DE TAAL DER DIEREN:
HET WOORDENBOEK

Wil je op de hoogte blijven van de boeken van Uitgeverij Orlando? Meld je dan aan voor onze nieuwsbrief op www.uitgeverijorlando.nl, of volg ons op Facebook, Twitter of Instagram.

HEIDI SOPINKA

De taal der dieren:
het woordenboek

Vertaald door Tjadine Stheeman

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij een vertaalsubsidie van de Canada Council for the Arts.

‘She’s Got You’ Words and Music by Hank Cochran Copyright

(c) 1961 Sony/ATV Music Publishing LLC Copyright Renewed

All rights administered by Sony/ATV Music Publishing LLC,

424 Church Street, Suite 1200, Nashville, TN 37219

International Copyright Secured All Rights Reserved, reprinted by permission of Hal Leonard LLC

© 2018 Heidi Sopinka

Oorspronkelijke titel The Dictionary of Animal Languages

Oorspronkelijke uitgever Scribe Publications, London

© 2019 Nederlandse vertaling Tjadine Stheeman en Uitgeverij Orlando bv, Amsterdam

Omslagontwerp Janine Jansen, naar een idee van Kelly Hill / Penguin Random House Canada Ltd.

© Omslagbeeld Fred Van Schagen / Getty Images

© Foto auteur Arden Wray

Zetwerk Pre Press Media Groep, Zeist

ISBN 978 94 93081 34 5

NUR 302

www.uitgeverijorlando.nl

Voor JL

‘Wanneer je droomt dat je wordt achtervolgd door
een woeste stier, een leeuw of een wolf betekent dat:
iets probeert bij je terug te komen. Je wilt het afweren,
je ervaart het als iets oneigens – maar dan wordt het
des te gevaarlijker.’

– Carl Jung, Kinderträume

DUIF

Columba livia domestica;
eet brood achtergelaten door een zwerver
+ onbewerkte buitenopname van regen.

Mijn ogen zijn haar ogen geworden, de ogen van iemand die jong gestorven is. En dat maakt het lastig om ermee te leven. Maar dat weet Skeet niet, en Ondine ook niet. Zelfs Valentina weet het niet. De enige die het nog weet ben ik.

Liggen er eieren in het hok, Frame?

Ja, zeg ik. Maar hij hoort me niet. Hij is koffiebonen aan het malen waardoor ik overstemd word.

De tanden van de vork rinkelen ritmisch tegen de metalen kom, als de blikkerige roep van een langpotige weidevogel die ik ooit op band heb vastgelegd. Ik ben gevoelig voor geluiden en klanken. Dat komt door alle dieren die ik heb opgenomen, hun elementaire symboliek heb doorgrond, als liedjes. Hij zet de keukenkraan open. Hij weet dat water beter werkt dan melk. Ik bedenk dat we een vrouw en een man in een stenen huis zijn. De man die ontbijt maakt. Het had zo’n intiem moment kunnen zijn, tussen seks en aangekleed in. Maar dat is het niet. Ik heb hem niet verteld over de brief. Het lijkt of me een soort streek wordt geleverd, dat de brief en Skeet bij dezelfde lage zon opeens uit het niets opdoken.

We eten langzaam, in een prettige stilte. Ik zit erbij met bungelende benen, als een kind, op de te hoge stoel. Skeet smeert de boter in hoekige streepjes op zijn brood, en zegt: Dit huis is kleiner dan ik dacht.

Klopt, zeg ik. Het is heel doordacht ingedeeld, driekwartformaat. Ze heeft vast alle spullen dicht bij elkaar gezet en vanuit een slim standpunt gefotografeerd. Wat is dat? Hoog of laag, dat vergeet ik steeds.

Hoog.

Hij neemt een slokje koffie en kijkt recht voor zich uit. Wat me er weer aan herinnert hoe dol ik op hem ben. Dat niets tussen ons onoprecht is.

Je weet toch dat dit dal vroeger de Speeltuin van de Koningen werd genoemd, zeg ik. De Hof van Frankrijk. Wat me de gedachte ingeeft dat het zo idyllisch had moeten zijn, maar het enige wat ik zie zijn zinderende gele velden vol zonnebloemen, die binnenkort geoogst zullen worden, glanzend en stoppelig als de vacht van een grote kat. Het zouden evengoed maïsvelden in het hart van Amerika kunnen zijn. Ik til mijn beker op, voel de stoom op mijn huid. Deze koffie smaakt naar niks. Dat vind ik ook vaak van het eten.

Hij kijkt uit het raam, knijpt zijn ogen toe tegen de zon.

Het uitzicht heeft ook wel iets moois, denk ik. Hij neemt een hap van zijn toast. De schoonheid van de dood.

Ik heb je gemist, Skeet.

Ach, Frame, wat maakt het ook uit? Je bent als een dier. Je verandert niks, waar ter wereld je ook bent. Hij zwijgt even. Hoe gaat het met je?

We weten allebei dat dat niet waar is. Met mijn been gaat het beter, zeg ik, maar dat is niet echt een gebeurtenis te noemen. Ga je er nog naar vragen of niet?

Wat?

Naar le grand projet.

O.

Hij is er niet helemaal bij met zijn hoofd. Normaliter is dat het eerste waar hij naar informeert. Zijn ogen zijn omlaaggericht, naar de envelop met het gepreegde embleem en hetzelfde Franse lettertype als alle folders op het tafeltje bij de voordeur. Er wordt een brief uit de postbus gehaald en de hele wereld kantelt. Misschien ben ík er wel niet helemaal bij met mijn hoofd.

Skeet staat op en begint te ijsberen, zijn vingers strijken over de vellen papier die tegen de muren zijn geplakt. Dat was ik van hem vergeten. Hij heeft geen zitvlees. Hij blijf staan en draait zich naar me om.

De foto’s zijn overal en vormen in elkaar grijpende, vertakkende patronen, extreme dichtheid afgewisseld met leegtes. Alle gegevens, de transcripties in veldboeken en de opgerolde papieren met elastiekjes erom die in boodschappentassen op de vloer staan. Heel even zie ik door de ogen van een ander. Niet door die van Skeet, maar van een normaal iemand. Wat een volkomen idiote indruk het moet maken. Alsof ik eindelijk en voorgoed kierewiet ben geworden. Hoewel ik momenteel nogal uit mijn doen ben, vind ik in het project altijd geruststelling. Ik weet niet anders dan dat ik ermee bezig ben.

Na een lange stilte zuigt Skeet lucht naar binnen. Godverdomme.

O jee. Wat is er?

Hij blijft onbeweeglijk staan. Frame.

Ja?

Ik weet niet hoe ik je dit moet vertellen.

Wat? Je ziet er zo zorgelijk uit. Die blik in je ogen ken ik helemaal niet van je.

Hij ademt uit. Hij weet niet waar hij moet beginnen, er is zoveel te vertellen.

Wat is er aan de hand? Gaat het over het project? vraag ik aarzelend.

Eh – zegt hij schoorvoetend. Ja en nee.

