Waddenwolf

Waddenwolf

De opzienbarende geschiedenis van een jonkheer die de Waddenzee wilde droogleggen

Corine Nijenhuis

Uitgeverij Brandt

Amsterdam 2020

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Copyright © Corine Nijenhuis 2020

Omslagontwerp: Studio Jan de Boer

Omslagbeeld: Stichting De Ouwe Pôlle Ameland

Portretfoto omslag: Archief Teding van Berkhout

Auteursfoto: Anja van Wijgerden

Typografie: Zeno

NUR 301

ISBN 978 94 93095 37 3

Niets is dierlijker

dan een zuiver geweten

op de derde planeet van de zon

Wisława Szymborska

WADDENWOLF

Mijn leven is veelal geweest een leven vol teleurstelling. Van jarenlange moeitevolle arbeid en inspanning die tot geen resultaat heeft geleid, zoodat mijn vermogen, in plaats van toegenomen te zijn, daarentegen is verminderd. Veel heeft daartoe bijgedragen, de jarenlange kosteloze deelneming aan de belangen der Maatschappij tot Landaanwinning op de Friesche Wadden, welke onderneming ik steeds als eene volkomen goede onderneming heb beschouwd en nog beschouw, maar waarvoor het nodige kapitaal tot uitvoering niet te verkrijgen was.

Ik hoop dat het mijne nagedachtenis niet te zeer zal benadelen.

In deze heb ik slechts het goede gewild.

Pieter Jan Willem Teding van Berkhout

Deventer, januari 1889

Proloog

Ameland, 15 oktober 1881

Eindelijk is daar de dageraad. Schuchter ochtendlicht duwt het duister uiteen. De wind blijft onveranderlijk hard loeien, al is het nu op andere toon; het woedend gebulder is vervangen door lange uithalen. Als het gejammer van een gekwelde vrouw, denkt Pieter. Hij huivert. Hij staat met zijn jas aan, binnen, voor de gesloten deur. Het merendeel van de nachtelijke uren heeft hij buiten doorgebracht, zijn rug stijf tegen de muur van de keet gedrukt, gebeden prevelend al wist hij niet tot wie hij die richten moest. In een nacht als deze is het moeilijk geloven in de goedheid van God.

In de woede van de waterwolf gelooft hij des te meer. Na jaren van grommen, grauwen en tandenvertoon is het beest eindelijk uit zijn hok gekomen. Zijn kot op de zeebodem. Hij heeft zich uitgerekt, de klauwen gescherpt, zijn kwijlende muil geopend om met een hartstochtelijk gejank de aanval aan te kondigen. Pieter sloeg er geen acht op. Dom. Maar al had hij dat wel gedaan, er was toch niets dat hij had kunnen doen. Van de waterwolf win je niet. Niet wanneer hij uitgerust en uitgehongerd is.

Maar nu het dan eindelijk zover is, nu de nacht wijkt en alles zichtbaar wordt, durft Pieter de keet niet meer uit. De storm doormaken is één ding, de gevolgen ervan aanschouwen vraagt om een ander soort moed. Vooruit! Hand op de deurknop, draaien, duwen. De wind grijpt de deur, trekt hem uit zijn vuist, de klap doet de keet sidderen.

Boven de zee, verderop, hangt een rafelige witte streep. Golven of brekend licht? Hij knijpt zijn ogen tot spleten, water spat op zijn gezicht, zoet, hij proeft het op zijn lippen. Vannacht was het zout. Een nevel van stuivend zeewater. Nu is de vliegende zee neergedaald, al beweegt ze onophoudelijk; een deinende deken, zilver en grijs, afhankelijk van waar het licht valt. Een zwarte streep middendoor. De dam.

‘Mijn dam.’ Pieter loopt naderbij. Kloppend hart, gejaagde adem. De wind duwt hem terug, belemmert hem de toegang. Kromgebogen marcheert hij verder. Zijn jaspanden flapperen als vleugels op zijn rug; een kraai die niet kan opvliegen. Hij stapt de dam op. De basaltprisma’s zijn glad maar liggen vast, er beweegt niets onder zijn voeten. Hij tuurt naar beneden. Het waterpeil is dichter bij laag- dan bij hoogwater, maar de zeebodem ligt nog verscholen. Water golft tegen de dam, hier en daar is het rijshout zichtbaar onder weggeslagen stenen, piketpalen steken de lucht in als manende vingers.

De dageraad wint terrein. Langzaam klaart de hemel, de verte wordt uitgelicht. Pieter kijkt naar het wad. Zijn adem stokt. Hij wrijft zijn ogen, knippert, maar ziet hetzelfde. Een onderbreking van de donkere streep, verderop. Het moet gezichtsbedrog zijn, een vreemde lichtval, een reflectie. Hij zet een stap, nog een, te haastig, hij glijdt weg, zijn voet slaat dubbel onder zijn lijf, dat op de stenen kwakt: ‘Verdomme!’ Hij krabbelt op, voelt de warmte op zijn knie, druppels die langs zijn scheenbeen omlaagglijden. Het geeft niet: ‘Ik loop nog,’ zijn woorden vliegen weg met de wind. Hinkend stapt hij voort, hij dwingt zichzelf omlaag te kijken, naar de damrug, die glad is en smal en die steeds ongelijker wordt, hoe verder hij gaat. Hij maakt vaart, stopt, kijkt naar die plek verderop. Waar het zilver schittert terwijl het zwart moet zijn.

Naderbij komt hij. Zijn adem raspt, het is te warm, zijn jas moet uit, geen tijd, zijn pet is afgewaaid, het ding drijft weg op de golven. ‘Door!’ Hij schreeuwt tegen zichzelf. Hij zwoegt, schuingeduwd door de wind, trage meters, hij stapt in gaten, strompelt over het rijswerk, daar waar de basaltstenen zijn weggespoeld. De wind loeit, Pieter zwabbert over de damrug als een dronkenman, het bloed klopt hem in de oren, hij zet het ene been voor het andere, niet denken maar lopen, geen angst nu, voort. Tot hij niet verder kan. Water kolkt voor zijn laarzen. Witte schuimkoppen. Het heeft iets triomfantelijks, zoals de zee van links naar rechts voor hem langs stroomt. Alsof hij uitgelachen wordt.

Hij staat daar maar. Beweegt zich niet. Op het wad zakt het water, de zeebodem wordt zichtbaar. Zeesterren en slijkgarnalen laten zich meevoeren met het wegstromend water, kwallen als blauwe ballonnen, de tentakels uitwaaierend als een bruidssluier, op weg naar de verderop gelegen geulen. Kokkels en alikruiken op de zandplaat, her en der plakken plukken zeewier. Geborrel en luchtbellen; wadpieren die zich de zeebodem ingraven. Sinds wanneer weet ik dat, van al die waddenbeesten, vraagt hij zich af. Wanneer begon dat, de gewenning aan het halfland?

De eerste keer dat iemand een krab in zijn handpalm legde, vond hij dat smerig. De scharrelende poten, het schurende gevoel van het schild op zijn huid, hij had zich moeten bedwingen het beest niet van zich af te werpen. De ogen van de arbeiders hadden in zijn rug gebrand. Ze verkneukelden zich, wachtend op de reactie van de jonkheer met zijn smetteloze handen. Hij had het beest kalm op het zand gezet en was zonder omkijken weggelopen, pas toen hij uit het zicht was, had hij zijn pochet uit de borstzak van zijn slipjas gehaald om er zijn handen hard en langdurig mee schoon te vegen.

De geur van rotting stijgt op. Het wad ligt droog. De zandplaten raken bevolkt met scholeksters, visdiefjes, zilvermeeuwen. Sinds wanneer, vraagt hij zich af, kan ik hun geluid verdragen? Wanneer ben ik opgehouden erop te foeteren? Hij probeert ze te tellen: hoeveel meeuwen, hoeveel ganzen? Opzij blijven kijken, niet naar voren. Hij doet het toch. Water. Een geul van zeker vijftig meter breed waar de dam is doorgebroken. Hij zakt op zijn knieën. Hoe diep is de wond? De bodem van het gat is niet te zien; troebel water, nu de wind luwt verkleurt het grauw naar het grijs van de lucht die erboven hangt. Hij steekt zijn hand in de poel en trekt ’m direct terug; flauwekul! Het zal te herstellen zijn, er is nog geld. Geld. Alles draait om het geld, Pieter knijpt zijn hand tot een vuist. Het gaat verdomme niet om geld.

