten krijgen dat hij de stad niet zou aanvallen, maar de Osmaanse despoot had de man direct zonder omhaal laten onthoofden. Constantijn begreep dat hem op deze wrede wijze de oorlog was verklaard en hij begon maatregelen te treffen de stad in staat van verdediging te brengen.

Zo trof ik een Constantinopel met een burgerij die geloofde dat de antichrist voor hun stadsmuren stond. Vanaf de heuvels in de stad kon zij de zware monsterkanonnen zien die op hen gericht waren en die ieder moment in een vernietigend bombardement konden losbarsten. Tot overmaat van ramp werd de stad, kort voor onze aankomst, ook nog getroffen door twee kleine aardbevingen en enkele hevige stortregens. Sommige inwoners spraken over de noodlotsprofetieën uit een ver verleden, die de val van Byzantium voorspelden en naar de heerschappij van de antichrist wezen. Er heerste dus een wanhoopsstemming, maar men vond de moed om eensgezind de verdediging op zich te nemen. Want was de Byzantijnse staat niet het ‘Imperium Romanum’, de voltooiing van het Romeinse Rijk als voorstadium van het Rijk Gods op aarde? En was niet de keizer, in navolging van de grote Justitianus de plaatsvervanger van God op aarde?

Het laat zich begrijpen dat ik maar weinig mensen aantrof die bereid waren om met ons van gedachten te wisselen over het schisma. De prelaten die met ons mee voeren hadden, zo gauw de gevaarlijke situatie tot hen was doorgedrongen, zich trouwens vrijwel onmiddellijk weer laten inschepen op een Venetiaans schip voor de terugtocht, op kardinaal Isodorus na. Toch ontving de keizer ons met egards, wij kwamen immers uit hetzelfde Westen vanwaar hij hulp verwachtte en hoewel Florence al te kennen had gegeven dat zij deze hulp niet zou bieden, bleef hij hopen en wees hij ons enkele kamers toe in zijn paleis. Bij onze vroegere ontmoetingen in het huis van de wijsgeer Plethon, waar wij spraken over de herleving van de Griekse wereld en de rol van Byzantium, konden wij niet vermoeden dat hij dit rijk zou moeten redden van de ondergang.

Ondanks de wanhoopssfeer, die als een ziekmakende damp over Constantinopel lag uitgespreid, was er aan moed geen gebrek. Wij waren beland in een stad waarvan de inwoners op scherp stonden en onze missie zakte in nog voor zij begonnen was, hetgeen mij eigenlijk wel goed uitkwam. Hoewel ik me zeker niet verheugde in deze situatie, was ik toch blij dat mijn deftige dekmantel gewoon kon worden afgelegd en ik openlijk op zoek kon gaan naar Christian von Germelshausen. Maar hoe ik ook zocht in de vele door muren en palissades van elkaar afgescheiden wijken en in de verwaarloosde gebieden daartussen, ik vond hem niet, niet in de Venetiaanse, noch in de Genuese, Joodse of Catalaanse kolonies.

Ondertussen onderhield ik me met de keizer en zijn gevolg. Het waren mannen die in het normale leven sterk met elkaar van mening verschilden, maar elkaar nu vonden in een gemeenschappelijke strijd tegen een bezeten en uitermate aanvalslustige vijand. Toen Mehmed daadwerkelijk begon aan te vallen en de hele stad in beroering was, raasde Constantijn op zijn paard, met altijd Phrantzes achter zich aan, van de ene naar de andere verdedigingspost. In de schaarse uren waarin hij zich terugtrok in het keizerlijk paleis duldde hij slechts Phrantzes en soms Gregorius en mij om zich heen. Hij stelde mijn raad op prijs, hoewel ik niet onderlegd ben in de krijgskunst, maar hij hield van mijn heldere en ervaren kijk op de dingen. Zo kon ik ook aanwezig zijn bij de beraadslagingen met zijn aanvoerders en stadsbestuurders in de vensterzaal.

“Als Giustinianni’s plan slaagt, dan hoeven we deze aanval van de Osmanen niet te vrezen,” sprak Péré Julia, de consul van de Catalaanse kolonie, nadat het gezelschap door Phrantzes op de hoogte was gebracht van de plannen van de Genuese specialist in verdedigingswerken.