Bonk. We schrikken allebei van het geluid. Het is die ene vogel weer. Voordat ik gisteren naar buiten ging, vloog hij telkens tegen de ruit. Ik deed het licht uit en haalde alle sleutels en cd-schijfjes van de vensterbank, alle glimmende misleidende spulletjes, om hem weg te houden van het raam. Bonk. Opnieuw knalde hij tegen het glas. De zon scheen en in de lucht dreven witte wolkenslierten voorbij terwijl ik naar de auto liep. Op het platteland neem je altijd de auto. De ruit is warm; de bestuurdersstoel schudt woest heen en weer. Ik heb er een broodplank achter geklemd zodat ik bij de pedalen kan en de stoel stevig vast staat. De hemel is weids en helder. Er is maar één weg naar buiten. De velden vervloeien, krijgen een zilveren gloed wanneer de wolken er kortstondig overheen trekken. Een hele verademing vergeleken met de gouden verzengende hitte die de grassen schroeit en honden dwingt met zwoegende borstkas in de schaduw te gaan liggen. Er schiet van alles tevoorschijn uit de scheuren. Rozen, greppels met klaprozen, bomen zwaarbeladen met fruit. Dit is het seizoen van de bezoekers. In lange rijen schuifelen ze kastelen met spitse torens binnen. Ze poseren voor kerken. Ik heb er geen gevoel voor. De schoonheid is generiek. De autoradio knettert. Hoe-heet-ze-ook-alweer zingt Yeah what have I got? / Nobody can take away. En opeens vind ik het zo grappig dat we onszelf als onsterfelijk zien. Want wat ik heb, zal iemand binnenkort gegarandeerd van me afnemen. Niemand komt hier levend uit. De zon knippert als een kloppend hart tussen de platanen die op gelijke afstand aan weerszijden van de weg zijn geplant, hun brede bonte stammen als een mozaïek.

Maandenlang geen post van het Instituut voor Bescherming van Bedreigde Diersoorten of van de universiteit en dan vandaag in de kleine metalen postbus eindelijk een brief. Ik denk aan de talloze veldboeken vol dierengeluiden omgevormd tot beelden, dichtbedrukte landkaarten, luide koralen, schrille zilverige frequenties. Ze komen allemaal samen in dit enkele gebaar, een vrouw die zich soepeltjes omdraait en me een witte rechthoek overhandigt, haar blik al gericht op de volgende in de rij. Alleen komt niet alles samen. Bij de blauw-gele balie open ik de brief. Het licht in het postkantoor is fel en trilt. Een zwiepende pijn nestelt zich achter mijn ogen. Alles lijkt uit het lood, alsof je op een ander halfrond naar de nachthemel kijkt en geen enkele ster weet te benoemen.

Met de geopende brief op mijn schoot rijd ik terug, maar draai niet de korte oprit naar het huis in. Ik rijd er voorbij. Het lijkt onmogelijk dat iets wat nagenoeg niets weegt zoveel verbijsterende feiten kan bevatten. Mijn ademhaling gaat angstig en gejaagd. De velden wuiven en golven in de wind. Witte koeien die op een rijtje naast elkaar staan en allemaal dezelfde kant op kijken, niet omdat er regen op komst is, zoals de boeren beweren, maar omdat de aarde één grote magneet is. De autoraampjes staan open, zodat er vogelgekwetter en opstuivende stofwolken van de gebarsten zandweg naar binnen waaien. Deze dingen heb ik honderden keren gezien maar vandaag observeer ik ze met onverdeelde aandacht. De lucht is vochtig en glad als steen, doorsneden met kleine grijze vleugels. Er heeft zich een laagje koud zweet op mijn lichaam gevormd, mijn kleren plakken aan de leren voorbank. Mijn handen trillen. Omdat er zoveel tijd tussen de inhoud en nu is verstreken. Feiten komen nooit snel genoeg. Wat is een feit? Een groot deel van het leven bestaat uit verloren lege tijd waarvan je je haast niets meer herinnert. Het geheugen is geen feit. Maar wat is het geheugen? Miljarden oneindig kleine deeltjes afkomstig uit de ruimte, aldus Edison.

Skeet verschuift zijn stoel, het lage timbre van hout dat over de stenen vloer schraapt.

Mijn eerste ontmoeting met Skeet was jaren terug, op een vliegveld in Whitehorse, in een soort loods aan het einde van de landingsbaan waar ik op hem wachtte. Hij was lang met een stel mooie ogen waarin iets wilds blonk. Hij keek ernstig met een flauwe grijns die scheve tanden verborg, van die tanden die je tegenwoordig niet meer ziet. Het eerste wat hij zei nadat hij de omgeving in zich had opgenomen: Je krijgt het gevoel dat dit zo’n plaats is waar mensen nog op paarden rijden. Hij is vriendelijk maar afstandelijk. Het veldwerk is een welkome afwisseling met de hele tijd gebogen over de opnameapparatuur in het lab zitten. We wachten soms uren achtereen in de koude, droge sneeuw. Onze ogen schieten heen en weer, bedacht op de grijze flitsen die tegen het verblindende wit zullen verschijnen. In het stadje zien we hoe een raaf met zijn poot sneeuw van een dak trapt die omlaagglijdt en op het hoofd van een man valt. Dat stemt overeen met de legende van de Haida, waarin wordt gezegd dat de raaf schepper en schelm ineen is. Er is ook een legende over een witte raaf, die de wereld zou hebben gecreëerd. Hij stal de zon en de maan en vloog ermee door een rookgat waardoor hij zwart werd maar tegelijk het licht in de wereld bracht.

Skeet was indertijd bezig met de afronding van zijn dissertatie over de klankstructuren van wolfachtigen en was naar Whitehorse gestuurd om mee te helpen met het veldonderzoek. Bij het Instituut voor Bescherming van Bedreigde Diersoorten hadden ze nog nooit zo’n slimme doctoraalkandidaat gezien. Een winter in Yukon. IJskoude schoonheid. Het zonlicht door de vrieslucht zette alles in vuur en vlam. De truck slipte en schoof op de sneeuwkettingen. Ik werd bevangen door het gevoel dat ik zo eeuwig wilde doorrijden. Hoog op mijn zitplaats, door de beslagen raampjes naar buiten kijkend, voelde alles veiliger. Ik vertelde hem dingen die ik nog nooit aan iemand had verteld en hij kwam ook los. Zijn lange benen opgevouwen in de cabine, turend door zijn oogharen naar de lucht.

Hij lijkt uit het niets te zijn gekomen. De naam is niet van hem. Hij was te vroeg geboren. Mager en sprietig. Hij leek meer op een mug dan een baby en werd mosquito genoemd. De naam werd later afgekort tot Skeet en bleef hangen. Zijn vader en moeder vochten elkaar de tent uit, zegt hij, tot zijn vader er voorgoed vandoorging. Zijn moeder was pas vijftien. Iedereen roemde haar schoonheid, maar helaas had ze een sterke neiging tot zelfdestructie. Skeet vertelt dat ze boven een armetierige kapsalon woonden. Volgens zijn moeder was de kapster in de Heer. Sloot op de gekste tijden de zaak. Ze had geprobeerd met krulspelden in te slapen, maar werd wakker met het gevoel alsof iemand haar een klap in haar nek had gegeven. Ze zei dat de kapster niet meer helder kon denken vanwege de naar kattenpis stinkende ammoniak in de permanentvloeistof. De enige jongen die hij een keer meebracht naar huis zei de volgende dag op school smerige dingen over zijn moeder. Ze had met een wezenloze blik aan de keukentafel in een doorschijnende kamerjas zitten roken. Dat deed ze wel vaker. Hij wist niet wat erger was, die catatonische toestand of de euforische buien wanneer ze geweldige dingen verkondigde waarvan hij wist dat ze toch nooit zouden gebeuren. Hij nam zijn schoollunch altijd mee in een bruinpapieren zak van de drankwinkel, die elke keer scheurde wanneer hij zijn eten eruit haalde. Het duurde niet lang of de lerares ontbood zijn moeder. Die droeg een smalle roodleren riem om haar strakste spijkerbroek die ze, liggend op de grond, nat over haar heupen had dichtgeritst met behulp van een metalen kleerhanger. Skeet werd altijd nerveus van die broek. Als ze die aanhad, zat er de volgende ochtend een man in hun keuken. Een kind kan niet leven op alleen chips en perziken uit blik, had de lerares gezegd. Het begint met een voedzame lunch. Zijn moeder moest lachen en weigerde haar sigaret uit te doen. De lerares ging verder. Hij is een slimme jongen. Zij wilde graag helpen. Het laatste beeld van zijn moeder voordat hij werd weggehaald was dat ze in enkel een glimmend, ondoorzichtig wit onderbroekje in de deuropening stond, met een fles whisky in haar hand. Haar donkere oogschaduw was uitgelopen, waardoor ze op een wasbeer leek, de punten van haar blonde haar streken langs haar ribben. Door het drinken uit de fles was haar lippenstift uitgesmeerd en leek het of ze gewond was aan haar mond. Wat sta je nou te kijken? Zijn ogen gingen naar het enige kledingstuk dat ze aanhad. Godallemachtig, lachte ze. Het klonk als een grap. Ze keek omlaag en hield haar vingers in de vorm van een V aan weerszijden van haar schaambeen. Hier ben jij wel uit voortgekomen, hoor, zei ze uiteindelijk.