Niet vloeken! De dam heeft de goede wil van God hard nodig. Want opmerkelijk is het wel: net nu het gelukt is de dam over de hele lengte tot een hoogte boven volzee te brengen, slaat de zee hem stuk. Als een straffe Gods. Pieter ziet het al staan, als vetgedrukte kop in een van de streng-christelijke dagbladen. Sommige eilanders zullen het beamen. Hoewel ze het niet in zijn gezicht zeggen, is Pieter zich bewust van hun diepe afkeuring. Hij ziet het aan de nurks afgewende hoofden, in de beschuldigende ogen van de weinigen die hem wel recht aankijken. Hem. Onderaannemer van God. Schepper van de duivelsdam. Hoe lang is het inmiddels geleden, de voorspellende Mariaverschijning die de huishoudster van de pastoor beleefde? Hij telt, komt tot tien jaar.

Een hand op zijn schouder. Verschrikt draait Pieter zich om, zijn knieën schuren over het harde basalt. De zon schijnt hem recht in de ogen. Een lichtkrans straalt rond het hoofd van de figuur die voor hem op de dam staat, een vrouw, hij ziet het aan haar mantel, aan haar uitgestrekte armen. Ze spreidt haar vingers uit. Tien. Tien jaar, dan zou de dam in de golven verdwijnen. Hij deinst achteruit.

‘Maria?’

Haar oren staan haast haaks op haar schedel, ze laten licht door. Wit doorschijnend vel met rode adertjes. Konijnenoren, geen heiligenoren.

‘Jonker!’ De stralenkrans breekt wanneer ze haar hoofd beweegt. Het is Hiltje, de herbergierster van Jagtweide. Ze reikt hem de hand om hem te helpen opstaan, kijkt naar het gat in zijn broek waarachter zijn vel bloederig rood is. ‘U heeft zich bezeerd,’ zegt ze.

‘Een straffe Gods.’ ‘Uw knie?’

Hij fronst zijn wenkbrauwen, misschien dat ook wel. ‘De dam,’ antwoordt hij, die knie maakt hem weinig uit, hij wijst naar het water. ‘Kijk dan!’

Hiltje kijkt, zwijgt. Dan pakt ze de emmer die naast haar op de grond staat, het vat zit vol kokkels. Uit haar schort haalt ze een mes, pakt een schelp, duwt het lemmet krachtig tussen de schelphelften, wrikt kort, snijdt in één haal het weekdier los uit zijn veilig huis. ‘Hier,’ zegt ze en reikt hem de kokkel aan, ‘tegen de schrik.’

Hij zet de schelp aan zijn mond, zilt vocht, dan het weke beest dat naar binnen glijdt. Hij bijt, zacht vlees langs zijn tong, speeksel dat van zout in zoet verandert. Traag kauwen. Wonderlijk stevig, zo’n weekbeest. Wanneer begon hij die te eten? Voedsel van de armen, op havezate Hoenlo kwam het niet op tafel, laat staan in het herenhuis in Deventer. Hij draait zich om. Het water tussen de gehavende damdelen is niet gezakt. Pieter gooit de schelp in het gat, hij rilt, de kou slaat door zijn kleren, opeens. Er moeten nieuwe zinkstukken in het gat, denkt hij. Nieuwe zinkstukken, nieuw rijswerk, nieuwe tuinen. Hij huivert, zijn knie steekt gemeen.

Een hand op zijn arm. Hiltje pakt hem vast. ‘Kom jonker.’ Haar stem is kalm, ze laat zijn jas niet los terwijl ze begint te lopen. ‘In de herberg is het warm.’ Ze voelt zijn weerstand, trekt aan zijn mouw tot hij niet anders kan dan een stap doen. Ze pakt zijn hand. Stevig en warm, voelt hij. Moederlijk. ‘Er staat een mergpastei in de oven,’ zegt Hiltje, ‘die is klaar als we er zijn.’

Samen lopen ze de dam af. Zwarte poppetjes op de eindeloze zandplaat, om hen heen krijsende vogels.

DEEL 1

1856 - 1872

Olst Amsterdam Deventer - Holwerd

1

Oude kennis, nieuwe toekomst

Olst, havezate Hoenlo, herfst 1856

Bij binnenkomst struikelt Pieter over de patroontassen. Op tafel liggen de geweren, de lopen dreigend op de deur gericht. De hal is modderig, afdrukken van laarzen en hondenpoten op de marmeren vloer; er is gejaagd, zoveel is duidelijk. In de schuur zullen de hazen aan de balken hangen, ondersteboven, klaar om te villen. Zijn vader zal de beesten straks uit hun jasjes helpen, het bont van hun ranke lijven afstropen, het vel van de gebroken pootjes aftrekken, alsof je een damesbeen van een kous ontdoet. Hij zal ze de oren afsnijden, de oogjes uitsteken, de rompen opensnijden en de ingewanden eruit peuteren. Hij zal ervan genieten. Soms is zijn vader meer boer dan jonkheer.

Pieter volgt het modderspoor, het leidt naar de werkkamer. Hij hoort stemmen achter de deur: de zware bas van zijn vader en een hoger geluid, de hanenstem van zijn broer Hendrik. De laatste die hij zien wil bij hetgeen hij te vertellen heeft. Maar wachten is geen optie, daar is hij te opgewonden voor. Hij trekt de deur open.

Schimmig zicht door de slierten sigarenrook. In een stoel, midden in de ruimte, zit Hendrik, de bolknak tussen zijn lippen dampt. Hij is in zijn studietijd gaan roken, hij vindt het een elegante gewoonte, passend bij zijn stand. Pieter moet er niets van hebben. De muffe lucht in de kleren van de roker, de gele vlekken op diens vingers, hij gruwt ervan. Hij kucht.

‘Pieter!’ Zijn vader draait zich naar hem om. ‘Kijk aan, onverwacht maar juist op tijd.’

Op het bureau met de krulpoten staat een karaf, de stop ligt ernaast. De brandewijn is flink aangesproken, Pieter ziet het aan het blozende gezicht van zijn vader; die heeft zijn jachtjas uitgedaan en op een stoel gegooid. Zijn laarzen heeft hij nog aan, er kleeft modder aan het vloerkleed. De Heer van Hoenlo ontspant zich. Laat moeder het maar niet zien, denkt Pieter. Als hij aan haar samengeperste lippen denkt, aan het optrekken van haar smalle wenkbrauwen, kan hij het niet laten te glimlachen. Zijn moeders afkeuring ziet eruit alsof ze een dood beest ruikt, in verre staat van ontbinding. Haar dagelijks leven zit er vol mee.

‘Juist op tijd,’ herhaalt Jan Willem terwijl hij een glas van de drankkar pakt. Hij schenkt er brandewijn in, reikt het zijn oudste zoon aan: ‘Je broer hier heeft geweldig nieuws!’

Pieter kijkt naar Hendrik. Die zit onderuitgezakt op een stoel, zijn jasje strak rond het middel, de groene stof bolt tussen de knopen. Tussen zijn vingers houdt hij een brief; het ziet eruit als een officieel schrijven. Hendrik wappert het ding traag op een neer, een triomfantelijk gebaar. Een slurpende trek aan de bolknak, dan begint hij: ‘Ik ga naar...’ Voor hij zijn zin kan afmaken valt Pieter in: ‘Het wad. Ik ben op het wad geweest.’

Hendrik valt stil, kijkt naar zijn vader.

‘Hè?’ zegt Jan Willem.

‘Om de aanslibbing te bekijken.’ Pieter neemt een slok, te groot, de brandewijn schroeit zijn keel. Hij sluit de ogen, goed, eventjes dan. Het wad doemt op. De eindeloze uitgestrektheid van de zandplaten met pas aan de horizon het rafelige streepje van de Amelandse kust, de kronkelende geulen die de grauwe vlakte als aderen doorsnijden, de schelpenlagen die als verdroogde korsten aan de zeebodem plakken. Halfland. Wat een gevoel van moedeloosheid had het hem gegeven. Kaal, onvruchtbaar, hopeloos halfland. Hij had er uren naar gekeken. De teleurstelling knaagde als hartzeer. Tot de vloed kwam. Achter het eiland had een onheilspellend gerommel geklonken, aanzwellend als een aankondiging. Hij had gewacht, doodstil staand afgewacht.

De zee rondde het eiland aan beide zijden tegelijk, golfde in twee lange strepen over het zand, die elkaar over de hele wadlengte ontmoetten in een stroomstilstand die minutenlang aanhield. Het water zat vol slibdelen. In elke luwe hoek daalden ze neer, onder de zich terugtrekkende zee kleurde het zand modderbruin. Vet, vruchtbaar modderbruin.