“Maar als het niet lukt stormen ze de muur over, en dan wordt de situatie erg moeilijk,” zei Minotto, de Venetiaanse baljuw, met een ernstig gezicht. Als Venetiaan was hij niet de eerste die de kwaliteiten van de Genuese krijgsman zou roemen, maar hij moest erkennen dat zijn leiding de stad al twee keer voor een ramp had behoed. De legaat van de paus, kardinaal Isodorus, bracht de keizer nogmaals in herinnering dat het nog altijd mogelijk was om de stad te verlaten en de strijd vanuit een veiliger oord voort te zetten. Maar opnieuw wees Constantijn dit voorstel krachtig van de hand. “Denkt u zich mijn situatie eens in, beste kardinaal, en de uwe... Als ik mij uit Constantinopel zou terugtrekken, dan zou het moreel hier zinken tot op de bodem van de Bosporus; de verdediging zou haar motivatie verliezen en Mehmed zou...”

Op dat moment drong het geluid van een serie ontploffingen de vensterzaal binnen. Even zaten we allemaal roerloos, toen stond iedereen tegelijk op en wij spoedden ons naar het balkon. De aanval is begonnen, dacht ik, maar het schouwspel dat wij beneden ons in het door vele toortsen verlichte Lycusdal waarnamen, bracht een heel andere gebeurtenis aan het licht. Het plan van Giustinianni was eenvoudig en doeltreffend. Bij het invallen van de duisternis waren twee van zijn mannen naar buiten geslopen, beladen met kruitvaatjes die ze ongezien in de gracht onder de toren plaatsten. Bij het ontsteken van de vaatjes volgden enkele explosies, de toren vloog in brand en het Osmaanse bestormingleger rende uit alle macht van het instortende gevaarte vandaan, terwijl de mannen die zich in en op de toren bevonden brandend als fakkels te pletter vielen op de stenen van de gracht.

We hoorden de juichkreten van de Genuezen boven alles uit weerklinken. Zo zag ik van nabij de twee polen van het menselijke gemoed zich uiten: aan de ene kant van de muur de angst en doodskreten, aan de andere kant het vreugdebetoon. Het lijden van de één was het geluk van de ander. De ene groep stierf of raakte gewond en gilde haar pijn en angst uit, de andere groep leefde en ontstak in blijdschap. Alleen de geschonden muur tussen hen in moest de schijn ophouden dat zij gescheiden waren. Ik had dit alles al zo vaak gezien en doorleefd in mijn lange leven, in andere tijden op andere plaatsen met andere mensen en deze extremen konden mijn aandacht niet langer vasthouden, misschien wel door de heftigheid waarmee ze die aandacht opeisten. Er was mijn hele lange leven altijd het verdriet en de vreugde, de haat en de genegenheid, de wil ten goede en de wil ten kwade, de afwisseling van beide, het positieve en het negatieve, de balans er tussen die de mens ‘vrede’ noemt, de aantrekking en de afstoting, het op- en neergaan, het eeuwige deinen van een steeds veranderende, maar toch dezelfde blijvende zee. In mij was de ongedurigheid van iemand die iets zoekt dat boven het direct bereikbare uitgaat; ik zocht een nieuwe grond om op te staan, ik zocht Christian von Germelshausen, die mij de weg naar deze nieuwe grond misschien kon wijzen en ik vreesde dat ik geen tijd van leven meer zou hebben om hem te vinden.

Wat in mij gebeurde op dat cruciale moment, beroerde waarschijnlijk geenszins de gemoederen van de voorname Byzantijnen in wier midden ik mij bevond op dat hoge balkon. Het gevolg van de keizer staarde vanaf haar verheven positie gebiologeerd naar het schouwspel beneden; de kardinaal vertrok zijn gezicht in een grimas, in de ogen van de geharde megadux Lucas Notaras sprongen tranen tevoorschijn, de groot-logotheet Metochites en de protostrator Cantacuzenus bogen zich over de balustrade en lachten luid, de Catalaanse consul Péré Julia sloeg zijn arm om de schouders van de baljuw Minotto, die op dat moment in zijn hart vrede sloot met alle Genuezen. Ook de keizer en Phrantzes waren bevangen door het schouwspel dat hen met grote vreugde vervulde en zij dachten er niet aan om met mij op te zien naar de zwarte hemel met haar ontelbare, bewegingloze sterren. Alleen Gregorius stond net als ik iets afzijdig van de anderen en bleef heel rustig alsof ook hij zich afvroeg hoe mensen in godsnaam in zulk een verschrikkelijke strijd konden terechtkomen.