Toen de vrouw tegen hem had gezegd dat hij snel zijn spullen moest gaan pakken, besefte hij dat er eigenlijk niets was wat hij mee wilde nemen. Hij werd ondergebracht bij een lang Duits echtpaar, veefokkers en eigenaars van een zelfvoorzienende boerderij. Ze leefden volgens Hermann Hesses ideeën over het zelf. Hij werd door hen geadopteerd. Ze wilden zijn naam veranderen in Hermann. Ze hadden een hekel aan Skeet, zijn echte naam, die boven het stuitje van zijn biologische moeder was getatoeëerd. Was ze soms bang dat ze die zou vergeten of zo? Maar uiteindelijk besloten ze dat er al genoeg veranderd was in zijn leven. De rest van zijn jeugd bracht hij door op het platteland. Ze keken samen naar natuurprogramma’s en na afloop werd hij altijd fanatiek door hen ondervraagd. Hoeveel harten heeft een octopus! Wat is de levensduur van een huisvlieg! Waarom spuiten walvissen lucht uit! Het deed hem terugverlangen naar zijn moeder die schreeuwde en lachte naar de tv, of er soms een klap op gaf, alsof het een levend wezen was. Behalve bij dat ene programma over die operazangeres. Toen was ze muisstil. Het enige wat ze zei was: Ze heeft een stem alsof God via haar spreekt.

De andere kinderen vonden Skeet een kouwe kikker, maar binnen in hem gloeide een vuur. Hij vond het heerlijk als in de herfst de school weer begon. Hij hield van de herfst. De oranjerode bladeren, zo maakte hij zichzelf wijs, waren de gedachten van brandende bomen. Hij hield van de rijen glazen erlenmeyers in het practicumlokaal. Zijn favoriete element van het periodieke systeem was selenium. Hij groeide uit tot een opvallend lange jongen, even lang als het Duitse echtpaar. En vlak voor zijn afstuderen kocht hij in een opwelling, van het geld van zijn studiebeurs, een vliegticket voor zijn moeder. Hij had al die tijd een geheime, maar onregelmatige correspondentie met haar gevoerd.

Bij zijn buluitreiking was haar stoel zo lang leeg gebleven dat hij al dacht dat ze niet meer zou komen. Maar ze kwam wel, de tijd leek vreemd genoeg geen vat op haar gekregen te hebben. Wat ben je knap geworden, zei ze aldoor. Ze ging met haar handen over hem heen. Als je door je wimpers keek, konden ze voor een stelletje doorgaan. Ze had een wazige blik in haar ogen, een flesje whisky in haar laars. Ze sloeg een paar plastic glazen wijn achterover die op een vergadertafel stonden met een gesteven wit tafellaken dat verblindend blonk in de hete middagzon. Zodra hij haar zag, kwam alles weer bij hem terug. Zijn verlangen naar een moeder in wier gezicht hij iets van zichzelf herkende. Maar al bij de eerste opwelling van gêne werd hij overvallen door moedeloosheid. Na al die jaren, na alles wat hij had geleerd, de reizen die hij had gemaakt, de studie die hij had gevolgd, zag hij in dat ze nog steeds een kind was terwijl hij dat zelf al lang niet meer was.

Die smerige schijtmachines, riep ze, doelend op de duiven die in kluitjes in de bomen op het universiteitsterrein zaten. Uit haar handtas haalde ze een pistool dat ze zorgvuldig aanlegde en afvuurde, waarna ze zich omdraaide naar Skeet en zei: Oké, schat, laten we wat gaan eten. De politie moest eraan te pas komen.

Skeet keek me van opzij aan. Hij leek van binnenuit door iets gevuld te worden. Zijn blik verbond hem met mij, door een gevoel dat we geen van beiden nog konden benoemen. Ik was me bewust van zijn onderhuidse verdriet en ik werd overspoeld door liefde voor hem, hoewel het enige wat ik kon uitbrengen was: Vroeger stonden duiven in de samenleving in veel hoger aanzien.

Hij slikte en knikte.

In de steden werden ze gebruikt als ornamenten, ging ik verder, vanwege hun oranje ogen en hun iriserende keel. En het zijn natuurlijk belangrijke boodschappers. In de oorlog zijn ze daarvoor onderscheiden.

Als een dakloze met een heldhaftig verleden, zei hij, zijn blik gefixeerd op een onzichtbaar punt.

Wat zijn pleegouders hem niet konden vergeven was niet wat er die dag gebeurde. Ook niet dat hij contact met haar had opgenomen. Maar dat hij het niet had verteld. Het gaat om het vertrouwen, zeiden ze, dat nu is geschaad. De doodzonde van het adoptiekind. Toen hij het huis uitging om te studeren en te werken wist hij niet zeker of hij ze ooit terug zou zien. Er kwamen geen brieven.

Gekletter van servies, Skeet die de ontbijttafel afruimt. Hij haalt een pakje sigaretten tevoorschijn, schudt er twee uit, stopt ze beide in zijn mond, steekt ze aan en geeft er eentje aan mij. Wat ik je dus, blaast hij uit, probeer te vertellen… hij zwijgt even. Is dat. Eh. We op de vlucht zijn.

Uit zijn blik kan ik niks opmaken. En ik weet niet wat absurder is. Dat Skeet uit het niets voor mijn deur stond of dat hij een uitdrukking gebruikt als ‘op de vlucht’ terwijl ik onbeweeglijk op mijn stoel zit.

Skeet, ik ben negentig. Ik zeg negentig, maar in werkelijkheid ben ik tweeënnegentig. En er is nog zoveel te doen, zeg ik met een onwillekeurige huivering.

Ik zie dat je al enorm gevorderd bent, Frame. Echt. Ik kan je helpen.

Hoe dan, zeg ik bozig, al heb ik direct spijt van mijn onvriendelijke toon. Ik kijk naar hem, zijn haar staat in plukken overeind, en ik bedenk dat er iets te doen moet blijven.

Er is – zeggen we allebei tegelijk.

Jij eerst, zegt hij, zo luid dat ik aan zijn stem hoor dat hij verbaasd is.

Ik heb gisteren een brief gekregen, zeg ik. Ik durf hem nauwelijks aan te kijken. Ik haal diep adem. Het brandt. Hij is gestuurd door een museum. Ik snap er niks van. Skeet. Mijn stem is stroef, schor. In de brief staat. Ik schraap mijn keel. In de brief staat – hij arriveerde, kort en bondig. Ik heb hem keer op keer herlezen, alsof zich daardoor nieuwe informatie zou prijsgeven. Volgens deze brief – de klanken komen uit mijn mond, hangen in de lucht – heb ik een kleindochter. Ik krijg opeens zin om het uit te schateren, zoals je ook weleens hebt wanneer je zo lang aan een woord denkt dat het komisch begint te klinken. Ik tril een beetje. Een lichamelijke reactie op een cognitieve anomalie, dat beweren de evolutiebiologen althans. De gedachte dat er iemand is geweest die de gezichten van een heleboel mensen heeft onderzocht om tot deze conclusie te komen. Skeet zegt niets.

Maar je weet dat dat – ik zoek naar het juiste woord – krankjorum is.

Hij slaat zijn blik neer.

Aangezien ik geen kinderen heb.

