Nu kan ik verder

Eerste druk, september 2021

Tweede druk, september 2022

Auteur: Hans Schleiffert

©2021 GGD GHOR Nederland

Opmaak en omslagontwerp: Ralf Emmerich, vanStijl

Portretfoto auteur: Kristel van Herpt

Druk: Wilco, Amersfoort

eBook Mat-Zet bv, Huizen

Een uitgave van: Uitgeverij GrowingStories, Hilversum

ISBN: 978-94-93089-46-4

NUR: 850

Nu kan ik verder

De echte verhalen van Nu Niet Zwanger

Hans Schleiffert

© 2021

GrowingStories

Hilversum

Voorwoord

‘Hoop je op kleinkinderen?’ vragen mensen mij weleens. Als moeder hoop ik vooral dat mijn kinderen bewust kiezen. Bewust kiezen is geïnformeerd kiezen en dat geldt zeker voor het ouderschap. Wanneer wil je proberen om je kinderwens in vervulling te laten gaan en wanneer nog niet? En hoe handel je naar die keuze op een manier die bij jou en jouw leven past?

In dit boek vertellen Inhoudelijk Coördinatoren van het programma Nu Niet Zwanger persoonlijke verhalen over wat hen raakt in hun werk. Verhalen over de levens van de mannen en vrouwen die ze in de uitvoering van het programma treffen. Ingewikkelde levens, waarin door alle personen tijdens het hele traject heel bewust wordt gekozen. Want dat is wat Nu Niet Zwanger beoogt te bereiken en ook echt bereikt: mensen helpen bij het maken van hun eigen bewuste keuze. Zodat zij verder kunnen.

Als voorzitter van de regiegroep van Nu Niet Zwanger en als wethouder zou ik bij deze persoonlijke verhalen en het persoonlijke belang van mensen kunnen uitzoomen naar het maatschappelijke belang, of zelfs naar het financiële. Naar de verantwoordelijkheid die we als bestuurders, beleidsmakers en professionals dragen. Dat doe ik niet. Vraag mij of iemand anders van Nu Niet Zwanger er gerust naar, maar lees eerst wat het programma betekent in het echte leven van mensen. Want uiteindelijk is dat het enige wat telt.

Marcelle Hendrickx

Voorzitter landelijke regiegroep Nu Niet Zwanger

Wethouder te Tilburg

Inleiding

Het programma Nu Niet Zwanger heeft als doel cliënten in staat te stellen na te denken over het moment van hun kinderwens, zodat ze niet onbedoeld zwanger raken. Dat begint bij professionals die open en nieuwsgierig met hun cliënten onderzoeken hoe zij hun toekomst zelf zien en welke plaats kinderen daar – op welk moment – wel of niet in hebben.

Deze bundel vertelt de echte verhalen van Nu Niet Zwanger. Verhalen zoals de Inhoudelijk Coördinatoren van het programma – de professionals die regionaal een centrale rol vervullen – ze hebben meegemaakt. Hierin is niets verzonnen.

Inhoudelijk Coördinatoren gaan op huisbezoek, hebben korte lijntjes met medisch professionals en nauwe contacten met hulpverleners in lokale zorginstellingen. Zij beheersen de methodiek van het programma, trainen professionals in de deelnemende instellingen in deze methodiek en begeleiden intervisiebijeenkomsten om de methodiek van het programma te bewaken.

De achtergrond van deze Inhoudelijk Coördinatoren is verschillend. Zij hebben gewerkt als jeugdverpleegkundige, binnen de seksuele gezondheid, de openbare geestelijke gezondheidszorg, op consultatiebureaus of binnen de jeugdzorg. De meeste van hen hebben een verpleegkundige achtergrond. Allemaal hebben zij een enorme passie voor hun werk.