De kardinaal begon te bidden en de goede God te danken voor het instorten van de toren en tegelijk smeekte hij, nagevolgd door de keizer en de anderen, het behoud af van Constantinopel, dit restant van het christendom in het heidense Oosten.

Voor mij echter was de sierlijke vormenwereld van de Islam, met haar slanke minaretten en brede moskeeën–die een direct aansprekende, golvend harmonische schoonheid hebben, welke aan onze met overdadige ornamenten beladen kathedralen ontbreekt–in de volle diepte van haar soefikern net zo heilig als het ware christendom, het geloof waarin de liefde in al haar daadkracht centraal staat. Hoezeer en hoe hemelschreiend zijn beide, in hun hart schone en ware geloofsovertuigingen geschonden door het menselijk verval, door het indringende misverstaan van mensen die hun eigen hart niet kennen, die verlangen naar vrede, maar de oorlog zoeken. De wereld om ons heen geeft slechts de misvormingen aan van een mensheid die deze kern van haar religies niet kan begrijpen en er naar leven. Ik, Poggio Bracciolini, die wijsheid zocht, maar nooit een antwoord vond op de grote levensvragen en wiens levenslust te groot was om zich tot het monnikendom te bekeren en nooit het leven kon leiden van een schriftgeleerde, was wanhopig op zoek naar een man die hem de weg kon wijzen naar de ware bevrijding.

In mij, oude man die veel heeft gezien, leefde het mededogen voor de vallende en zich steeds weer oprichtende mensen om mij heen. Ik zou een hulp kunnen zijn voor hen, maar mij ontbrak nog het hemelse anker dat mij vast tussen de mensen kon plaatsen en dat mij overeind hield als zij vielen. Ik stond nog niet sterk in mijn wijsheid, zij was nog niet innerlijk gepoold in de goddelijke eenheid, er moest nog iets in mij gebeuren, iets onbekends, een laatste stap van de oude bekende wereld naar een totaal nieuwe en vooralsnog onbekende bestaansgrond. En daarom was het van zeer groot belang dat ik Christian von Germelshausen hier in Constantinopel zou vinden, want hij zou mij de weg kunnen wijzen en er waren, voor zover ik wist, geen anderen die dat konden.

Ik maakte mij los van het biddende gezelschap en verliet ongemerkt het balkon. Via de vensterzaal liep ik naar de paleistrappen, op weg naar het vertrek waar ik mijn, voor de vlucht uit Constantinopel gereedstaande, vrienden zou treffen, om hun verslag te doen van Mehmeds mislukte aanval.

HOOFDSTUK 3

Op zoek naar Christian ​
von Germelshausen

Nu de zoveelste aanval van Mehmed was afgeslagen begon het fatalisme dat de stad in haar greep hield enigszins af te nemen. Vaggia wilde aan mijn zijde blijven, net als Pietro, Manuzzio en Maddalena. De anderen twijfelden nog of zij een volgende aanval van de Osmaanse belegeraar wilden afwachten, maar ook zij voelden zich gaandeweg meer betrokken bij het lot van de stad. Het zou hun moeilijk vallen de mensen in de steek te laten die zij hielpen bij de aanvoer van proviand en de verzorging van de gewonden. Hier werd een hele stad bedreigd met de ondergang. Alle inwoners wisten wat hen te wachten zou staan als het leger van de veroveraar de stad zou binnenvallen en haar buit zou grijpen. Verkrachtend, moordend en rovend zou zij de stad bezetten, in een vernietigingsroes die elk menselijk normbesef ophief. Hierin was geen verschil tussen de christenen en de volgelingen van Mohammed. Dit is het lot van iedere moeizaam door de vijand veroverde stad, want het gelag voor de ontberingen van de belegeraars moet betaald worden en hoe langer een beleg duurt des te zwaarder is de tol die zij uiteindelijk zullen heffen. De uitputtingsslag van de bestormers, opgestuwd door hun aanvoerders, de weerstand van de verdedigers die hen met alle mogelijke middelen bestoken, die gloeiende pek over hun hoofden gieten als zij de muren beklimmen, die ontlasting over hen uitkieperen, hun puin op hen uitstorten, brandende fakkels op hen werpen..., dit alles doodt de menselijkheid en veroorzaakt een woeste schreeuw om verlossing en wraak bij iedere soldaat die een stad belegert. En als hun prooi zich dan eindelijk gewonnen geeft leven zij zich uit in een roes van moordlust, als bezeten diermensen die de boosaardige vreugde van wraak en vernietiging smaken. Alle bloeddorst en moordzucht immers hebben een oorzaak en als een mens die oorzaak eenmaal heeft gevonden, verrijst, naast zijn afschuw, een groot medelijden, want een mens voelt zich als het ware van buitenaf gedwongen om te doen wat hij doet, zowel de goede als de slechte daden.