Het beeld van de verpleegsters flitst even op. Het stugge ziekenhuishemd, de voetafdrukken in de modder. Met rust laten. Alles halfverborgen. Skeet vangt mijn blik. Ik schud de gedachte af. Het klopt niet. Herinneringen zijn zo primitief, ze hebben zo weinig getuigen.

De ochtendzon stroomt door de ramen naar binnen en brengt warmte, en daarmee ook het lage gebrom van trage slome vliegen die een voorkeur hebben voor de vensterruiten. Skeet, zeg ik nogmaals, alsof hij me niet gehoord zou hebben. Het is een kwellende onmogelijkheid. In tegenspraak met de bestaande dingen. De niet-bestaande dingen. Bonk. De vogel is weer tegen het raam geknald.

Misschien, zegt hij, gebarend naar het raam, is zij dat wel.

NAUTILUS

De schelp laat je geloven dat wat je hoort
de zee is en niet het ruisen van het bloed in je oren.

Parijs ligt nog noordelijker dan Newfoundland, merkte moeder koeltjes in een brief op. Er was geen sprake van dat ik terug naar huis mocht komen. Ik had me schandelijk gedragen, vonden ze. Toen mijn ouders door de nonnen waren ingelicht over mijn laatste schorsing, met een uitgebreide beschrijving van mijn opstandige gedrag en hun bezorgdheid om mijn toekomst, had ik ze gesmeekt om me naar de kunstacademie in Parijs te laten gaan.

Vader was een praktisch man. Hij werkte in de textielbranche toen de oorlog uitbrak. Ze hadden uniformen nodig, jarenlang. Hij was er schatrijk mee geworden. Kunst studeren vond hij idioot. Dat was alleen iets voor armen of homoseksuelen, zei hij, en in zijn ogen waren dat twee even erge zonden. Moeder, die besefte dat al dat nieuwe geld een vulgaire indruk maakte, had een kritische geest. Zij had me klaargestoomd voor de dingen die zij beschaafd achtte. Ze stuurde me boeken over Goya, Delacroix en de donkere schilderijen van Turner, zonder nadere verklaring. Ivory. Vergeet de haarborstel niet die ik je heb gestuurd. Borstel je haar minstens twee keer per dag. Gegroet, moeder. Een intieme band met haar was onmogelijk. Ze hield altijd afstand en leek geen interesse te hebben voor wat er in mij omging. De boeken waren verwarrend. Ik had het idee dat ze toch iets wezenlijks in mij begreep.

Ik werd het huis uitgestuurd maar er veranderde niets. Op de nonnenschool kreeg ik een haast ziekelijk heimwee naar mijn broers en de bossen. Bij mijn vertrek had mijn broer Arthur me een sigarenkistje met kleurpotloden gegeven, keurig in het gelid als soldaten. Ik had ontdekt dat tekenen iets was waar ik beter in was dan mijn broers. Elke woensdagmiddag kwam er een tekenleraar bij ons thuis. Volgens hem maakten beroemde kunstenaars zoveel zelfportretten omdat het een nuttige oefening is om iets te tekenen dat je denkt te kennen. Bovendien is dat het enige beeld dat je permanent bij je hebt. Ik kijk in de spiegel. Ik heb geen idee hoe ik dat geprononceerde gezicht met al die vlakken moet weergeven. Maar als hij zijn overjas aandoet, merkt hij op: Heel goed gedaan. Hier nog wat meer arceren, zegt hij wijzend naar mijn jukbeen, en daar in het kuiltje van de hals. Een mond wordt levendiger als je donkere schaduwen aanbrengt bij de hoeken. Wanneer je elke dag tekent, al is het maar een kwartiertje, zul je vanzelf vooruitgang zien. Vanaf dat moment had ik altijd een tekenblok bij me en maakte aan de lopende band snelle grove schetsen van de edele koppen van mijn broers.

Wanneer ik op de nonnenschool het deksel van het sigarenkistje haal is het of er een heftig verlangen in me tot ontploffing wordt gebracht, hoewel tekenen de enige manier is om me beter te voelen. Elke keer glanst het vel me weer fris tegemoet. In de kantlijn van mijn schriften teken ik portretjes. Dat beurt me op maar zondert me tegelijk ook af van de rest. Er wordt van me verwacht dat ik geen emoties heb. Dat ik doe wat me wordt gezegd. En hoewel ik snap dat dat de makkelijkste weg is, maak ik het mezelf liever moeilijk. Het is een leven binnenshuis vol zwijgen, vol afkeuring. Het lijkt in veel opzichten op de nauwlettende aandacht van mijn ouders, die zich constant druk maakten om mijn gedrag, mijn houding, mijn manieren. Ik ben heel graag buiten. Wat ik mis is de frisse lucht. Afgesneden van de geluiden van mijn jeugd voel ik me stuurloos en mat. Als ik op school aankom, is het eerste wat de nonnen zeggen: regel nummer één.

De meisjes hebben meteen een hekel aan me, zoals vossen een hekel hebben aan honden. En zoals de meeste meisjes hebben ze buitensluiten tot een ware kunst verheven. Mijn grootmoeder Queenie heeft een keer tegen me gezegd dat de belangrijkste regel die een geisha op haar negende leert is dat ze aardig moet zijn tegen andere vrouwen. Dat is niet mijn ervaring. Mijn accent is verkeerd, mijn haar is verkeerd en meisjes kunnen meedogenloos zijn als je er afwijkend uitziet. Ik ben totaal niet gewend aan deze moederskindjes. Ik ben onbekend met hun gewoonten, hun geheime hebbelijkheden. Ze sabbelen op pennen, ze rollen de tailleband van hun rok om. Ik schrik elke keer van de leegte in hun ogen. Ze drukken helemaal niets uit. Enkel lege, glanzende bolletjes. Ze zien eruit als een klein leger in hun geruite kilts en gesteven witte blouses. De slaapzaal een kazerne, met rijen ijzeren bedden en naast elk bed een nachtkastje. Ik kan niet hockeyen. Ik ben slecht in godsdienst. Tekenen telt niet mee. Hoewel ik erg eenzaam ben, doe ik geen moeite vriendinnen te maken. Ik ben liever alleen dan met mensen die ik niet mag. Als we achter elkaar de eetzaal binnenlopen, staat er altijd wel een groepje meisjes op om aan een tafel zo ver mogelijk bij mij vandaan te gaan zitten. Ze smakt als een boerenkinkel, zeggen ze. Vlak voor het middageten zie ik dat iemand mijn tekenblok heeft gepikt en er blaadjes uit heeft gescheurd die ze op de muur in de gang heeft geplakt. Er is over de gezichten van mijn broers gekladderd. Ik knipper met mijn ogen, slik de tranen weg. Ik mag niet huilen. Niemand hier huilt. Je wilt niet laten zien dat ze je te pakken hebben. Daarom ga ik gewoon zitten in de volle eetzaal waar stilte heerst, want we mogen tijdens de maaltijd niet praten. Ik zit rechtop en luister naar honderden meisjes die op hun vlees kauwen en hun soep doorslikken. Het gelijktijdig getinkel van metalen lepels tegen de kommen wordt een vertrouwd geluid dat als geborgenheid voelt.

In zwarte inkt begin ik op witte blaadjes ontsnappingsroutes te tekenen. De hoge stenen muren om het terrein, de tuinen, de slaapzalen, de weg naar de buitenwereld, en daaronder een legenda met getallen en vluchtwegen. De nonnen schrijven naar mijn ouders. Dit kind werkt en speelt niet samen met de anderen.

Kinderen zijn conformisten. Ze ruiken mijn anders-zijn van een kilometer afstand. Het maakt niet uit op welke school ik zit, het is altijd hetzelfde. Er komen nauwelijks brieven van thuis. En ik vraag me af hoe het zou zijn om voor de verandering eens niet geconfronteerd te worden met moeders kille afstandelijkheid wanneer ze kijkt naar wat ze mijn hongerige, ongetemde ogen noemt. Ik heb een keer een vrouw een jongetje, kraaiend van de pret, door de lucht zien rondzwaaien, in haar ogen een oneindig liefdevolle blik. Zo’n blik die energie geeft.