Pieter opent de ogen. Zijn vader kijkt verwonderd, zijn broer ontstemd. Niets nieuws; Hendrik is gewend alle aandacht te krijgen, concurrentie ergert hem, zeker wanneer het om hun vader gaat. Pieter richt zich tot Jan Willem, negeert Hendrik, die eruitziet alsof hij grommen wil.

‘Bij vloed is de aanslibbing enorm.’

Zijn vader zegt niets.

‘Het gebied is zeer geschikt voor landaanwinning.’ Pieter kijkt naar het uitdrukkingsloze gezicht van Jan Willem, zijn stem schiet een octaaf omhoog: ‘Een prachtkans voor een groots waterbouwkundig project.’

Stilte. Dan heft zijn vader de hand, gebaart met zijn glas in de richting van Hendrik: ‘Als gezegd: je broer hier heeft geweldig nieuws.’

Hendrik schraapt de keel, langdurig en nadrukkelijk. ‘Ik ga naar Indië,’ zegt hij. Zijn stem klinkt gezwollen als hij verdergaat: ‘Ik word ingenieur van de Waterstaat en ’s Lands Burgerlijke Openbare Werken in Nederlands-Indië.’

Applaus van hun vader. Jan Willem schenkt de glazen opnieuw vol, hij toost met zijn zoon, de waterbouwkundig ingenieur. Pieter bekijkt het papier.

‘Aspirant.’

Beide mannen draaien zich naar hem toe. ‘Wat?’

‘Je wordt aspirant-ingenieur. Geen ingenieur.’ Pieter houdt de brief omhoog: ‘Hier staat het, kijk maar.’

Even blijft het stil. Dan drukt Hendrik zijn sigaar uit, een knappend geluid, de bolknak breekt in twee stukken. ‘Ach wat,’ hij haalt de schouders op.

Jan Willem draait zich naar het bureau, er staat een wereldbol op, zijn vingers betasten de eilanden van de Indische archipel. Zorgvuldig articulerend spreekt hij de namen uit. Alsof hij snoepjes proeft.

Pieter zegt niets meer. Drinkt zijn glas leeg, loopt naar de deur. Hij staat al in de gang als Hendrik hem de weg verspert.

‘Denk maar niet dat je bijzonder bent, broer,’ zegt Hendrik.

Pieter ruikt Hendriks sigarenadem, hij wendt zijn gezicht af. ‘Wat bedoel je?’

‘Dat waddenplan van je. Dat is allang bedacht door iemand anders.’ Hendriks stem wordt zacht, honend. ‘Maar ja, nooit uitgevoerd natuurlijk. En weet je waarom niet?’ Hij pakt zijn broer bij de revers van diens jasje, dwingt hem elkaar in de ogen te zien. ‘Omdat de bedenker een boer was. En geen waterbouwkundige.’ Zijn vuisten sluiten zich, trekken de jaspanden over elkaar heen; Pieter voelt de druk op zijn keel toenemen.

‘Geen waterbouwkundige. Net zomin als jij.’

Hendrik laat zo plotseling los dat Pieter een stap achterwaarts moet zetten om zijn evenwicht te hervinden. Hendrik stapt langs zijn broer, gaat de werkkamer binnen waar zijn vader nog steeds aan de globe draait. In de deuropening wendt hij zich half om, zijn stem klinkt spottend: ‘Je bent een beste, Pieter,’ zegt hij. ‘Mijn bovenste beste, oudste broer. En een bovenste beste adellijke advocaat natuurlijk. Daar zou ik het maar bij laten.’

Olst, havezate Hoenlo, winter 1866/67

Overal kraakt het. Buiten, langs de oprijlaan, kermen de eiken alsof ze gegeseld worden. De wind jaagt de takken op, afwerend slaan ze om zich heen. Binnen kraken de vloeren. Nu de temperatuur daalt, komt het huis tot leven en jammert het hout onophoudelijk.

Er is bijna niemand meer op Hoenlo, al zijn er meer mensen dan gebruikelijk rond deze tijd van het jaar. De bewaarder, die iedere winter alleen op de havezate achterblijft, is ontstemd. Hij is gewend het rijk alleen te hebben; zodra de herfst valt en de familie vertrekt naar het comfortabele herenhuis in Deventer, maakt hij de dienst uit. Nu de jonkheer is achtergebleven heeft hij niet alleen met hem te maken, maar ook met diens huisknecht, zijn kokkin, de vuurmaker en een meiske dat de nog bewoonde vertrekken op orde moet zien te houden, wat geen sinecure is in een landhuis dat onverwarmd en onverlicht in winterslaap glijdt.

De huisknecht is zijn grootste ergernis. De bewaarder vindt hem een stadsnuf die weigert zich over te geven aan de mores van een plattelandse winter. De huisknecht, op zijn beurt, vindt de bewaarder een lompe boer met de rouwrandnagels van een doodgraver en een neus als een van de misvormde aardappels die hij op het landgoed stiekem uit de grond peutert voor eigen gebruik.

Pieter zucht, schikt de plaid over zijn benen. Zich bezighouden met het personeel is het laatste waar hij zin in heeft. Als hij er al tijd voor zou hebben. De winter rukt op, hij moet haast maken. Het bureau ligt vol paperassen. De hydrografi-sche kaarten heeft hij opgehangen aan de lambrisering, met spijkers heeft hij ze aan het hout genageld. Zijn vader had de wenkbrauwen gefronst toen hij het zag, maar niets gezegd. Misschien was hij heimelijk trots. Oude kennis, nieuwe toekomst. Pieter kan er niet langslopen zonder te kijken naar de cijfers die er met potlood op staan geschreven. Als geheimtaal.

Hij pakt zijn pen en begint te schrijven:

In de volgende bladzijden wensch ik de aandacht mijner landgenoten te vestigen op het project tot landaanwinning op de Friesche Wadden, volgens mijne overtuiging een nuttig en noodzakelijk werk niet alleen, maar zulk een werk ook, dat als onderneming op geldelijk gebied de meest voordeelige uitkomsten belooft.

Er klinkt geschraap. De vuurmaker knielt voor de haard, hij port in het hout, veegt as weg, stapelt nieuwe blokken. Pieter heeft hem niet horen binnenkomen, hij broedt op nieuwe zinnen. Zijn vingers voelen stijf, als hij zijn adem langzaam uitblaast vormt zich een wit wolkje voor zijn mond.

‘Het vriest hier, meneer.’ De stem van de huisknecht klinkt verontwaardigd. Hij is achter de vuurmaker aangekomen, nu wrijft hij zijn handen. Het liefst zou hij handschoenen aantrekken, een das omdoen. Maar dat geeft geen pas in een huishouden op stand, zelfs niet in deze ondermaatse omstandigheden.

De huisknecht vindt het afschuwelijk om in de winter op Hoenlo te moeten zijn, weet Pieter. Liever was hij nu in de stad, in het geriefelijke familiehuis waar alle kamers verlicht zijn en de kachels hoog opgestookt. Om de familie te dienen die zich overgeeft aan de stadse geneugten: die naar het theater gaat, naar de sociëteit, of drukbezochte diners geeft voor andere gegoede families. Maar een goede knecht blijft bij zijn meester. Daarom zit de arme man nu in het donker, denkt Pieter. Hij kijkt naar buiten. Het schemert, al is het nog middag. De dag is al vergevorderd terwijl hij nog maar één enkel vel papier beschreven heeft. Het gaat niet snel, de tekst laat zich niet dwingen. Dat geeft niet: hij raakt eraan gewend te moeten wachten, op de concessie wacht hij ook al zeven jaar.

In de haard klinkt geknetter. De vuurmaker heeft de vlammen weten aan te wakkeren, ze knagen aan de twijgen. De man knikt naar de houtblokken, die komen ook aan de beurt, wacht maar, de vlammen likken er al aan. Pieter zet zijn pen op het papier:

Eene onbetwistbaar eerlijke annexatie die geen naijver van magtige geburen zal wekken, eene vreedzame verovering, maar de meest roemvolle in een tijd van beschaving en waarachtige vooruitgang en die het hare zal bijdragen om de achting en sympathie van den vreemdeling te doen toenemen, voor een volk, klein wat grondgebied en zielental betreft, maar groot en bewonderingswaardig, alleen reeds door zijnen onverpoosden, reusachtige strijd tegen dien meest geduchten, rusteloze nabuur: de zee.