Maar waartoe dient dit alles, zo vroeg ik mij af, daar in die belegerde stad, terugziend op een welbesteed, maar voor mijzelf ontoereikend leven. Wat voor nut hebben mijn goede en mijn verkeerde daden gehad in mijn leven? Welke zaak dienden zij? Was mijn leven alleen voorbestemd om de renevatio te helpen grondvesten? Heeft dat een beter mens gemaakt van mij en van de anderen met wie ik heb gestreden en geleden? En waarop moet ik mij nog richten voordat mijn stervensuur zal aanbreken? Voorwaar, geen loze vragen. Ik heb lang genoeg de pausen en kardinalen, de koningen en de kooplieden gediend. Om het leven te kunnen leiden waartoe ik bestemd was, moest ik mij toch altijd in dienst van anderen stellen en was ik verplicht om hún doeleinden na te streven om de mijne te kunnen waarborgen. Wilde ik een rijk en ruim leven leiden dan moest ik er voor zorgen dat mijn broodheren mij welgezind bleven. Alleen tegen Cosimo kon ik mezelf zijn, gewoon omdat hij ook zichzelf was. En nu was ik zelf zeer welgesteld, maar vond met al mijn wijsheid geen vrede.

Ik moest en zou Christian von Germelshausen vinden. Hij was in deze stad, ik voelde het, er was iets van hem hier, een soort onzichtbaar fluïdum, een aanwezigheid die zich voor mijn zintuigen verborg. De dag volgend op de nacht waarin Mehmed zijn toren zag instorten en overal in de stad juichkreten weerklonken, zadelde ik het paard dat mij uit de keizerlijke stal was toegewezen en reed dwars door de stad in de richting van kaap Seraglio, waarheen ons schip was versleept nadat Mehmed zijn schepen in de Gouden Hoorn had gebracht. Het was mijn doel om ons schip te inspecteren en te zien of de bemanning nog compleet ter plaatse was, zodat wij in geval van nood snel konden uitvaren.

Vanaf het keizerlijk paleis liet ik mijn paard–een prachtige, roomkleurige hengst met goudbruine manen–naar de kleine baai in het westelijk stadsdeel galopperen. Daar lag ons schip tussen de vissersboten afgemeerd. Ik overtuigde mij ervan dat alles in orde was en liet mijn paard spoorslags omkeren, want ik wilde de rest van die dag doorbrengen met het zoeken naar Christian von Germelshausen. Zo kwam ik in de wijk terecht tussen de Kerk van de Heilige Apostelen en het Forum van Theodosius. Ook daar was de bevolking sterk in aantal afgenomen. Vroeger waren hier vele prachtige, tussen de verschillende wijken gelegen parken en tuinen–ik wist het nog van mijn vorige bezoek aan de stad–maar die verkeerden nu allemaal in een verwilderde toestand. De wijken telden vele ruïnes; sommige waren veranderd in velden en weiden waarin het onkruid weelderig groeide, met daartussen nog wat losse groepjes huizen. In andere wijken stonden de huizen nog dicht opeen, hier en daar verbonden door ommuurde binnenplaatsen met dunne, donkergroene cipressen er boven uitstekend en met over de muren hangend, veelkleurig klimop tussen de in dit jaargetijde volbloeiende, tegen de oude stenen bungelende seringentrossen. Zo bedekte de zich steeds verjongende natuur de verweerde, afbrokkelende gevels en muren en maakte het aanzien vrolijk. Op de dode stenen groeide het organische leven, alsof het er uit voortkwam, alsof de stenen zelf tot leven kwamen.