Op mijn vorige school had ik een terugkerende droom. Het is altijd een eiland. Een rondgaande wentelschelp. Exotisch en bekend tegelijk. Pas als ik op de kunstacademie begin en door de spiraliserende doolhof van arrondissementen loop, besef ik waar mijn dromen over gingen. Ze gingen over Parijs.

Ik laat mijn haar groeien tot aan mijn middel en draag het in een vlecht, die ik boven op mijn hoofd vastspeld. Ik besluit alleen nog wit te dragen. Mijn lichaam is gespannen, op alles bedacht. Elke klokslag en elke tik. De geur van cichorei en pernod, en de alomtegenwoordige verschaalde lucht van sigarettentabak. De straten lijken in niets op de fantasieloze geometrie de ik ken. Er zijn geen rechte lijnen. Ik loop fier over de hobbelige keitjes, langs Boulevard Saint-Germain, waar het licht op de stenen valt, slalommend langs de geurige kastanjes aan weerszijden van de straat. Dit licht zal ik nooit vergeten. Tegen de duifgrijze daken is het wonderschoon.

Binnen de hekken met de vergulde punten van de Jardin du Luxembourg knerpt het grind onder mijn stugge schoenen. Het park wordt bevolkt door vrouwen: een stenen engel met grote uitstaande vleugels, mooi en minutieus, twintig Franse vorstinnen, het eerste Vrijheidsbeeld. Er zitten mensen op metalen stoeltjes te kijken naar het water in de achthoekige vijver dat bij zonsondergang langzaam roze kleurt. De herfst betekent niet dat alles weggaat. Hier wordt het la rentrée genoemd. De terugkeer. Aan de andere kant van het park, voorbij de begraafplaats, is Rue Froidevaux, de brede straat met de onberispelijk gesnoeide bomen waar ik een appartement heb gevonden dat tevens dienstdoet als atelier. Vroeger was het een dienstbodekamer en nu bevindt het zich boven de werkplaats van Madame Tissaud, een rélieure die met de hand boeken bindt, restaureert en innaait. Door de grote ruiten aan de voorkant zie ik een naaibank, een pers en gereedschap met houten grepen. Als ik bij haar binnenloop, roept Madame Tissaud: Ivory! en omhelst me dan zo stevig dat ik mijn onderste rugwervel voel kraken.

Het spijt me. Ik ben te vroeg, zeg ik verontschuldigend.

Ze glimlacht slinks. Dat is nergens voor nodig. Ik hou niet van het woord spijt. Bovendien houden we alleen de fouten bij van degenen die ons laten wachten. Ik heb vertrouwen in mensen die te vroeg zijn, zegt ze met een blik op haar kast met boeken. Ze laat haar oog op een bepaald boek vallen en pakt dan een in bruin leer gebonden uitgave van de plank. Ze is kalm, bedachtzaam. Ze draagt een grof linnen schort, heeft een vriendelijk gezicht en wijd uitstaand haar met de structuur van jute. Kafka, zegt ze, liet zijn horloge altijd anderhalf uur voorlopen.

Ik denk na over hoe dat in de praktijk precies zou werken terwijl ik het boek, rijk en gecodeerd, opensla, geïntrigeerd door een hoofdpersoon wiens naam slechts uit één letter bestaat. Wat ziet K er mooi uit op papier.

Ze steekt de witte draad door het oog van de naald en gaat bij het raam zitten naaien terwijl we met elkaar kletsen. Ze spreekt in uitdrukkingen en gezegden. Ik heb vijf volwassen kinderen, zegt ze, en ze steekt een hand met dikke aderen van ouderdom omhoog. Het zijn mijn vingers. Ik zou niet zonder een ervan kunnen leven. Wanneer ze me aankijkt, voel ik me naakt. Ze lijkt zich scherp bewust van mijn eenzaamheid. Fel maar onzeker. Eigenschappen die haar wezensvreemd zijn. Ik zie dat ze haar hoofd scheef houdt. Alsof haar iets te binnen schiet. Later zal ze me aankijken en vertellen hoe lastig het is om jong te zijn, om met alle stemmingen, alle diepe gevoelens om te gaan, de dingen die we later zo graag weer willen ervaren maar dan niet meer kunnen. De enorme ongelijkheid, dat er zo weinig jeugd is en zoveel van het andere.

Ik heb een appartement in het negentiende bekeken. Het was niet duur, maar het voelde zo ver weg.

Ik ben geboren in het negentiende arrondissement, zegt ze, aan de voet van Parc des Buttes Chaumont.

Waar ik later Lev zal ontmoeten, nachtelijke wandelingen door kalksteen, sierhekken die bestaan uit cementen takken, waar ik met mijn hand langsstrijk om me ervan te verzekeren dat ik niet aan het dromen ben.

Na twee maanden in Parijs krijg ik een uitnodiging om te komen eten bij de van oorsprong Hongaarse architect, Istvan Szalasi, en zijn vrouw, Tacita, een vriendin die ik van de academie ken. We voelen ons verbonden als zusters, iets wat ik nog nooit heb meegemaakt. Onze vriendschap begon op het moment dat zij me een merkwaardig bevredigend chocolaatje aanbood; onze schildersezels stonden vlak naast elkaar. De meeste vrouwen hebben problemen met eten, ze proberen altijd onzichtbaar te worden, maar net als ik vindt zij honger een vergissing.

Op de dag van onze kennismaking kom ik haar drie keer tegen. In drie verschillende arrondissementen. In een stad van drie miljoen inwoners voelt dat veelzeggend. Er vindt iets plaats tussen ons, als een echo, een vibratie. In elk geval iets wat niet te negeren valt.

Als een van de docenten op de academie tijdens de eerste week halverwege de les theatraal struikelt, barsten we allebei in een hysterisch gelach uit. Ik lig dubbel, tranen over mijn wangen.

Mademoiselle Frame, verlaat u het lokaal alstublieft als u zich niet weet te beheersen.

Tacita en ik zijn als magneten, de voldoening van het aantrekken en dan de klik. Ze merkt op dat ik maar één vel papier gebruik voor mijn aantekeningen en dat ik die vervolgens uitgum als het blad vol is. Ik weet dat ik haar leuk ga vinden wanneer ze niet vraagt waarom. Overblijfsel uit mijn kindertijd toen ik stilzwijgende afspraken met mezelf maakte. Als ik over de stoep kan springen zonder de barst te raken, dan komt het goed. Als ik die rubberen bal honderd keer kan laten stuiteren zonder hem te laten vallen, dan komt het goed. Al vroeg ik me nooit af wat er dan precies goed zou komen.

Voordat ze naar Parijs ging, verdiende Tacita in Hongarije de kost met Franse conversatieles. Ze heeft een scherp ontwikkeld vermogen om gezichtsuitdrukkingen te lezen van mensen wier taal ze zich eigen heeft gemaakt, alsof ze in het land zelf is geboren. Ze legt uit dat het, zoals bij de meeste dingen, een kunstje is gebaseerd op een methode. Het draait allemaal om de tong. Je moet je bewust zijn van hoe de tong zich beweegt in de mond van degene wiens taal je wilt leren. Ze leunt achterover en neemt een slokje koffie. Er is een lyrisch dichter, zegt ze, die vertalen een heilzame gymnastiekoefening voor de geest noemt. Ze zit tegenover me aan tafel en als ik naar haar kijk, besef ik dat het jaren geleden is dat ik met zo’n fantastisch iemand heb gepraat.

Waar heb jij Frans geleerd? vraagt ze.