De twee laatste woorden schrapt hij. Overbodig. Maar hij schrijf ze graag op, alsof ze daarmee dichterbij komt. De zee. Hier in het achterland voelt ze ver weg. Soms, in het uur waarin de nacht nog dralend wacht op de komst van de dageraad en Pieter zich tussen waken en slapen bevindt, verbeeldt hij zich haar te horen. Maar het aanzwellend ruisen is niet de opkomende vloed die het water over de zandplaten stuwt, maar het suizen van de wind door de eikenbladeren in de bomen op de oprijlaan. Nu het winter wordt, verdwijnt het geluid. Wat ervoor terugkomt kun je gebulder noemen; als de late herfststormen aanvallen, lijkt de havezate te trillen op haar grondvesten, hoe solide het huis ook gebouwd is.

‘Kasteel’ noemt zijn moeder Hoenlo. Omdat het in het water staat, het heeft zelfs een dubbele slotgracht. Dat het daardoor altijd vochtig is in het souterrain waar zich de grote keuken bevindt, neemt ze op de koop toe. Ze maakt goede sier met de havezate. Dat is niet onredelijk, dankzij haar is het in de familie gebleven, sterker nog, het merendeel van het omvangrijke bezit is van haar. Het was het eerste dat Maria Quarles van Ufford deed toen ze, in 1824, met Jan Willem Teding van Berkhout trouwde: haar schoonfamilie uitkopen. Haar echtgenoot behield zijn erfdeel zodat Hoenlo in de verarmde familie kon blijven.

Je zou kunnen zeggen dat die transactie het uitgangspunt van hun echtelijke verbinding is geweest. Hoewel je beter kunt spreken van een alliantie dan van een huwelijk vindt Pieter; zijn ouders mogen het op zakelijk gebied dan meestentijds met elkaar eens zijn, op menselijk vlak lijken ze elkaars tegenpolen. De pachters en de arbeiders van de havezate zijn er duidelijk over. Zij noemen de Heer van Hoenlo ‘onopgesmukt’ en zijn jonkvrouwe ‘zeer deftig’.

Pieter haalt geërgerd de schouders op, hij laat zich afleiden. Langzaam beweegt hij zijn pen boven het papier, alsof hij oefent. Dan duwt hij de punt op een leeg vel en schrijft, met krachtige halen, de aanhef van de brochure voor het ontwerp dat Nederland voorgoed zal veranderen: De Landaanwinning op de Friesche Wadden in hare noodzakelijkheid, uitvoerbaarheid en voordelen, beschouwd en toegelicht door Jhr. Mr. P.J.W. Teding van Berkhout.

Hij wordt wakker met verstijfde wangen en een bevroren snor. De bank is te kort voor zijn lijf, hij ligt erbij als een onbeholpen veulen; dubbelgevouwen benen en een geknakte nek. Hij strekt zijn rug en probeert zijn voeten onder de deken te houden. IJzig koud vel, al heeft hij al zijn kleren nog aan. Zijn moeder zou hem een reprimande geven; met kleren aan op een bank in slaap vallen, dat is van laag allooi. Al is Pieter de leeftijd voor standjes ver te boven, ze zou, opzichtig zwijgend, kijken naar de grove paardendeken die hij tijdens de nacht over zich heen getrokken heeft. Een deken uit de hondenmand. Hij ruikt eraan. Beestig. Stank is erger dan kou, hij smijt het ding van zich af en gaat rechtop zitten.

Zijn blik dwaalt door de kamer. Zijn moeder mag zich dan bemoeid hebben met de inrichting, de werkkamer is duidelijk die van zijn vader. Waar zij bloembehang had gewenst, heeft hij donkerhouten lambrisering laten timmeren. Zij heeft Perzische tapijten over haast heel de parketvloer laten leggen, hij heeft er hondenmanden opgezet. Er hangen schilderijen van voorouders van beide adellijke families, maar wanneer er één scheef zakt moet iemand anders het maar recht hangen want de Heer van Hoenlo maalt er niet om.

Wel hecht hij aan boeken. De kasten puilen ervan uit en op iedere tafel ligt wel een stapel; voor een man die niet heeft gestudeerd omdat daar geen geld voor was, heeft Jan Willem wonderbaarlijk veel boeken. In Pieters eigen werkkamer, in zijn advocatenkantoor in de stad, staan er veel minder. Het zijn ook andersoortige boeken. Die van zijn vader gaan over water, die van hem over het recht. In zijn eigen werkkamer staat geen wereldbol en er hangen geen kaarten. Daar had hij nooit behoefte aan.

Hij kijkt naar de hydrografische kaarten die hij tegen de lambrisering heeft gespijkerd. Op alle tekeningen hetzelfde gebied: het Friese wad. En al zijn de verschillen niet opvallend, ze zijn er wel. Pieter staat op, loopt naar de kaarten. Hoe vaak hij ze ook bekijkt, altijd voelt hij opwinding. Hij legt de vinger op de oudste tekening, trekt de contouren tussen land en water na. Wanneer hij hetzelfde doet op de meest recente kaart, dan tekent zijn vinger een andere vorm. Geen vergissing mogelijk: de omtrek van het land is in de loop der jaren veranderd. Het land lijkt gegroeid.

Hij loopt naar het bureau. Het staat midden in de ruimte, een bolwerk van gewichtig hout en gedraaide poten. Wan-neer zijn vader erachter zit, is de verhouding tussen mens en meubel in evenwicht. Nu hij er zelf zit, voelt hij zich nietig als een kind. Te klein. Toch is het de juiste plek om het werk te doen. Soms is het of zijn vader meekijkt, alsof hij de woorden die Pieter wikt en weegt voordat hij ze opschrijft met een knik goedkeurt.

Het bureaublad ligt vol paperassen en boeken die uit zijn vaders kasten komen. Allemaal gaan ze over water of over land, meestal over allebei. De werken dragen titels als De bodem van Nederland; de samenstelling en het ontstaan der gronden in Nederland, De kwelderkwestie nader toegelicht, Geschiedenis der noordzeekusten en Geschiedkundig tafereel van den watervloed en de overstroomingen in de provincie Vriesland. De schrijvers zijn ingenieurs, natuurkundigen, geologen en waterstaatkundigen.

De twee belangrijkste boekwerken heeft Pieter van zijn zwager Jacobus van den Toorn geleend, ze liggen altijd voor het grijpen midden op het bureaublad. Hij leest de titels: Het verslag over de aansluiting van Ameland aan den Vrieschen Wal en de opslijking van het wad van Worp van Peyma en De Zuiderzee, de Friesche Wadden en de Louwerszee, hare bedijking en droogmaking van ingenieur Van Diggelen.

Hij heeft erop moeten studeren. Als meester in de rechten weet Pieter niets van waterzaken. Hij is niet voorbestemd zich daarmee bezig te houden. Want er mogen dan ingrijpende hervormingen plaatsvinden in de kringen van het Nederlands patriciaat, de traditie van het adellijke geslacht Teding van Berkhout heeft hem veroordeeld tot een klassieke levensloop. Die van de oudste zoon. En die studeert geen waterbouwkunde, die studeert rechten.

Pieter is voorbestemd om Heer van Hoenlo te worden. De titel die zijn vader nu draagt. Pieter loopt het pad dat zijn vader bewandelde. Jan Willem kon weliswaar niet studeren door de spilzucht van zijn vader, hij schopte het wel tot lid van de gemeenteraad van Olst, om daarna te worden benoemd tot lid van Provinciale Staten en vervolgens van Gedeputeerde Staten. Belangrijke bestuurlijke functies. De meeste van die functies heeft de Heer van Hoenlo inmiddels opgegeven, hij heeft zich volledig toegelegd op het beheer van zijn vermogen; Jan Willem is een ondernemend landheer en een succesvol speculateur op de beurs. Wel nog is hij lid van het dagelijks bestuur van de heemraad van Salland. De oude Heer van Hoenlo is een van de raadslieden die de dijkgraaf adviseert.

Voor Pieters vader is dat bepaald geen papieren baantje; voor Jan Willem is het waterschap een wetenschap waarin hij zich onderdompelt, zo gretig als een varken dat zich in een modderpoel wentelt. Dat gaat zover dat hij zijn eigen ideeën inbrengt. Jaren geleden heeft hij voorgesteld om doorlaatsluizen in de rivierdijk van de polder Mastenbroek te plaatsen zodat het slibrijke, vruchtbare IJsselwater op gezette tijden de landerijen kan bevloeien. Het polderbestuur deed het plan af als onrealistisch. Jan Willem was furieus over zoveel onnozelheid. Hij heeft er avondenlang over gedebatteerd met zijn zoon die er meer van afweet: Hendrik. Die heeft waterbouwkunde gestudeerd. En hoe, denkt Pieter. Tien jaar lang boemelen in Delft, waarbij hij het slechts tot opzichterwaterstaat heeft geschopt in plaats van tot ingenieur.