In zo’n wijk liet ik mijn paard halt houden, want ik zag enkele huisjes in het kreupelhout, van de andere afgescheiden, staan en één ervan leek mij een soort herberg toe. Ik steeg af, bond mijn paard aan een paal en betrad het huis dat inderdaad een gelagkamer bevatte met enkele armoedig geklede gasten rond een brede, ruwhouten tafel. Zij slurpten uit houten kommen heerlijk geurende soep. Daar er slechts één grote tafel in het vertrek stond, waaraan voor mij geen plaats meer was, bleef ik staan voor een schraag vol rijen lege soepkommen en een dampende ketel, naast enkele hompen brood en een wijnkruik. De herbergier werd gewaarschuwd door één van de mannen en kwam uit zijn keuken tevoorschijn, zijn handen afvegend aan een over zijn dikke buik gespannen voorschoot. Hij taxeerde mijn, voor zijn nederige uitspanning wat al te nette kleding, met een korte blik en plaatste me direct in de categorie ‘voorname vreemdelingen’, waarna zijn houding iets behoedzaam onderdanigs kreeg.

“Wat is het heer, waarmee ik u van dienst kan zijn?” vroeg hij. Hoewel mijn buik gevuld was met een stevig ontbijt in de eetkamer van het keizerlijk paleis, bestelde ik in het Grieks op vriendelijke toon een kom soep. De man lepelde de dikke brij, waarin vette brokken vlees dreven, in een kom die hij over de schraag naar mij toeschoof, waarbij de plakkende soep over de rand morste. Hij trok een kruk onder de schraag vandaan en schoof die naar mij toe. Ik ging zitten, pakte de vettige nap met beide handen en liet een slok van de dikke brij in mijn keelgat glijden.

Over de rand van de kom keek ik het vertrek rond. Misschien komt het door mijn eenvoudige afkomst dat ik mij, ondanks mijn leven in de bovenlaag van de samenleving, het meeste thuis voel tussen eenvoudige mensen. In mijn geleerde geest is ‘thuis’ nog steeds een gewone kamer zonder opsmuk, met mensen die zo arm zijn dat zij geen pretenties kunnen hebben. Ik plaatste de kom weer op de schraag, pakte de besmeurde lap die naast de ketel lag, veegde mijn handen er aan af en mompelde iets goedkeurends over de soep. De herbergier nam mijn compliment met een korte buiging in ontvangst. Hij keek wat verbaasd, vanwege het feit misschien dat ik, anders dan voorname heren doorgaans doen, van zijn soep had geslurpt.

Ik begreep dat dit één van de plaatsen was waarvandaan de mannen op de verdedigingsmuren hun maaltijden betrokken. Waarschijnlijk was de foerageur net langs gekomen en werden hier de restjes opgediend. Er was nog voldoende voedsel in de stad, maar de voorraden slonken. Om die reden had de keizer bevolen de voedselvoorraden van de kerken en de rijke inwoners op te vragen. Een commissie moest er op toezien dat alles eerlijk werd verdeeld. Het verdedigingsleger nam het grootste deel van de rantsoenen in beslag en wat er overbleef voor de gezinnen in de stad was krap, maar nog genoeg. Helaas was Mehmed zijn aanval in het vroege voorjaar begonnen, zodat er niet geprofiteerd kon worden van de gewassen in de tuinen. Ook konden de vissers niet meer veilig uitvaren sinds de haven in de Gouden Hoorn bedreigd werd. De graanreserves slonken snel. Op den duur zou de buitenwereld nieuwe voedselvoorraden moeten aanvoeren. Meer nog dan aan mankracht was daar behoefte aan.

Ik legde een goudstuk op de schraag en zei met luide stem, want ik wilde dat de andere mannen mij ook zouden horen: “Die soep is goed beste man, wellicht zul je het geheim van de kok niet willen prijsgeven.”

De waard grijnsde. “Die kok ben ikzelf heer, en iets prijsgeven doe ik alleen voor een goede prijs!”

Enkele mannen rondom de tafel begonnen te lachen. “Gelijk heb je,” zei ik gemoedelijk. “Wellicht voed je ook de magen van vreemdelingen. Komen die hier veel?”

“Een enkele keer iemand als u, heer. Maar meestal gaan de ketels op karren naar de muren.” Hij maakte een omtrekkende beweging met zijn hand, want de hele stad was omringd met muren, langs de Gouden Hoorn, langs de Zee van Marmara en zo’n 10 kilometer over land noordwaarts, via het Lycusdal, naar de Blachernepoort weer terug naar de Gouden Hoorn.

Ik had al op verschillende plekken de naam Von Germelshausen genoemd en ik had zo vaak een ontkennend antwoord gekregen dat ik het nu eens anders probeerde: “Ongetwijfeld zijn hier ook vreemdelingen die uit de Noordwestelijke landen komen. Weet je misschien of er hier in de buurt ergens een gemeenschap van hen is?”