Moeder sprak het, maar het bleek heel lastig om een privéleraar Frans te vinden. We kregen les in Latijn, natuurkunde en wiskunde van dezelfde strenge man. Uiteindelijk wist moeder ergens een mollige roodharige lerares op te duikelen, Madame Plouffe. Uit haar kleine benepen mond klonk de vervoeging van de onregelmatige werkwoorden meer als een tragikomedie. Bouche en cul-de-poule. Ik moest mezelf dwingen om naar haar schelle maar tegelijk monotone dreunende stem te luisteren. Asseoir. Courir. Devoir. Falloir. Mourir. Een van de eerste dingen die ze ons leerde was het kinderliedje Alouette, gentille alouette / Alouette, je te plumerai. Het klonk zo vrolijk tot ik begreep dat ze die prachtige leeuwerik niet alleen bewonderen maar ook systematisch kaalplukken, van top tot teen. Elke keer dat ik het liedje hoor moet ik denken aan moord en aan het benepen pruimenmondje van Madame Plouffe.

Tacita is lichtvoetig en diepgaand. Elfachtig. Iemand die geen geld uitgeeft aan de kapper. Ze knipt haar haar zelf, kort, in dikke donkere krullen vlak tegen haar hoofdhuid. Ze zegt dat ze ooit als experiment al haar haar had afgeknipt. Het was pikzwart en zo lang dat ze erop kon zitten.

Ik heb het altijd een vreemd symbool van de vrouwelijke seksuele kracht gevonden, zegt ze, als je bedenkt dat het dode materie is. Het is vooral een pantser waarmee vrouwen zich beschermen.

Ze is een bricoleur. Ze struint uitdragerijen af op zoek naar dingen die anderen als waardeloze rommel beschouwen. Haar vondsten bewaart ze gesorteerd in de lades in haar atelier. Ze verzamelt van alles. Vliegroutes, een poppenarmpje, piepkleine glazen potjes, oude foto’s, horlogeveren, glazen diapositieven van de schijngestalten van de maan, stenen met de kleur van de nacht, los rood zand, speelgoedblokken, plastic rozenblaadjes, vlindervleugels gemaakt van linnen, blauwe draadjes, knipsels van vogels en andere dieren, satijnen sterren gevuld met watten, scherven van spiegels.

We drinken café crème in een van de bruine cafés, met veel hout en spiegels, naast de kunstacademie. Als kind al, vertelt ze, wilde ik het liefst alle spullen ter wereld op mijn planken uitstallen. Alleen kan ik niet snel genoeg verzamelen om te voorkomen dat er voorwerpen opgezwollen door het water naar de bodem van de rivier zinken, of wegrotten in steegjes of diep in de grond terechtkomen. Ik hou van het verleden dat leeft in de modder, in barsten en butsen. Bij voorwerpen doet perfectie er voor mij niet toe, zegt ze.

Je ontdekt door voor alles open te blijven staan.

En – ze glimlacht tegen haar dikke witte koffiekopje, ze lijkt hier meer thuis te horen dan alle andere mensen die ik ken – hoe zit het met jou? dringt ze aan. Waar komt die naam vandaan?

Moeder is een uur en drie kwartier in stilte aan het baren geweest, op het ritme van de tikkende staande klok met de Romeinse cijfers op de gang, zeg ik tegen haar. Ze heeft tijdens de hele bevalling geen kik gegeven, gewoon haar tanden opeengeklemd. Ik was blauw aangelopen en op mijn voorhoofd zat een rode afdruk omdat mijn hoofd tegen mijn bekken zat geperst. Mijn vier oudere broers kwamen met groene schitterogen achter elkaar de kamer in om naar de in zachte dekentjes gewikkelde baby te kijken. Albert, de oudste, met lange stelten, zei: Ze is zo wit als sigarettenvloei. De naam Ivory past goed bij haar.

Moeder wierp hem een boze blik toe om hem het zwijgen op te leggen.

Toen de mensen zich er eenmaal mee gingen bemoeien, zeg ik tegen Tacita, kregen die mythische eigenschappen al snel een nare bijsmaak. Ik denk aan de tragiek van ivoor, verkregen van olifanten – moedwillig gedood en achtergelaten op de savanne, hun rottende lichamen omzwermd door vliegen – om er pianotoetsen en biljartballen van te maken. Ik vertel haar niet dat ik daarom moeite had met mijn naam.

Waar kom je vandaan?

Engeland. Nonnenschool. Ik ben eraf getrapt, zeg ik terwijl ik rook uitblaas. Meer dan eens.

Mooi zo, zegt ze, en ze legt de sigaret op de inkeping van de asbak en steunt met haar kin op haar hand.

Tja, ik heb geen blauw bloed zoals jij, zegt Tacita plagend. Ik stam af van een lange lijn donkerharige vrouwen uit slaperige boerengehuchten. Die met emmers water door modderige dorpjes sjouwden. Ik heb mijn moeder helaas niet lang gekend. Ze was een wichelaarster. Ze had het vermogen om overal klavertjesvier te vinden. Ze heeft een keer tegen me gezegd dat je ze kon zien zoals een bruid door een sluier kijkt. Je moet niet gericht zoeken, maar gewoon je ogen instellen op de vorm ervan. Ik draaide me verbijsterd om naar mijn moeder en zei: Dat van die sluier weet ik. Dat was ons intiemste moment. Ze is in het kraambed overleden. Ik was de oudste, dus toen ik twaalf was, werd ik de moeder. En toen ik voor mijn werk naar Parijs vertrok, werd mijn jongere zusje de moeder. We zijn als matroesjka’s, Russische poppetjes. Ze stopt haar pakje sigaretten in haar tas en zegt: We hebben allemaal hetzelfde gezicht. Te expressief om voor mooi door te kunnen gaan.

Niet waar, werp ik tegen. Je bent mooi, net als alle charismatische vrouwen. Door innerlijke overtuiging.

Ik kijk naar Tacita, die naar mij kijkt. Ze straalt warmte en kracht uit.

Parijs wemelt van de boeiende objecten die je op de gekste plaatsen aantreft, legt ze me uit. Het zal je verbazen wat ik allemaal bij het afval vind, Ivory. Haar donkere ogen glimmen. Het grootste deel van de tijd is ze bezig met spullen verzamelen. De ideeën voor kunst komen later.

Dat droevige, zeg ik, is juist goed. Voor je werk.

Ze kijkt me vragend aan.

Blije mensen kijken namelijk niet naar de grond.

Ze neemt me mee naar enkele van haar ontdekkingen. Een winkeltje aan Canal Saint-Martin waar ze poppenogen verkopen – rijen onafgebroken wiebelende glazen ogen, uitgestald op een houten tableau, tegen elkaar tikkend als de zilveren boules die volwassen mannen overal in Frankrijk op het zand gooien. Piepkleine gefragmenteerde Tacita’s staren me aan.

We eindigen in het Muséum National d’Histoire Naturelle, waar we urenlang dierenbotten die tot een perfect skelet zijn opgebouwd zitten na te tekenen. Daarna roken we een sigaret in het aanpalende parkje waar ook de dierentuin van Parijs is gehuisvest. Na al die tijd geen dieren te hebben gehoord, kloppen de geluiden het bloed terug in mijn oren. Fluwelige veren die worden opgezet, stiltes onderbroken door geklapper, schril gekwetter, gegrom en gekrijs, duidelijk hoorbaar in de zwakke wind – de bezwerende ritmes van een levende, beweeglijke fuga. We praten over het effect van het museum en de tentoongestelde objecten, de art nouveau-leuningen van metalen bloemen, de donkere wenteltrappen, de overvloed aan beenderen. In een stoffig hoekje ontdekken we een minuscuul skelet van een twee maanden oude menselijke foetus die rechtop is tentoongesteld. Een foetus wordt bijna altijd ineengedoken op sterk water geëxposeerd, als een maansikkel. Rechtop ziet hij er afschrikwekkend grotesk uit, met die grote schedel, reusachtige oogkassen, onvolgroeide vogelpootjes en miniatuurribben. De foetus staat naast het apenoor in een pot formaldehyde en het monstre double, de misvormde tweelingvleermuisfoetussen, een vreemd democratische opstelling. We kijken er wat bezorgd naar, alsof we op een of andere manier op hetzelfde moment beseffen dat een baby voor ons beiden domweg een allegaartje botten zal blijven. Ik zie mijn eigen weerspiegeling terugstaren.