Maar zijn vader denkt er anders over. Die heeft zijn tweede zoon hoog zitten, zeker sinds Hendrik in Indië zit. Jan Willem schept op tegen zijn mederaadsleden van het Heemraadschap. Hij zegt: ‘Mijn zoon is waterbouwkundig ingenieur te Insulinde.’ Zo noemt Hendrik Nederlands-Indië sinds hij Max Havelaar gelezen heeft: Insulinde. Zijn vader nam het woord direct over, tot ergernis van zijn moeder, want zij vindt de benaming voor het eilandenrijk ordinair omdat het een populaire koosnaam is die door ‘het volk’ gebruikt wordt.

Maar wat zijn vader ook zegt over Hendrik, het is allemaal niet waar, weet Pieter. Zijn broer heeft diens studie afgesloten met het examen ‘opzichter-waterstaat’, maar vanwege de schaarste aan waterbouwkundigen in Nederlands-Indië is het diploma daar gelijkgesteld aan dat van ingenieur. Desondanks is hij op Java aangesteld als aspirant-ingenieur van Waterstaat en ’s Lands Burgerlijke Openbare Werken, en niet als hoofdingenieur. Pieter zou willen dat het tot zijn vaders verstand doordrong.

Maar Hendrik is de lieveling. Van kinds af aan, toen het nog een jongentje vol bravoure was dat vriendjes verzamelde alsof het sigarenbandjes of knikkers waren. Hij overschaduwde zijn tweelingbroer Eduard. Die verzamelde alles wat geen weerwoord gaf. Eduard legde indrukwekkende collecties van gedroogde bladeren en bloemen aan, van paddenstoelen, vlinders en insecten. Dat hij de beheerder van de bossen van zijn vader is geworden, verbaast Pieter niets. Eduard is van een verlegen jongen uitgegroeid tot een eenzelvige man die het liefst de ganse dag op zijn paard zit en daar wijdlopige monologen tegen afsteekt.

Hendriks sociale vaardigheden hebben hun vruchten afgeworpen in het gezin Teding van Berkhout. Twee van zijn zusters zijn getrouwd met ingenieurs. Studievrienden van Hendrik. In de tien jaar dat hij in Delft op de Academie zat, nam hij hordes medestudenten mee naar huis; jongens die hun ogen uitkeken op de weelde op het landgoed en de rijkdom in het grote huis in de stad, want de meesten van hen stamden niet uit adellijke families. Waterbouwkunde was een nieuwe studie geweest die nog maar weinig afstammelingen van het Hollandse patriciaat trok, het beroep ingenieur had het stigma van ambacht waardoor het niet of nauwelijks aanzien gaf.

Pieter heeft zich vaak afgevraagd waarom zijn vader Hendrik stimuleerde dat beroep te kiezen. Vermoedelijk omdat hij er zelf te oud voor was; Jan Willem had zonder twijfel zélf ingenieur willen zijn. Ter compensatie van dat gemis zat hij uren met Hendrik over waterbouwkundige kwesties te praten. Lange zomeravonden in de tuin en in de winter bij het open vuur, avonden waarop Pieter erbij zat alsof hij onzichtbaar was. Hij is meester in de rechten. Wat weet hij nou van water? Pieter denkt aan Hendrik en knijpt zijn vuisten dicht. ‘Je zult nog ’ns wat meemaken jij,’ zegt hij zachtjes.

Pieters inzicht is niet nieuw. Meer dan twintig jaren geleden al heeft een waterstaatkundige de kaarten van het Friese wad bekeken en hetzelfde gezien: dat het landschap tussen de kust en de eilanden eigenlijk een voortzetting van de provincie is. Dat Ameland, Terschelling en de Engelmansplaat de natuurlijke bedijking vormen van een gebied dat hardnekkig aarzelt tussen een bestaan als land of als water. In vroeger tijden vormden de eilanden een aaneengesloten strandwal die de Noordzee weghield van het veen erachter. Vandaag de dag zijn de smalle afvoergootjes veranderd in brede slagaders vol water die de strandwal in stukken hebben geknipt. Het veen is geërodeerd, het wad verworden tot schraal halfland, zanderig en zout als de zee zelf.

Maar de kaart liegt niet. Pieter zegt, statig en bedachtzaam, tegen een ieder die het horen wil dat ‘het een wet van nijverheid is om de biologische aanwijzingen te volgen; om de vergevorderde aanleg van nieuw land tussen die natuurlijke bedijking af te maken.’ Want zo is het: het wad tussen het vaste land en de eilanden vraagt erom te worden drooggelegd. En dan is er nog iets. Een oude kaart die hij in de collectie van zijn vader heeft gevonden. Een hydrografisch exemplaar, met informatie over de zeebodem tussen de Friese kust en de eilanden. Cijfers geven de diepte bij hoogwater aan. Wanneer hij die oude kaart naast een huidig exemplaar legt, ziet hij andere getallen. Op diverse plaatsen is de zeebodem verhoogd. Opgeslibd, weet Pieter, dat kan niet anders.

Die ontdekking, tien jaar geleden, had hem opgejaagd. Pieter wilde bewijs dat zijn vermoeden waarheid was, dat de zeebodem op natuurlijke wijze wordt opgehoogd met slik. De enige manier om dat bewijs te verkrijgen, was om het zelf te bekijken. In alle vroegte had hij de paarden laten inspannen om zich met zijn vaders rijtuig naar de diligence te laten brengen.

In Zwolle was hij in de koets gestapt voor de lange tocht naar Leeuwarden. Trage uren waarin hij staarde naar het landschap dat voorbijtrok. Eerst de uitgestrektheid van de veenpolders; eindeloos weidelandschap doorstoken met sloten zo felgroen in het zonlicht dat hij er nu en dan zijn ogen voor moest sluiten. Daarna de weidsheid van de binnenmeren, grijsgrauw, met ergens halverwege een man die over het water liep, als de zoon van de schepper zelf. Even had Pieter gedacht dat hij hallucineerde, maar een medereiziger hielp hem uit de droom. De man die daar verderop tot de kuiten in het water stond, dat was niet Gods zoon maar een visser op de ‘Gravinneweg’; een zandrug in het midden van het Sneekermeer. Het was Pieters eerste kennismaking met de wonderen van Friesland.

In Leeuwarden had hij kort op adem kunnen komen. Liefst was Pieter in één keer doorgereisd naar het wad, maar het was al laat; geen koetsier die hem in het donker naar Dokkum bracht. De Friezen mochten dan de mond vol hebben over de uitbreiding van hun straatwegen, er bleven genoeg onverharde paden waar zelfs bij daglicht de kuilen maar moeilijk te ontwijken waren. Pas bij het ochtendgloren had hij naar het wad kunnen reizen. In het kustdorp Holwerd gaf hij de koetsier opdracht naar herberg Het Grauw Paard te rijden. Terwijl de paarden op het naastgelegen plein door de herbergiersknecht gedrenkt werden, wachtte Pieter in het logement ongeduldig op het laagtij. Zodra het water gezakt was, liep hij naar het wad.

Hij had uren op de dijk gestaan. Vertwijfeld. De eindeloze vlakte van zompig zand gaf het antwoord waarom niemand anders, al veel eerder, dit gebied had teruggevorderd van de zee. Al wat hij zag, was zand vermengd met schelpen. Nauwelijks vruchtbare sliklagen. Pieter had juist weg willen gaan toen de vloed kwam. Het veroorzaakte een branding achter het eiland, onzichtbaar vanwaar hij stond, maar het geluid zwol aan als naderend onweer. Hij wachtte. De zee die het wad op stroomde, spoelde zijn twijfels in één keer weg. Het water was donkerbruin en troebel van vet, vruchtbaar slib.

De stroomkentering op de uitgestrekte strandvlakte, de slibmassa’s die twee keer per dag worden aangevoerd; alles wordt belangeloos door de natuur verstrekt. Hij hoeft het hele natuurlijke proces alleen maar onder controle te brengen, te zorgen dat het slik niet terugvloeit maar neerdaalt. Dan zal de hele vlakte tot één grote vruchtbare bodem aanslibben die hij dan vervolgens kan bedijken, klaarmaken voor duizenden landgenoten die er kunnen werken en wonen.

Dat denkbeeld beneemt hem nog steeds haast de adem. Net als toen, tien jaar geleden. Pieter had er de hele nacht van wakker gelegen, in het harde bed op de kleine, koude kamer onder de hanenbalken van herberg Het Grauw Paard.