De verhalen in deze bundel worden door de ogen van deze Inhoudelijk Coördinatoren verteld. In ieder verhaal is één van hen de ik-figuur. Ze vertellen niet alleen wat zij hebben gezien en hebben meegemaakt, maar ook wat dat met hen deed en wat zij daarbij hebben gevoeld. Zij zijn eerlijk over wat hen daarbij bezighield, wat zij ingewikkeld vonden en soms nog steeds ingewikkeld vinden. De verhalen vertellen wat hen drijft, wat hen motiveert en waarom zij vanuit hun hart doen wat zij doen. Zonder uitzondering is hun betrokkenheid groot.

Het eerste verhaal gaat over Esmee, de vrouw die Connie Rijlaarsdam in haar werk ontmoette en die Connie de ogen heeft geopend. Zij liet Connie inzien dat ze meer voor haar had kunnen doen dan ze gedaan had. Esmee raakte voor een tweede keer zwanger in zeer kwetsbare omstandigheden, zonder dat ze dat zelf had gewild. Connie en haar collega’s hadden nooit aan Esmee gevraagd of zij wel een kinderwens had. Dat inzicht heeft geleid tot het landelijk programma Nu Niet Zwanger, waar Connie als grondlegger nu met haar team verantwoordelijk voor is. Haar verhaal is logischerwijs het begin van deze bundel. De twintig verhalen die daarop volgen, komen uit het hele land. Ze zijn me steeds verteld door een andere Inhoudelijk Coördinator.

Omwille van ieders privacy zijn specifieke persoons- en omgevingskenmerken aangepast. Alle namen zijn verzonnen en de verhalen zijn niet gelinkt aan specifieke plaatsen, professionals of organisaties.

Deze bundel vertelt de echte verhalen van Nu Niet Zwanger, met als doel inzicht te geven in de praktijk van het programma, in de vele gezichten die dat heeft en de grote diversiteit aan aspecten die daarbij een rol spelen, voor cliënten én professionals. Ongetwijfeld roepen deze verhalen ook vragen op. Dat is juist goed. Immers niets is zo verbazingwekkend als de werkelijkheid.

Hopelijk haalt iedere lezer hier nieuwe inzichten en inspiratie uit – met het besef dat het altijd belangrijk is de kinderwens bespreekbaar te maken. Wellicht met de gedachte: Nu kan ik verder.

Hans Schleiffert

Esmee

Ik ken Esmee al vier jaar van de dak- en thuislozenopvang. Ik spreek haar regelmatig. Esmee is een heel aardige vrouw zolang ze haar middelen heeft. Als ze die niet heeft, wordt ze heel dwingend en gaat ze volledig haar eigen gang. Dan beheerst de behoefte aan drugs haar volledig.

Elke week kom ik op de nachtopvang en houd ik daar vanuit de GGD een sociaal-medisch spreekuur. Dat doe ik inmiddels alweer acht jaar. In het begin waren het nog ad-hoc-bezoeken, maar in de tijd hebben mijn bezoeken zich steeds meer tot een spreekuur met een vast ritme en een duidelijke structuur ontwikkeld. Tegenwoordig wordt het bij de intake van nieuwe mensen als vanzelfsprekend gemeld: ‘Nu je hier bent, ga je ook Connie zien.’

Voor dat spreekuur heb ik een eigen kamer om een-op-een in gesprek te kunnen gaan. Daar staat een onderzoeksbank, zodat ik de mogelijkheid heb om lichamelijk onderzoek te doen. Vaak ligt er een lijstje met namen klaar, maar ik begin altijd in de gezamenlijke ruimte. Wie is er binnen, wie juist afwezig? Wat valt me op? Zit iemands hand ineens in het verband? Tegelijkertijd kan ik daar de sfeer proeven. Heerst er spanning of is de boel juist uitgelaten? Dan informeer ik wie er in gesprek wil en wie er op mijn spreekuur staat ingepland. Het is nooit star en mijn tijd is niet heel afgebakend. Het kan uitlopen of ik kom terug als er nog iemand gezien moet worden.