Tacita vertrekt om in de brocantes rond te snuffelen terwijl ik in de dierentuin urenlang zit te kijken naar de apen, gazellen en hyena’s. Meestal teken ik ze hier niet. Ik luister naar ze. Ik ga op zoek naar de grassprieten, de bosschages, alles wat maar leidt naar het punt waar de mensenwereld en dierenwereld elkaar raken en in elkaar overgaan. Ik zit er ongestoord hele tijden achtereen te studeren. Zoals in de cafés hier, waar iedereen ongebreideld drinkt en pas uren later betaalt.

Ik heb een notitieboekje waarin ik geluiden bijhoud.

Is dat een dagboek? wil Tacita weten.

Dagboeken zijn slechts emotionele weerberichten, zeg ik tegen haar, terwijl ik zonder op te kijken verderschrijf. Daarin ben ik niet geïnteresseerd.

Ik schrijf in het notitieboekje: Nachtegaal: bedwelmend effect, maanstof. Hyena: twinkelende sterren, kakellach. Ik zet er het woord ‘dialecten’ bij met een vraagteken. Tacita schrijft in de kantlijn: Grappig.

Ik had gehoopt dat ik met tekenen dichter bij het pact zou komen dat ik jaren terug in de bossen had gesloten, een reddingspact. Ik heb Tacita nog niet over de dieren verteld. Dat ik in het bos constant hun stemmen hoorde, als zoevende pijlen door de zwijgende bomen. Ik hoorde hun geheimen en bewaarde die, gehurkt in de modder, mijn oren gespitst op de geluiden van de insecten, dieren en vogels tussen de wortels en in de boomkruinen. Ik registreerde niet alleen de geluiden maar ook de stiltes. De geluiden om me heen en de geluiden binnen in me. Mijn gevoelsleven heeft zich daaromheen gevormd. Voor het eerst was ik gelukkig – was het geluk dat ik voelde? Mensen denken altijd dat het de dieren zijn die bestudeerd worden, maar ze bestuderen ons ook. Mijn broer Edgar hield ervan me te plagen. Wat is er toch mis met mensen? Ik weet nog dat ik hem onderzoekend aankeek. Mensen zijn luidruchtig, zei ik ten slotte.

Het voelt zo incongruent, vertrouw ik Tacita toe. Een levend wezen vastleggen en het dan levenloos maken, welbewuste penseelstreken, krullen olieverf, het lijkt allemaal zo ontoereikend. Je kunt er ook te veel aan prutsen zodat het een saai en onbezield geheel wordt. Je richt je zo sterk op de details dat je de belangrijke dingen over het hoofd ziet. Al die kleine onvolkomenheden die samen de waarheid maken. Een gewichtige, goddelijke waarheid ergens in hun onverschillige ogen die zich in jou roert.

Ze vraagt niet naar het pact. In plaats daarvan zegt ze: Een ongewoon leven voert weg van het verleden. Misschien is het iets anders. Misschien zijn de dieren die jij probeert te doorgronden wel het licht van sterren of de manen van andere planeten. Misschien moeten ze nog ontdekt worden.

Buiten hangt een heerlijke geroosterde geur in de lucht, als juffertjes-in-’t-groen, naar iets wat bloeit in een van de geometrische bloemperken in de Ménagerie du Jardin des Plantes waar Tacita en ik zo dol op zijn. We passeren geparfumeerde, in bont gehulde vrouwen met zijden kousen en gouden ceintuurs om hun middel, hakken tikkend op het trottoir, hun armen vol met pakjes. Ondanks de naderende dreiging lijkt alles langzaamaan steeds luxer, steeds extravaganter te worden. Het zal waarschijnlijk uitlopen op ingewikkelde jurken tot op de grond, een terugkeer naar veiligheid, naar het vertrouwde. We struinen de markten af en brengen de spullen naar Tacita’s appartement. We vinden dat de keuken een machtige plek is. Alchemistisch. En hoewel alle kunstenaars uit de groep de spot drijven met sociale conventies is Tacita toch degene die Istvans sokken wast en aan de lijn op het balkon te drogen hangt. We lopen terug naar de keuken.

Ik had niet gedacht dat ze getrouwd waren. Maar dat zijn ze al elf jaar, Tacita was toen zeventien. Ze kennen elkaar niet uit Hongarije, maar zij was een keer in Boedapest in een heel hoog gebouw geweest dat hij had ontworpen. Ze vond het een ongelooflijke prestatie, iets maken dat mensen een tintelend gevoel in hun borst kan bezorgen. Ze moest lachen toen hij vertelde dat hij een etmaal op de bouwlocatie had doorgebracht voordat hij met tekenen was begonnen. Omdat hij de voortgang van het licht wilde zien.

Ze zegt dat ze ook met anderen iets heeft gehad, zoals de meeste kunstenaars uit de groep. Maar ze vonden elkaar toch steeds het interessantst. Ze zegt het zo achteloos, met die brede warme lach van haar. Ik zou me opgelaten moeten voelen in haar gezelschap, aangezien ik nog maar net de benepen schrale meisjeswereld heb verlaten. Ze maakt zo’n volwassen indruk, met haar eigen keuken, waar ze kookt en tekent, en een atelier met allerlei objecten en foto’s aan de muren geprikt. Haar zachte lage stem. Haar blote voeten. De exotische zijden kamerjas die ze met een smal lint om haar middel draagt. De manier waarop ze met haar vingers door haar korte donkere haar strijkt, de rijen zilveren armbanden die om haar pols rinkelen. Ik ontdek dat ik me meer mezelf voel bij haar. Ze maakt dat deel van me – de verborgen schaamte van een verschoppeling te zijn – tot een artefact. Maar dan vraag ik me af: klopt dat wel? Heb ik haar gebaren juist geïnterpreteerd? We praten steeds vaker over wat we willen maken. We complotteren, onze ogen vol vuur.

Wat ik niet kan uitstaan van stellen die zich hebben geschikt in hun huwelijk, gaat Tacita verder, is de onverschilligheid doorspekt met bitterheid. Alle vernederingen die ze elkaar aandoen, al die venijnige terloopse opmerkingen. Dat je je soms bij echtparen afvraagt of je nu liefde of haat ziet. Hun levens staan zo ver van henzelf af dat ze nergens meer over gaan; ze hebben banale huiselijke gesprekken zoals ‘volgens mij zijn we toe aan een nieuwe sofa’. Ze zegt dat Istvan en zij niet volgens een patroon leven juist omdat door routine mensen niet meer goed kunnen zien wat ze ooit leuk vonden aan de persoon met wie ze samen zijn.

Ik herinner me dat ik een keer een beroemde Hongaarse cellist een concert van Brahms zag spelen, zegt Tacita wier handen rood worden van het koude kraanwater. Voor zijn toegift deed hij iets opmerkelijks. Hij speelde een loopje op de cello en hield ineens op. De zaal was doodstil. Toen zong hij het na. Speelde een loopje en zong het na. Zijn stem en de stem van zijn cello vloeiden in elkaar over totdat ik niet meer wist waar ik naar luisterde. Wat was uitzonderlijker: zijn beheersing van een instrument of een menselijke stem die een instrument wordt? Ik deed mijn ogen dicht, zegt Tacita, en erkende als gewone sterveling zonder enige bedenking zijn superioriteit. Tegelijk bekroop me de gedachte, terwijl zijn genie de concertzaal tot in de kleinste hoekjes vulde, dat deze man ’s ochtends ook gewoon brood moest roosteren. Dat hij zijn kat te eten moest geven. Dat zijn sokken gewassen moesten worden. Ze lacht. Dat zal ik nooit begrijpen.