De man met hetzelfde inzicht over de aanslibbing van het wad heet Worp van Peijma. Al in 1848 heeft hij geopperd het wad droog te leggen. Hendrik noemde hem een boer, maar dat Van Peijma ook bestuurslid was van het waterschap Oost- en Westdongeradeel, dát heeft hij er niet bij verteld. Net zomin dat die boer tevens een waterstaatkundige is. Autodidactisch weliswaar, maar hij heeft zijn strepen dik verdiend. Na de stormvloed in 1825 mengde hij zich in de discussie over de betrouwbaarheid van de paalwerken die aan het einde van de achttiende eeuw overal langs de Zuiderzeekust stonden om de dijkvoeten te beschermen. Hij deed onderzoek en schreef er een rapport over: Verhandeling over de beste wijze van aanleggen van zeedijken en de hervorming derzelve, bijzonder met betrekking tot die der provincie Vriesland. Door zijn heldere conclusies zette hij zijn naam als waterman stevig op de kaart.

Worp van Peijma woonde tot 1849 in een boerderij in Ternaard. Vanuit zijn raam kon hij zien hoe de zee het verderop gelegen eiland Ameland traag maar onverbiddelijk aan het opvreten was. Dat is nog steeds het geval, daar is Pieter van overtuigd. Niet alleen het zuidelijk deel is afgekloven, ook aan west- en oostzijde kalft het eiland af waardoor de ooit smalle zeegaten steeds breder en dieper worden. De Waddeneilanden zijn de bolwerken die de kust tegen de gulzigheid van de Noordzee moeten beschermen; hoe kleiner ze zijn, hoe groter de afspoeling van de kust verderop. Worp van Peijma had de gevolgen kunnen meten door oude kaarten te bestuderen: in de afgelopen eeuw is het voorland van de Ternaarder polder geheel verdwenen. Het wad heeft zich verdiept, de Engelmansplaat is in hoogte afgenomen.

Van Peijma stelde vast dat er enorme bedragen werden gespendeerd om de zuidelijke oever van Ameland voor verdere afslag te behoeden, maar dat daarmee alleen de gevolgen werden aangepakt. Dat de wortel van al dit kwaad nog steeds niet is uitgeroeid moge duidelijk zijn. De golven hebben nog steeds vrij spel, ze verzwelgen het land omdat het merendeel van de door experts aangeraden maatregelen niet wordt uitgevoerd. Pieter heeft het met eigen ogen gezien.

Het is al twintig jaar geleden dat Worp van Peijma beschreef hoe de mens de waterwolf kan temmen, of ten-minste, hoe hij een gedeelte van de Friese kust tegen diens vraatzucht kan beschermen. In 1846 presenteerde hij zijn Verslag over de aansluiting van Ameland aan de Vrieschen wal en de opslijking van het wad. Van Peijma was door niemand minder dan baron Van Sijtzama gevraagd om onderzoek te doen naar mogelijke landaanwinning op het wad. Deze gouverneur van Friesland had tegelijk ook de Rijks Waterstaatingenieur Van Diggelen gevraagd om ‘eens na te denken over het bevorderen van het algemeen welzijn door middel van landaanwinning’.

Maar hoe meer onderzoek beide mannen deden, hoe duidelijker het werd dat het begrip ‘bevorderen van het algemeen welzijn’ vervangen moest worden door ‘het redden van het algemeen welzijn’, want de natuurlijke staat van het eiland dat de Friese kust beschermt tegen de zee-aanvallen bleek erbarmelijk. Het zuidelijk land tussen de dorpen Ballum en Nes was één uur gaans afgenomen, en de stormvloed van 1825 had de hechte verbindingen van de duinketen alarmerend ingekort. De slenk bij Nes, nabij de bocht van Ballum, kende bij hoge vloed al een doorspoeling; de kans dat het eiland bij de eerstvolgende stormvloed in tweeën zou breken was zeer realistisch. En dan zou de zee nog meer aan kracht winnen voordat het de verzwakte Friese dijken aanviel.

Van Peijma was zo overtuigd van het belang de zee ver buiten de deur te houden, dat hij de eerste pagina van zijn verslag had gereserveerd voor één enkel zinnetje: ‘Vervult de aarde en onderwerpt haar.’ Het had Pieter een rilling bezorgd, het oud-testamentische citaat raakte hem in het hart. Net als het plan zelf. Pieter had het met toenemende opwinding gelezen. Worp van Peijma schreef dat drooglegging van het wad de enige manier was om de Friese kust veilig te stellen. Daartoe moest er een dam over het wantij worden gelegd, tussen Nes op Ameland, en Holwerd op het vasteland. Een tweede dam, van Ameland over de Engel- mansplaat naar Peassens, zou het aangeslibde wad indijken.

Van Peijma had het hierbij gelaten, maar ingenieur Van Diggelen was veel verder gegaan in zijn ideeën: hij wilde niet alleen de hele Waddenzee in één keer droog leggen, ook de Lauwerszee én de Zuiderzee wilde hij inpolderen. Pieter had de adem ingehouden toen hij de tekeningen zag. Het aanzicht van Nederland was in één klap zo veranderd dat het een ander land leek. Het idee alleen al bezorgde hem hoofdbrekende twijfels. Want het mogen dan de woorden van God zelf zijn; ‘Vervult de aarde en onderwerpt haar’, of de Schepper het zo vergaand bedoeld heeft, daar twijfelt hij aan.

Worp van Peijma had het prachtig opgeschreven. Pieter had heftig geknikt toen hij diens woorden las over de paupers die zullen profiteren van de landwinst: ‘Handen welke naar arbeid verlangen, monden die naar werk en brood vragen, waaraan vaak niet voldaan kan worden.’ Hij is het er helemaal mee eens. Een prachtplan. Maar niet uitgevoerd, precies zoals zijn broer hem smalend voor de voeten gegooid heeft. Niet omdat Van Peijma een boer was, maar omdat de gouverneur van Friesland plotseling stierf. De baron verdween in het duister van de dood, de plannen in het donker van zijn afgesloten bureaulade. De landbouwer annex waterstaatkundige emigreerde drie jaar later naar Amerika. Van Peijma was ontevreden over de situatie in de provincie. Dat is tenminste wat Pieter erover heeft gehoord; in hoeverre het onuitgevoerde plan ermee te maken heeft gehad, dat kan hij alleen vermoeden.

Het Verslag over de aansluiting van Ameland aan de Vrieschen wal en de opslijking van het wad ligt op het bureau in zijn vaders werkkamer. Opengeslagen, als een bijbel. Pieter heeft één zin overgeschreven op een groot vel papier. Het hangt naast de hydrografische en topografische kaarten aan de lambrisering. Iedere dag, voordat hij begint te schrijven, leest Pieter de woorden hardop: ‘Onderzoekt alle dingen en behoudt het goede.’

De winter vordert. Inmiddels kermen de eiken niet meer, ze zuchten. Ze staan doodstil, met takken als ijzige armen waar de sneeuw op bevriest. De oprijlaan is veranderd in een ijsbaan. Wanneer de paarden eroverheen draven, dragen ze kalkoenen in hun hoefijzers; de stalen noppen slaan putjes in het ijs. Vanuit het zolderraam lijkt het pad een uitgerekte brailletekst.

Binnen is het koud, maar bovenal donker. Bijna het hele huis is afgesloten, op een paar kamers na. Als het aan de bewaarder lag, dan zouden ook die in winterslaap gaan, alleen zijn eigen vertrek en de keuken mogen leefbaar blijven. Pieter leest diens gedachte op het gezicht van de man wanneer hij hem in de duistere gang passeert: een smoelwerk dat strak staat van ongenoegen door al het meerwerk dat de jonker hem bezorgt. Ongepast, vindt Pieter, het is zijn goed recht de winter op de havezate te blijven. Maar de bewaarder geniet een onverklaarbare voorkeurspositie bij zijn vader. Daardoor, en door zijn hooghartige karakter, glijdt iedere kritiek van hem af als water van een verendek.

Maar de bewaarder is niet de enige die Pieters winterverblijf op de havezate misplaatst vindt. Zijn vader vindt het ronduit idioot. Jan Willem zegt dat hardop, de enkele keer dat Pieter hem in de stad bezoekt: ‘Waarom zit je daar in hemelsnaam, in die duistere ongerieflijkheid? Te krabbelen aan... ja, aan wat eigenlijk?’