“Hier in de buurt? Nou, nee, niet in de directe omgeving, maar ginder,” hij wees in oostelijke richting, “pal bij de Aya Sofia woont een magister, ene Sabrobosca, die een Duitse familie in de leer heeft.”

Ik spitste mijn oren, ik had nog geen Duitsers ontmoet in Constantinopel en misschien was dit een spoor. Bovendien kende ik de naam Sabrobosca, dat was iemand uit de wereld van de alchemie bij wie ik korte tijd in de leer was geweest toen ik nog geloofde dat de Steen der Wijzen kon worden bereid in smeltovens. Ik was verrast, maar niet al te zeer, want gedurende mijn hele reislustige leven ontmoette ik steeds weer op andere plekken dezelfde personen. Christian von Germelshausen was één van hen, maar die onderscheidde zich altijd van de anderen, want in tegenstelling met hen scheen hij niet door eerzucht en zelfgewin gedreven te worden.

Eén van de mannen aan de tafel was opgestaan en liep op ons af. “Die lui beweren dat ze goud kunnen maken uit dauw,” zei hij met een hese stem. Zijn opmerking veroorzaakte een luid gelach aan de tafel. De man liep mank en had een diagonaal over zijn voorhoofd lopend litteken. Hij hief zijn hand bij wijze van groet, alsof hij wilde salueren, maar zich onderweg bedacht, want hij stokte in zijn beweging. Er was iets strams in zijn houding; misschien was hij een afgekeurde soldaat. De herbergier snoof minachtend. “Ze kunnen beter buskruit uit afval of voedsel uit papier maken,” schamperde hij. “Maar inderdaad heer, er wonen daar mensen uit de noordelijke landen.”

Ik noemde de naam Von Germelshausen, maar hij schudde zijn hoofd. “Van die mensen ken ik niemand,” zei hij. Hij pakte de lap van de tafel en lichtte daarmee het deksel van de dampende soepketel, waarna hij met een houten lepel in de hete brij begon te roeren. Misschien was hij tot de conclusie gekomen dat ik toch niet voornaam genoeg was om er veel tijd aan te besteden. “Het kan zijn dat u daar de persoon vindt die u zoekt,” voegde hij mij toe door de dampen die uit de ketel opstegen. “Manuel brengt u er wel heen. Ze hebben hem brodeloos gemaakt en hij kan wel wat verdienen.”

De damp uit de ketel onttrok hem nu bijna helemaal aan het zicht, dus wendde ik me tot de man met het litteken. “Voor een goudstuk breng ik u overal waar u wilt zijn in deze stad heer,” zei hij met een grijns op zijn gezicht.

Stapvoets achter de ezelskar van Manuel aanrijdend, bracht ik mij die korte periode te binnen waarin ik lessen in de alchemie ontving van meester Sabrobosca. Ik vroeg mij af of degene naar wie ik toegeleid werd dezelfde was en niet een familielid of een naamgenoot van hem. Onderwijl proefde ik de sfeer van de stad, waarin het nieuws van Mehmeds mislukte aanval al was doorgedrongen. Door het goede nieuws was de natuurlijke vrolijkheid van de Grieken weer naar de oppervlakte gekomen, zij het getemperd door de wetenschap dat hun stad nog steeds aangevallen werd door een reusachtig leger. Die wetenschap bepaalde de ondergrond van de atmosfeer, want steeds weer kwam het gerucht boven dat de oude voorspelling van het einde der stad haar vervulling naderde. Dat einde stond opgetekend in oude boeken en was in stenen gebeiteld. Men verwachtte de antichrist, al verzette ieder zich tegen die gedachte en hoopte men op redding. De meeste inwoners echter meenden dat de hulp van het ketterse Westen het noodlot alleen maar naderbij zou brengen. Die noodlotszwangere atmosfeer bedrukte me. Het had er de schijn van dat Constantinopel zich weliswaar tot het uiterste zou verdedigen, maar zonder hoop op de overwinning. En was een strijd zonder hoop niet bij voorbaat een verloren strijd? Ik begon mij weer zorgen te maken over de jonge mensen in mijn gevolg. Ze deden hier de nodige levenservaring op, maar ik wilde hen in geen geval ten onder zien gaan met de bewoners van een ten dode opgeschreven stad.