Esmee is vaak aanwezig. Letterlijk en figuurlijk. Ze is eind twintig en met uitzondering van haar afgekloven nagels is zij altijd schoon en goed verzorgd. Haar lange donkere haren draagt zij in een staart en ze kleedt zich functioneel; een spijkerbroek en een trui, niets dat opvalt. Esmee is een volks type. Ze is heel sociaal. Ze deelt vaak haar shag met anderen en haalt nooit koffie voor zichzelf alleen.

Ik spreek Esmee regelmatig. Af en toe heeft ze een geslachtsziekte. Om in haar gebruik te kunnen voorzien prostitueert zij zich. Zelf ziet zij dat anders. Als ik het met haar over haar wisselende seksuele contacten heb reageert zij ad rem: ‘Dus jij hebt alleen nog maar met dezelfde geneukt?’ Als ik daar nee op zeg, vraagt ze verbaasd waarom het bij haar dan wisselende seksuele contacten heet en in mijn geval niet. Wat is het dan bij mij? Esmee houdt mij altijd een spiegel voor. Als ik aangeef dat haar frequentie wel anders ligt dan de mijne, kunnen we daar samen lol om hebben. Zij heeft er in een topweek zes, dat heb ik nooit gered. Daar lachen we om. Dan zegt zij: ‘Dus je wil eigenlijk zeggen dat ik meer risico loop dan jij?’ Dat gooit ze dan zelf open.

Ik ken haar. Haar problemen. Haar verslaving. Haar gedrag. We bespreken samen haar soa’s en zij gaat voor controles of behandeling naar collega’s bij de GGD. Daar zegt ze steevast ‘ja en amen’, maar als ik vraag of ze de gekregen condooms ook gebruikt, blijkt dat zelden het geval. Als een man meer betaalt voor seks zonder gebruikt ze ze niet. Meer geld, meer drugs: dat is haar wereld en daar doet ze nooit geheimzinnig over. Het is wat het is. Bij een soa krijgt ze medicijnen. En die mannen? Die moeten hun eigen verantwoordelijkheid maar nemen.

Op een dag slaat ze op tilt: ‘Vier maanden?!’ Esmee is zwanger. Daar schrikt ze enorm van. Ik ook. Zij vloekt. ‘Wat betekent dit allemaal?! Ik wil toch helemaal geen kind?! Hoe kan dit nou?!’ Vanwege haar drugsgebruik menstrueert ze niet of alleen bij hoge uitzondering. Af en toe, als ze kort in detentie zit, even weg is uit de hectiek, ja, dan menstrueert ze weleens. ‘Dán ben ik vruchtbaar, anders nooit!’ Deze zwangerschap zag ze totaal niet aankomen en ze is bóós. Ik vind het eerlijk gezegd heel naïef van haar. Ze is niet verstandelijk beperkt en ik denk: dit weet je toch? We hebben het ooit weleens over voorbehoedsmiddelen gehad en toen gebruikte zij de pil. Daarna hebben we het niet meer besproken.

Esmee wordt een casus in het zorg- en veiligheidshuis. Zeven verschillende organisaties zijn bij haar hulpverlening betrokken. Ze is in behandeling bij de psychiatrie. Ze heeft herbelevingen van wat ze heeft meegemaakt in haar complexe jeugd. Esmee is dakloos en verslaafd, ze heeft schulden, komt soms met de politie in aanraking en is nu onbedoeld zwanger. Iedereen aan tafel heeft hetzelfde gevoel: au … dit is niet handig. En dat gevoel heeft Esmee zelf ook.

Bij het zorgoverleg is Esmee niet betrokken. We voeren een feitelijke bespreking. Ze is zwanger, wat wordt het plan? Ze is niet geschikt om voor het kind te zorgen, daarom is een melding en raadsonderzoek nodig. Er is drugsgebruik, dus de pop-poli – een samenwerking tussen de psychiatrie, gynaecologie en kindergeneeskunde in het ziekenhuis – wordt erbij betrokken. Extra begeleiding bij haar drugsgebruik is ook nodig. De praktische zaken worden besproken en vervolgens wordt alles aan haar medegedeeld.