Pieter voelt geen behoefte het uit te leggen. De ontwerpbrochure van het landaanwinningsplan zal zijn vader straks overtuigen, alles wat hij er eerder over zegt, roept enkel wrevel op. Tegen zijn moeder is hij opener. Zij is, ondanks haar afkeuring over de ‘ongepaste situatie’, bezorgd over hem. Maria heeft hem gevraagd om dan in elk geval in Deventer te werken ‘aan dat wat blijkbaar zo groots is dat het vóór het zinrijke werk gaat’. Want over één ding zijn Pieters ouders het eens: dat hun zoons juridische praktijk lijdt onder zijn huidige activiteiten.

Ze hebben gelijk maar het kan Pieter weinig schelen. Zijn advocatenkantoor voelt mijlenver weg, hoewel het bij zijn ouderlijk huis om de hoek zit. Maar hij kan er niet binnengaan, niet aan zijn bureau gaan zitten om dossiers te lezen en cliënten van advies te dienen. Zijn hoofd zit vol met het wad. Op Hoenlo, in primitieve omstandigheden, voelt hij zich daar het dichtstbij, alleen daar kan hij werken aan haar toekomst. Dat heeft hij zijn moeder gezegd. En hoewel ze haar wenkbrauwen optrok, bleef de afkeurend getuite mond achterwege. Ze had hem zwijgend aangekeken, met een uitdrukking op het gezicht waarvan Pieter zich afvroeg of het medelijden kon zijn. ‘Gelukkig is het maar tijdelijk,’ had ze gezegd.

Zijn werk vlot. Avondenlang heeft hij zitten studeren op technische kwesties waar hij niets van afweet. Soms verliest hij zichzelf. Dan ziet hij dat niet alleen de klokwijzer ongemerkt is doorgeschoven, maar ook dat het papier op tafel volgeschreven staat met woorden die zich eindeloos herhalen. Tuinen, wiepen, proppen. Rijsdam, rijswerk, zinkstuk. Soms zegt hij ze hardop, achter elkaar uitgesproken vormen ze een ritme dat hij ondersteunt door met zijn knokkels op het bureaublad te slaan. Tuinen-wiepen-proppen... rijsdam-rijswerk-zinkstuk... een gebed is het haast. Het gebed van de waterwerker.

Hij grijnst als hij denkt aan de vuurmaker die hem onlangs betrapte. Die zag een jonkheer met een jasje dat zo langzamerhand groezelig begint te worden, een bleke veertiger met gesloten ogen en lange, pluizige bakkebaarden, heen en weer zwierend op het ritme van de mantra. De vuurman was achter hem gaan staan, aarzelend of hij de hand op Pieters schouder zou leggen om hem bij zinnen te brengen, maar dat durfde hij toch niet. In plaats daarvan zei hij, harder dan nodig: ‘Gaat het wat, mijnheer de jonker?’ Pieter was rechtop geschoten, de ogen groot en glazig, als die van een verschrikt schaap. Hij voelde dat hij een kleur kreeg. ‘Prima!’ had hij geantwoord. ‘Het gaat prima!’

De vuurman was hoofdschuddend weggelopen. Hij doet weinig moeite om te verbergen dat hij de jonkheer maar vreemd vindt de laatste weken. Maar de goede man weet niet beter, denkt Pieter. Als de vuurman kon begrijpen welke berekeningen Pieter uitwerkt, dan zou hij wel anders over hem denken. Als hij de cijfers kon lezen die de verdiensten aangeven wanneer het project slaagt, zou hij steil achterovervallen. Maar dat kan een eenvoudige vuurmaker niet.

Wie dat wel kan, is Pieters zwager. Jacobus van den Toorn is met Pieters zuster Louise getrouwd. Jacob is ingenieur bij de Rijks Waterstaat en kent het waterwezen van haver tot gort, daarom heeft Pieter hem vanaf het begin af aan naar zijn mening gevraagd. Hij moest wel. Want zelf weet Pieter – daarin heeft zijn broer tot zijn ergernis gelijk – bitter weinig van waterzaken; zijn capaciteiten liggen op ander terrein. Wat overigens niet wegneemt dat je alles kunt leren.

Avonden aaneen heeft Pieter met Jacob gesproken om zich het principe van landaanwinning te laten uitleggen. Dat een doods zandlandschap vruchtbaar moet zijn voordat je het indijkt vindt hij logisch, maar hoe dat bereikt wordt, daar had hij geen idee van. Urenlang hebben ze gesproken over Van Peijma’s theorie, de vooren nadelen van diens werkwijze bekeken, nagedacht over nieuwe mogelijkheden om hetzelfde resultaat te bereiken. Pieter had aan het water-staatkundige uitgangspunt – de broodnodige zeedefensie – nog een tweede grondslag verbonden, eentje die beter past in de wereld waarin hij zich beweegt: het financiële belang. ‘De drang der noodzakelijkheid combineren met voordeel,’ zo heeft hij dat genoemd in zijn concessieaanvraag bij de koning.

Die concessieaanvraag is nu al haast zeven jaar oud. Het is om moedeloos van te worden, de traagheid waarmee de plannen worden bekeken, het uitstel van besluitvorming door de Staat. Maar Pieter houdt moed. ‘Het is mijn plicht,’ zegt hij erover tegen zijn zwager. Dat zijn vasthoudendheid alles te maken heeft met zijn bewondering voor de beschouwingen van Worp van Peijma, dat zegt hij niet hardop. Hij is er de man niet naar om te koop te lopen met zijn emoties.

De sneeuw smelt, het ijswater vormt grote plassen op de paden van het landgoed. Pieters laarzen zakken diep in de modder weg, hij kijkt ernaar alsof het om koeienstront gaat. Zijn gezicht is winterwit. Pafferig ongezond in vergelijking met dat van zijn broer Eduard, die naast hem door de modder marcheert en zich niets aantrekt van de baggerklodders op zijn broek. Maar Eduard is dan ook dagelijks buiten. Hij rijdt uren op zijn paard over het landgoed om toezicht te houden op het beheer van de bossen en landerijen die bij de havezate horen. Hij heeft Pieter moeten overhalen mee naar buiten te gaan.

‘Een tochtje zal je goed doen, je ziet bleek als een vrouwmens.’

Pieter heeft ingestemd op voorwaarde dat ze gingen lopen, hij zit niet graag op een dier. Daar heeft hij nu spijt van, de flanken van een paard maken zijn kuiten minder smerig dan de modder doet. Zwijgend lopen ze naast elkaar. In de verte lokt het huis hen met verlichte vensters. Pieter versnelt zijn pas. Hij wil zijn drijfnatte sokken uitdoen, het vuur opstoken, zijn handen wassen met zeep om de lucht van winterse verrotting weg te spoelen. Bovenal wil hij achter zijn werktafel gaan zitten. Zijn brochure nadert de voltooiing, hij vlast op een slotbetoog om de lezer te overtuigen van zijn gelijk. Pieter wil het eerste pad richting huis inslaan, maar zijn broer snijdt hem de pas af.

‘Nog even verder, broerlief. Gezonde buitenlucht.’

Het gaat niet om zijn gezondheid weet Pieter, er is iets te vragen.

‘Hoe zit dat met die schrijverij?’ vraagt Eduard. Hij kijkt omhoog, de bomen in. Er moet gekapt worden.

‘Haast klaar,’ antwoord Pieter. ‘Waar draait het nu eigenlijk om?’

‘Wie water deert, die water weert.’ Pieter knikt, gelukkig met zijn eigen omschrijving. Zo is het precies goed gezegd.

‘Hij vindt dat je je tijd verdoet.’ Eduard kijkt zijn broer aan, schichtig. ‘Vader, bedoel ik.’

‘Ah. En hij stuurt jou om me dat te vertellen.’ Pieter stopt, grijpt zijn broer bij diens mouw. ‘En jij leent je daarvoor.’

Eduard slaat de ogen neer, zijn wangen kleuren roze, hij begint te hakkelen. Net als vroeger, toen Hendrik hem dagelijks het leven zuur maakte. Pieter laat zijn broer los. Waarom, wil hij weten, laat Eduard zich door hun vader met zo’n boodschap sturen?

Eduard schudt zijn hoofd, hij is niet gestuurd, hij deelt zijn vaders mening niet. ‘Maar ik maak me zorgen om je.’ Eduard spreekt zo zacht dat Pieter zich naar hem toe moet buigen om de woorden te kunnen verstaan. Pieter zucht. Alle verontwaardiging verdwijnt wanneer zijn broer zo praat. Ook dat is net als vroeger.

‘Al goed,’ Pieter tikt zachtjes met zijn schoen in een plas. ‘Laten we maar naar huis gaan.’

Ze zijn al haast bij de havezate als Eduard zijn pas ver-traagd. Hij kijkt naar Pieter: ‘Misschien maakt hij zich óók zorgen om je.’