Wat begrijpen?

Mens zijn.

Ik vind het lastig om mezelf als onderdeel van een categorie te zien, zeg ik. Ik weet wat het is om mij te zijn maar ik weet niet goed wie we als geheel zijn. We zijn een soort, neem ik aan, en net als alle andere dieren proberen we ons plekje op aarde te vinden, maar alleen de mens wil alles weten van de ruimte die hij inneemt.

Volgens mij is dat de reden dat er niet zoiets als wijsheid bestaat. Ik geloof er niet in. Niemand kan je vertellen hoe je de persoon wordt die je bent. Je moet het leven gewoon leven om daarachter te komen, zegt ze.

Ken je die opname van Dvořáks Liedjes die ik van mijn moeder leerde gespeeld door een Engelse celliste? Die opname werd in haar tuin op de radio uitgezonden.

Ze schudt haar hoofd.

De zingende nachtegalen in haar tuin staan ook op de opname. Ze zingen steeds dezelfde vier noten en voegen er na een tijdje een vijfde noot aan toe, als een versierinkje. De uitzending was een sensatie. Iedereen was er lyrisch over. Maar weet je wat ik altijd heb gevonden? Dat het de vogels waren die de show stalen. De celliste moet zich aan ze geërgerd hebben. Mensen willen altijd winnen.

Haar hele huis ruikt naar citroen, afkomstig van de geparfumeerde houtblokken die ze in de open haard legt. Een koekoeksklok slaat elk uur terwijl Tacita in haar kleine, lichtgele keuken rondscharrelt. Ze vertelt dat de culinaire voorkeur van de groep kunstenaars uitgaat naar ingewikkelde, nogal zonderlinge vleesgerechten. Het laatste diner bestond uit een geplukte houtsnip, geflambeerd in sterkedrank opgediend in zijn eigen uitwerpselen, wat gebruikelijk is in chique Parijse restaurants. Er zijn lamshersentjes, kalfslevers, palingpaté, varkenspootjes, en allerlei beesten in een schelp. Ze houden van dingen met een duidelijke, begrijpelijke vorm, legt ze uit. De vormeloosheid van groenten heeft niet hun belangstelling. Schaal- en schelpdieren worden hogelijk gewaardeerd. Ze houden van het gevecht, tanden die in pantsers worden gezet.

Volgens mij is dat typisch voor mannen, zegt ze, terwijl ze de rest van de groenten uitpakt. Alles is een wedstrijdje.

Vind je dat niet vervelend?

Wat?

Dat soort bravoure.

Ze legt bieten op de tafel. Wat ik vervelend vind, zegt ze, is mensen met te weinig verbeeldingskracht.

Ze loopt de keuken uit en komt terug met een houten kistje. De buitenkant is van oranjebruin hout met donkere gaatjes waar ooit de spijkers zaten. De bodem is van witgekalkt hout met diepe verticale barsten. Blauw langs de randen en een dun paneeltje met kartelige uiteinden in dezelfde tint blauw geverfd. Scherven blauw glas en een stuk wit koraal dat grofweg de vorm van een mensenhart heeft. In een hoekje ligt een gespikkelde bal. Aan de klep hangen witte spijkertjes ondersteboven.

Wat mooi, zeg ik tegen haar. Alledaagse voorwerpen die samen een droom vormen. Waar heb je dat koraal vandaan?

Pigalle, antwoordt ze. In een van de straten waar in elke deuropening een vrouw in groezelig ondergoed en met gelakte nagels staat geleund, als in een toneelstuk. Weet je, zegt ze terwijl ze het kistje op tafel zet, mensen denken dat kunstenaars op zolderkamertjes wonen en cocktails drinken. Ze glimlacht. Maar ik schuim bijvoorbeeld de straatgoten af op zoek naar vieze dingen die ik zo probeer te rangschikken dat er iets wonderbaarlijks ontstaat. Iets wat we kennen maar wat is getransformeerd door tijd of omstandigheden. Tacita pakt een geopende fles wijn van het aanrecht, schenkt twee glazen in en geeft er eentje aan mij. Zoals roze glas, zegt ze, dat na verloop van tijd mat wordt.

Het gaat erom dat je je werkelijk bewust bent van alles, zeg ik en ik neem een slokje. Dat je nooit slaapwandelt en altijd goed kijkt.

Ze zegt dat ze blij is dat ik erbij ben gekomen. Daarvoor had ze het gevoel dat de vrouwen in de groep simpelweg werden beschouwd als minnaressen van de mannelijke kunstenaars. Een heleboel mannen zijn op zoek naar een soort muze, maar uiteindelijk blijven ze allemaal bij hun echtgenotes die altijd beschikbaar zijn, maar meestal te moe.

Ik heb nooit begrepen waarom niemand ziet dat het juist vrouwen zijn die iets op de boeiendste manieren weten over te brengen. Wij zijn altijd waarnemers geweest. We zijn eraan gewend geen publiek te hebben en dat heeft ons de ruimte gegeven om werkelijk te zien. Ik heb vaak het idee dat dat de reden is waarom vrouwen in strakke korsetten werden ingeregen, zodat hun gedachten zich uitsluitend daarop zouden concentreren. Mannen voelen zich heimelijk bedreigd, zeg ik, terwijl ik mijn hand tegen mijn wang leg die warm is van de wijn. Bovendien worden zij meer gedreven door actie. Door de loop der gebeurtenissen.

Misschien komen er in mijn werk daarom zoveel vogels in kooien voor, lacht Tacita. Ik vind het leuk dat jij je ook zo voor dieren interesseert.

Ik neem nog een slok en zet mijn glas neer. Niet voor de aaibare soorten.

Het valt me op dat ze een verbluffend talent bezit om zich volkomen open te stellen, zonder terughoudendheid. Een volmaakte, zeldzame transparantie. Van haar leer ik dat de manier waarop vrienden je bejegenen een aanwijzing is, het is een venster naar de manier waarop ze zelf behandeld zouden willen worden. Ik denk dat deze eigenschap haar ook tot een uitstekende vertaler maakt. Ze heeft me toevertrouwd dat ze zich één keer te veel vrijheden had gepermitteerd en dat die haar meteen haar baan kostten. Het was het waard, zegt ze. Het gebeurde toen ze Istvan net had leren kennen. Hij was bezig met het ontwerp van het interieur van een schouwburg aan het Canal Saint-Martin en zij was ingehuurd om te tolken bij de besprekingen tussen hem en de maire van het tiende arrondissement.

De maire, een forse man met een lang gezicht, een samenraapsel van een gegroefd voorhoofd, grote hangende ogen en een enorme neus – hij leek nog het meest op een redelijk slimme bloedhond – zei dat hij verwachtte tegen april de bouwvergunningen in orde te hebben.

Maar wat Tacita in het Hongaars tegen Istvan zei was: Gisteravond zag ik Venus aan de hemel. Fonkelend boven de boomkruinen. Ik ben verliefd op die heldere planeet.

Istvan, al opgemonterd door de aanwezigheid van de vertaalster met het littekentje boven haar lip, een zilveren verticaal streepje dat haar nog aantrekkelijker maakte, snapte maar niet waarom de kalende, nasaal pratende maire het over de schoonheid van ongrijpbare planeten had. Toen hij eenmaal doorhad dat het Tacita was, zon hij op een manier om haar mee uit eten te vragen. Een week later verbond de bloedhond hen persoonlijk in de echt, in het atrium van de Mairie du dixième.

Hoe was de trouwplechtigheid? vroeg ik terwijl ik het ranke steeltje van het glas ronddraaide.

Ik was in het blauw. We hadden verder niemand uitgenodigd.

VOS

Niets gehoord. Niets gehoord. Veel geregend.

Groene blaadjes aan de bomen.

Een moervos waargenomen op de derde nacht.