Esmee wil het kind houden. De zwangerschap is al vergevorderd en bij het idee van een abortus ervaart zij heftige emoties. Ze is gefrustreerd over haar zwangerschap en ook over het feit dat wij hulpverleners haar nu steeds vertellen wat zij moet doen. We komen sterk in een wij/zij-verhouding te staan. Ik ga tegenhangen. Achteraf zie ik dat ook ik op dat moment niet goed weet wat ik ermee moet.

We kiezen voor haar kind. Er moet een melding worden gedaan. De Raad voor de Kinderbescherming komt tot dezelfde conclusie: Esmee kan niet voor haar kind zorgen. Ze moet meewerken aan urinecontroles en vrijwillig extra op controle bij de gynaecoloog. Haar drugsgebruik blijft lastig. Zij verblijft nog steeds bij de nachtopvang. Haar omgeving verandert niet. Haar gedrag verandert niet.

Esmee maakt vaak een afwezige indruk en wil niets met mij te maken hebben. Soms is ze letterlijk een week afwezig. Als ik vraag wat ze heeft gedaan is haar antwoord: ‘Ik wilde even rust van jullie, want ik moet alleen maar dingen.’ Esmee kan zich niet aan de gestelde afspraken houden en er is een rechterlijke machtiging in aanvraag voor de laatste fase van haar zwangerschap.

‘Esmee, we denken het goed te doen. We kiezen voor jouw kind. Het is voor jou heel moeilijk om met drugs om te gaan. Dat kan niet voor jouw kindje. We gaan je helpen.’ Dat roept bij Esmee alleen maar meer frustratie en onmacht op. Het doet iets bij ons beiden. Esmee gaat niet als een lammetje naar het ziekenhuis. Ik voel haar frustratie zelf ook. Ik zie dat het haar beschadigt. Ik zie haar boosheid, haar woede, haar onvermogen. De wanhoop.

In het ziekenhuis kan Esmee haar drugsgebruik niet stoppen. Ze weet niet wat zij met het kindje moet doen. Ze krijgt verschillende voorstellen voor hoe zij als moeder betrokken kan zijn. Ze weet zelf niet wat haalbaar voor haar is. Zij bevalt in het ziekenhuis. Een uur later is zij verdwenen. Ze heeft geen afscheid genomen. Haar behoefte aan drugs was te sterk. Ik begrijp niet hoe zij dit kan doen. Ze laat een kind achter.

Esmee komt weer terug bij de nachtopvang. Ze heeft nooit geprotesteerd tegen het feit dat de ouderlijke macht haar is ontzegd. Voor haar is haar kind weg. Ja, ze gaat de pil slikken, zegt ze. Daar blijft het bij.

En Esmee raakt opnieuw zwanger.

Ze is kwader dan ooit. Zij heeft dit al meegemaakt en weet nu wat haar opnieuw te wachten staat. Zij weet wat dit betekent en ik herken dat gevoel ook bij mijzelf. Opnieuw zitten wij als zeven hulpverleningsorganisaties bij elkaar. Aan tafel wordt vol verbazing uitgesproken hoe dom Esmee is geweest om opnieuw zoveel risico te lopen. Waarom is ze zo boos op ons? Ze moet boos zijn op zichzelf! Dat is voor mij een splijtend moment.