Manuel bracht me voor de deur van het magistershuis. Nadat ik mijn hengst aan een boom had gebonden in een weilandje tussen de huizen, betrad ik het stoffige laboratorium. Tussen de ovens en blaasbalgen was een oude man zorgvuldig eieren aan het pellen, de schalen op een grote hoop voor zich op tafel verzamelend. De eieren liet hij in een pot kokend water plonsen en de schalen wierp hij in een boven het vuur hangende ketel, waarin één of andere vloeistof borrelde. Blijkbaar kon de alchemist, ondanks de rantsoenenbeperking, vrijelijk over zo’n stapel eieren beschikken; misschien hield hij er in het geheim een kippenren op na op een achterplatje van het grote houten huis met z’n vele bochtige gangen en binnenplaatsjes.

In een hoek van de met smeltkroezen, retorten en destilleerketels gevulde ruimte, was een medewerker bezig met buisjes waarin een zonderlinge witte vloeistof zat die hij druppelsgewijs liet vallen in een schaal met rode olie. Steeds als een druppel in de schaal viel klonk er een kort knalletje, gevolgd door een fel sisgeluid. Ik was duidelijk in de werkruimte van een praktiserende alchemist aangeland en nog wel één die ik kende.

De oude man, die ik onmiddellijk herkende als mijn voormalige leermeester, ging op in zijn onnavolgbare bezigheden en schonk mij geen aandacht. Hij wist wel dat ik er was, want hij had me even kort toegeknikt toen ik zijn laboratorium binnenkwam. En hier stond ik nu, in het experimenteerlokaal van een meester die mij ooit had proberen in te wijden in de geheimen van het goudmaken. Dat was lang geleden toen ik in het gevolg van de paus onderweg was naar Konstanz, voor het concilie aldaar. Wegens een sneeuwstorm die de passen van Noord-Italië teisterde, moesten wij voor langere tijd in Trento verblijven en daar leerde ik deze magister Sabrobosca kennen en trad bij hem in de leer voor de duur van ons oponthoud.

Het streven van meester Sabrobosca was door te dringen tot de ziel van de wereld. Hij vertelde mij dat als metaal maar lang genoeg verhit zou worden, het zich uiteindelijk van zijn individuele eigenschappen zou ontdoen; alleen de essentie, de ziel zou overblijven. Daardoor zouden wij alles op aarde kunnen begrijpen, meende hij, want in de diepere lagen verstond alles zich met elkaar via de taal van de ziel. Dit noemde hij ‘het grote werk’ en hij vertelde mij over de vloeibare en de vaste componenten ervan. Hij had zoveel in het vuur gestaard dat alle wereldse ijdelheden uit zijn hoofd waren verdwenen.

Toch maakte hij toentertijd niet de indruk een gelukkig mens te zijn; hij had een nukkig, halsstarrig karakter en was bepaald onvriendelijk in de omgang. Dat nam niet weg dat hij leerlingen had en bereid was om mij enkele lessen te geven. Hij toonde mij daarbij hoe aluin in groene vitriool moest worden opgelost om het daarna op een pijnlijk nauwkeurige manier te vermengen met kruiden, bloemen, mest en vlees. In retorten en kroezen werden de stoffen dan gesmolten, verdampt en verbrand. Hij leerde me hoe ik rectificatie, elevatie en decoctie moest toepassen, hij was een man met een onvermoeibaar vernuft, maar ik raakte destijds het spoor volkomen bijster. Al die gecodeerde instructies en duistere woorden spraken de heldere geest van de jongeman die ik was niet zo aan, hoewel ze een soort nieuwsgierigheid in mij wekten die nooit geheel is verdwenen.

En nu troffen wij elkaar weer, allebei ouder geworden, hij heel oud zelfs, gebogen maar niet gebroken en nog altijd bezig met hetzelfde. Het schoot me ineens te binnen dat deze alchemist aan de basis stond van mijn eerste ontmoeting met Christian von Germelshausen. Hij had mij naar hem verwezen, herinnerde ik mij. Dat was toen Niccolò en Cosimo mij bij hem weg kwamen halen, want de passen over de bergen waren weer begaanbaar en wij zouden spoorslags vertrekken, achter paus Johannes aan. Sabrobosca verhulde niet dat mijn plotselinge vertrek hem niet aanstond, want hij was bezig mij in te wijden en moest nu zijn werk onderbreken.

“Je hebt wat talent, Poggio,” zei hij bij wijze van afscheid, “en het zou jammer zijn als je dat niet verder zou ontwikkelen. Je gaat naar Konstanz? Maar eerst toch zeker naar Cremola, waar de onderhandelingen beginnen?”