Ik heb het niet voorbereid. Ik heb geen plan in mijn hoofd. Het is mijn spontane reactie vanuit mijn eigen frustratie als ik vraag: ‘Hoe kán het eigenlijk dat ze wéér zwanger is geworden?’ Dat geeft de nodige reactie aan tafel. Eerst wordt er giechelig op gereageerd – er volgt een grap dat ze mij dat wel even willen uitleggen – maar ik ben bloedserieus. Terwijl ik mij afgezeken voel, herhaal ik mijn vraag in andere woorden: ‘Wat is er veranderd? Wij hebben hier niks van geleerd … heeft Esmee eigenlijk wel een kinderwens?’ Niemand van ons heeft die vraag aan haar gesteld. Ook ik niet. Ik doe het niet beter of slechter dan de anderen, maar hier is zelfreflectie op zijn plaats. Wat hebben wij gedaan? Of beter: wat hebben wij vooral níet gedaan? Ja, ik voel me schuldig. Ik had dit misschien wel kunnen voorkomen. Ik had hier misschien wel kunnen helpen. Ik heb het gemist. Dat neem ik mijzelf kwalijk. Hoe komt het dat ik het nu pas zie? Terwijl ik de feiten ken? Het doet iets aan de overlegtafel en tegelijkertijd blijft het daarbij.

De situatie herhaalt zich. De risico’s voor de ongeboren baby zijn dezelfde gebleven. Wat vrijwillig niet lukt, komt opnieuw in een gedwongen kader. Ik spreek met Esmee en vraag haar of ze ooit een kindje zou willen. Daarop laat zij mij verbaal álle hoeken van de kamer zien. ‘Jij trut! Hoe kan dat nou! Jullie pakken het toch af! Wat heb ik nu aan jullie allemaal?’ Eén voor één noemt ze haar hulpverleners bij naam, wat ze van iedereen moet, waar ze zich aan moet houden, wat ze allemaal van haar vinden en wat zij van hen vindt. ‘En dan vraag jij doodleuk of ik een kind wil?! Doe normaal mens! Doe gewoon je werk!’ Ze is een straatkat die terugvecht. Misschien is mijn vraag te confronterend of te plompverloren. Het roept bij ons beiden heel veel op. Bij mij als hulpverlener, maar vooral als mens.

Later heb ik mijn oprechte excuses aan haar gemaakt, omdat ik het niet eerder had gezien. We hebben daar meerdere gesprekken over gehad. Wat ik anders ben gaan doen is dat ik eerst ben gaan vragen naar haar emoties. ‘Hoe is het nu voor jou, nu je zwanger bent? Hoe vind je het? Voel je het kindje? Denk je aan de vorige zwangerschap? Voelt het anders nu?’ Dat bracht ook verandering bij Esmee. Zij begon vragen aan mij te stellen. Of ik kinderen had. Of ik ’s nachts dan ook zoveel moest plassen? Praktische, normale vragen die elke zwangere heeft. Of ze zei: ‘Jeu, ik heb toch zere tieten!’ Die ruimte was er eerder nooit. Zelf kreeg ik ook meer de rust, was ik minder aan het duwen.

Esmee laat meer van haar emoties zien. Zij vertelt dat haar moeder haar nooit heeft kunnen knuffelen. Daar kunnen we het nu over hebben. ‘Heb je dat gemist?’ ‘Hoe zou je dat zelf willen doen?’ Ze zegt dat het niet kan in deze situatie. ‘Hoop je dat je dat ooit wel zelf zal kunnen?’ Ze heeft geen idee. Over haar vorige bevalling zegt ze: ‘Dat moest, want dan mocht ik weer vrij. Jullie hielden mij gevangen.’

We krijgen een heel andere relatie. We verstaan elkaar beter. Dat hebben we moeten opbouwen. Er ontstaat wederzijds steeds meer ruimte. Ik vertel haar dat ik baal dat dat ik eerder niet over het risico van een zwangerschap heb gesproken. Niet om erkenning te krijgen, maar omdat ik dat oprecht meen. ‘Jij was zo open naar mij, we hebben erom gelachen, maar hier hebben wij het nooit over gehad. Hier heb ik jou tekortgedaan.’ Dat brengt Esmee van haar stuk, maar het haalt ook boosheid weg. Dat maakt het contact totaal anders. Vanaf hier kunnen we elkaar helpen.

Esmee moet weer het ziekenhuis in. Wij kunnen daar nu opener over praten met elkaar. Hoe wil ze nu omgaan met haar kind? Welke mogelijkheden ziet zij voor zichzelf? ‘Ik zou het wel willen proberen, maar ik kan het niet. Ik denk dat ik weer wegloop.’ De eerste keer was ze enorm gefrustreerd, verdrietig en teleurgesteld in zichzelf geweest. Bang voor weer een mislukking. Daarom had zij het toen niet geprobeerd. We kijken ook verder vooruit. ‘Als jij geen kinderwens hebt, moeten we kijken hoe we je daartegen kunnen beschermen.’ ‘Oh?’ reageert ze. Ik vervolg: ‘Als jij anders wil, kun jij dat besluiten. Laten we het daar vaker over hebben.’ We spreken af dat we dat ook met de gynaecoloog bespreken.

Er is opnieuw een rechterlijke machtiging nodig om Esmee in het ziekenhuis te houden. Tijdens haar opname ziet zij steeds dezelfde gynaecoloog. Ze bespreken samen de anticonceptiemogelijkheden na haar bevalling. Dat zijn open gesprekken. Waar Esmee kan, blijft zij ook nu weer tijdens haar opname drugs gebruiken. Haar urinecontroles blijven positief. Het kindje zal daarom sowieso in het ziekenhuis blijven. Wat denkt Esmee te gaan doen? ‘De kans dat ik blijf is klein’, schat zij zelf in. Als anticonceptie wil ze wel een spiraal. Nooit meer menstrueren is ook wel handig als het om de klandizie gaat. Omdat die niet meteen na een bevalling geplaatst kan worden én vanwege het risico dat Esmee direct na haar bevalling zal weglopen, krijgt zij de dag voor haar bevalling – ze wordt ingeleid – met haar akkoord de prikpil. Het is gezamenlijk gewogen en besloten. De volgende dag bevalt Esmee van haar tweede kind. Een uur na haar bevalling verlaat zij opnieuw het ziekenhuis.

Terug op de daklozenopvang wil Esmee die eerste dagen niets met mij te maken hebben. Maar na een aantal weken wil ze plots een gesprek. We praten over haar opname en de bevalling. Esmee laat haar tranen de vrije loop. ‘Ik kan dit toch niet … Niet nog een keer. Ik zal het wel nooit kunnen. Ik weet niet eens hoe het met mijn andere kind is … Het interesseert me wel, maar ik mag er niet aan denken. Dat doet me te veel pijn.’ Ik vraag haar of ze hoopt ooit wel kinderen te krijgen. Die vraag is fout. Die pijn is nu te groot. Ooit? Ze heeft geen idee. Ze heeft er twee. Ik ben nog veel te snel. ‘Je hebt in het ziekenhuis gezegd dat je wel een spiraal wil, hoe denk je daar nu over?’ Maar de tijd van Esmee is op. ‘Ik ga nu weg.’ Ze staat op en vertrekt.

Enkele weken later zie ik haar toevallig op straat. Ze zwaait en spreekt me aan: ‘Ik heb erover nagedacht. Dat spiraal moet erin. Nu, zeg maar. Die twaalf weken zijn haast voorbij. Ik heb net een klant gehad, dus ik hoef nu niet te werken. Kun je dat voor me regelen? Bij die gynaecoloog waar ik toen mee heb gesproken.’ Ik ken Esmee lang genoeg om dit moment te herkennen. Het hoeft niet volgens mijn regels en ik ga bellen. De gynaecoloog weet genoeg: ‘Kom maar.’

Rosa

Het is zonnig als ik naar de plek rijd waar ik met Rosa heb afgesproken. Rosa heeft op dit moment geen eigen woning en is een zogeheten bankslaper. Dan slaapt ze weer hier, dan weer daar. Op haar verzoek hebben we afgesproken bij het station, naast de deur van een sportschool.