Ik knikte, hij was goed op de hoogte.

“Welnu, daar leeft iemand die je de geheimen van onze wetenschap verder kan onthullen, Von Germelshausen heet hij. Maar hij is daar niet voor lang, want mijn vriend Christian drijft mee met de vleugels van de wind; voor je het weet is hij vertrokken, onaangekondigd meestal. Ga direct naar hem toe, onmiddellijk nadat je in Cremola bent aangekomen, want een ontmoeting met hem mag je niet versmaden. Het zal je leven veranderen.”

Hij had nog één van zijn doordringende blikken op mij geworpen. Cosimo en Niccolò stonden in de deuropening van de werkplaats op mij te wachten. Er was geen tijd voor meer woorden en ik nam afscheid van mijn leermeester. Er fonkelde in die donkerbruine ogen iets van begrip en inzicht, alsof hij mijn hele wezen inschatte en met klem aandrong om de persoon te bezoeken die hij mij aanbeval en van wie ik toen nog nooit had gehoord. Ik was nog jong en ondanks mijn leergierigheid tamelijk hovaardig, dus ik nam zijn aanbeveling niet al te serieus. Mijn belangstelling voor de alchemie was immers slechts een tijdspassering voor als ik niets beters te doen had. Ik interesseerde me voor andere dingen, voor de verfijnde en schone vormenwereld van kunst en cultuur, die in Italia zo veel verder ontwikkeld waren dan in de landen waar ik doorheen trok.

In Cremola ontmoette ik Christian von Germelshausen bij toeval tijdens een wandeling over de lanen van de tuin rond het kasteel waarin wij verbleven. Hij zat op een bankje tussen de bloeiende en geurende kamperfoelie. Net als ik was hij een jongeman van achterin de twintig, maar hij was iemand met de uitstraling van een profeet. Ik ging naast hem zitten. In het gesprek dat ontstond, begreep ik dat hij degene was op wie de alchemist had gedoeld. Ik vertelde hem dat ik in de leer was geweest bij de magister uit Trento die mij–o toeval–naar hem had verwezen. Deze voorspraak van meester Sabrobosca was genoeg voor hem om mij in vertrouwen te nemen en me enkele dingen te verduidelijken omtrent het wezen van de alchemie.

Ik had al begrepen dat het gaat om het vinden van de oersubstantie van de stof, de prima materia. De alchemist zoekt naar het vijfde element, dat zou bestaan naast de andere elementen, aarde, water, lucht en vuur. In zijn laboratorium is hij bezig de materie om te vormen tot die vijfde essentie, de quinta essentia. Hij moet zijn ware doelstellingen geheim houden, want de Kerk zal hem anders als een ketter veroordelen. Daarom doet hij het voorkomen alsof hij zoekt naar een universeel geneesmiddel, een panacee tegen ziekte en ouderdom. En soms slaagt een alchemist er in om elixers te fabriceren, waarvoor de koningen en machthebbers in de wereld zeer belangstellend zijn. Wanneer de heersers immers op leeftijd komen, begint bij hen de vrees voor de dood te ontstaan en dringt het bange besef tot hen door dat ze al hun zo moeizaam verworven rijkdommen en macht zullen kwijtraken. In deze leegte graaien zij vruchteloos naar elk houvast, en het is de alchemist die voorgeeft hun dat te bieden. Hij speelt dus een dubbel spel, wat hij nooit mag bekennen, want dat zou de inquisitie op het spoor zetten van zijn geestelijke doelstellingen die strikt geheim moeten blijven.

Er zijn evenwel ook alchemisten die zich uitsluitend bezig houden met de stoffelijke kant van hun werk. Zij brouwen vreemdsoortige vloeistoffen die sterk genoeg zijn om de gebreken van de oude dag af te weren. Zo gaat het verhaal rond van een man die zijn hele lichaam insmeerde met zo’n brouwsel en daarna vierhonderd jaar leefde. Het punt was alleen dat hij was vergeten ook zijn voetzolen in te wrijven. Deze lichaamsdelen zouden dus een normaal ouderdomsproces ondergaan, terwijl de rest van zijn lichaam jong bleef. De man voelde zich derhalve gedwongen zijn voeten te sparen en steeds te paard te gaan en nooit te lopen, opdat zijn voeten met het klimmen der jaren niet zouden afsterven.