Even is Pieter stil. Dan snuift hij, spottend. ‘Nou, vertel hem dan maar dat dát onnodig is.’ Hij draait zijn hoofd af, mompelt: ‘Hij zou goddomme trots moeten zijn.’

Eduard heeft het niet gehoord, of doet alsof. ‘Nou ja,’ zegt hij, ‘gelukkig is het bijna af. Dan kun je dat project, of hoe je het noemt, afronden en weer aan het werk gaan.’

Pieter lacht fijntjes, hij slaat een pad in dat naar de havezate leidt. Afronden. Hij moet nog beginnen.

2

De club van vijf

Amsterdam, herfst 1867

Regen ketst op de keien als Pieter uit het rijtuig stapt. Druppels spatten op de rand van zijn bolhoed uiteen, toch heft hij het gezicht omhoog. De gevel van het pand dat de herensociëteit herbergt, lijkt even ongenaakbaar als de portier die ervoor staat, hoewel die laatste in knipmes-pose schiet zodra hij Pieter herkent. Hij opent een paraplu, haast zich de straat over en ontwijkt, hinkstapspringend, maar net een berg paardenvijgen.

‘Jonkheer,’ zegt hij, hij hijgt.

Pieter wuift hem weg. Hij is niet bang nat te worden. Ook zijn kleine koffer geeft hij niet af, hij houdt het handvat stevig vast en draagt het ding de keien over alsof er kroonjuwelen in zitten. Hij bereikt de deur eerder dan de portier, negeert diens ongemak – had de man maar sneller moeten zijn: een bediende hoort te vliegen, niet te lopen. Zwijgend stapt Pieter de hal in. De marmeren vloer een gepolijste zee die zich voor zijn schoenen uitstrekt, een sterke geur van was en koperpoets. Alsof hij thuiskomt.

Hij ontdoet zich van overjas en bolhoed en loopt naar de vestiaire. Een spiegel weerkaatst zijn beeltenis. Pieter strijkt zijn snor op, modelleert zijn bakkebaarden die erbij hangen als de pluizige oren van een jachthond, schenkt een klein knikje aan de jassenjuffrouw, en stapt de trap op. De loper dempt ieder voetstapgeluid. Pieters hand glijdt over de koperen leuning, zijn zegelring tikt het ritme van het deuntje dat hem al sinds vanmiddag vergezelt. Het is er ingeschoten bij het bereiken van de stadsgrens, dat vreemde liedje: ‘Tuinen-wiepen-proppen... rijsdam-rijswerk-zinkstuk...’ neuriet hij. Hij neemt zich voor de woorden niet te gebruiken straks. Te technisch. Arbeiderstaal.

De deur naar de zaal staat op een kier. Gesuis van gaslampen, geroezemoes. Het vertrek is vol heren in onberispelijke kostuums. Ze praten, lezen, bladeren door papieren, blazen ferme sigarenrookwolken de lucht in, heffen hun glazen aan de gepolitoerde bar die zo glanst dat je je gezicht erin weerspiegeld ziet.

Het zindert in de zaal. Alsof er een onzichtbare energie doorheen stuitert, de vitaliteit ketst er tegen muren vol goud-gelijste schilderijen en oorkondes, langs de gebeeldhouwde schouw waarop de klok de tijd van de buitenwereld aangeeft. Maar buiten bestaat hier niet. Glas-in-lood kleurt het grauwe middaglicht purper en goud, vitrage maakt het straatbeeld onzichtbaar, elke gedachte aan de verderop gelegen stadssloppen is misplaatst. In de herenclub is slechts ruimte voor de energie van de tomeloze, welvarende toekomst.

‘Pieter!’ Achter in de ruimte wuift een arm. Als de jonkheer niet snel genoeg reageert, klinkt het opnieuw, luider ditmaal: ‘Pieter!’ De stem past een man die gewend is gehoord te worden. En gezien. Hij is opgestaan, stevent met ferme passen en gestrekte arm op Pieter af. Die drukt de uitgestoken hand van de bankier: ‘Maurits,’ antwoordt hij.

‘Kom mee!’ De bankier draait zich om, laveert tussen tafels en groepjes heren door, maakt een terloops gebaar naar de gerant die onmiddellijk achter de toog vandaan schiet, om te eindigen bij een ruime nis achter in de zaal waar een viertal heren het zich gemakkelijk maakt op gestoffeerde banken en gecapitonneerde stoelen. Pieter knikt onzichtbaar. Ze zijn allemaal gekomen. Mooi.

Hij schudt handen, begroet de mannen bij de voornaam: ‘Willem, Wilco Julius, Hendrik Christiaan, Lambertus.’ Een tweede bankier, een bestuurder, een grondbezitter en een jurist die zich meestentijds bezighoudt met het completeren van diens adellijke familiearchief. Gezichten met snorren en knevelbaarden. Borstelwenkbrauwen boven horizontale strikdassen en hoge, gesteven revers. Ze kennen elkaar, hoewel niet allemaal even goed, maar goed genoeg om tot zaken te kunnen komen. Ná het rituele vertoon van goede manieren natuurlijk.

‘Hoe is het met je broer Hendrik? Nog steeds ingenieur?’

Pieter onderdrukt een zucht. Het is een logische vraag van een man die geïnteresseerd is in waterzaken, al staat Hendrik Christiaan vooral bekend als grondbezitter en be- bouwer. Daarbij kent hij zijn broer persoonlijk. Als eigenaar van diverse landgoederen is Hendrik Christiaan een bekend gezicht in de betere kringen rond de IJssel, net als Pieter en zijn familie.

‘In Indië nog steeds,’ antwoordt hij, ‘op succesmissie.’ Zijn toon is luchtig. Dat hoopt hij althans. Hij buigt zich naar de strengst ogende man van het gezelschap. Wilco Julius is wethouder en gemeenteraadslid. Een Fries. Gematigd en bescheiden, zo staat hij bekend. Dat word je wel als je woont in een gebied waar de zee je iedere dag te grazen kan nemen. Alleen al daarom moet Wilco Julius geïnteresseerd zijn in het voorstel dat Pieter hem voor zal leggen. Maar voordat Pieter iets tegen hem zeggen kan, pakt Willem – de tweede bankier in het gezelschap – de jonkheer bij de arm.

‘Een toost,’ zegt hij, hij schuift Pieter een glas toe, terwijl hij het zijne laat bijvullen door de toegesnelde gerant. ‘Maar waarop?’ Hij werpt een ongegeneerde blik op het koffertje dat Pieter naast zich op de grond gezet heeft.

De zesde man in het gezelschap fronst de wenkbrauwen. Lambertus is niet gewend aan de directe manieren van de Amsterdamse bankiers. Binnen de provinciaal-stedelijke kringen waarin hij vertoeft, heerst nog steeds de stijfdeftigheid van de oude elite. De aristocratie regeert er weliswaar niet meer zo streng als voorheen, toch geeft hun erfelijke monopolie de notabelen nog steeds een voorsprong in de aanspraak op bestuurlijke functies in stad, staat of kerk. Het maakt de omgangsvorm in hun sociëteiten star en conservatief. Dat is Lambertus aan te zien; zijn baard is langer, zijn strik minder pompeus geknoopt dan die van de stadse heren in deze sociëteit.

Hier in de hoofdstad gaat het er zichtbaar anders aan toe dan in de provincie. Sinds de Gemeentewet door Thorbecke is ingevoerd, is het uit met de privileges van de hoofdstad. Hetzelfde lijkt te gelden voor onderling geregelde benoemingen binnen de oude, invloedrijke families. Amsterdam heeft zijn positie als handelsstad en financieel centrum van het land hernieuwd dankzij de creativiteit en vernieuwingsdrift van wat men ‘de nieuwe elite’ noemt.

Maurits en Willem zijn er de vleesgeworden voorbeelden van. Geen van beiden komt uit een adellijk geslacht, al heeft Maurits wel een jonkvrouw getrouwd en dankzij dat verstandshuwelijk toegang gekregen tot de deftigste kringen en de beste posities in Amsterdam. Beide mannen zijn firmanten in het bankiersbedrijf dat door hun voorouders is opgericht en behoren tot een vermogende familieclan. Ze hebben hun plek in de hoofdstedelijke ondernemingswereld te danken aan hun talent en inzet, niet aan een hooggeboren afkomst.

‘Een toost op een winstgevende transactie wellicht?’ Maurits heeft de ogen tot spleetjes geknepen. Hij staat niet bepaald bekend als onbaatzuchtig. Pieter kent diens reputatie, hij zal nadrukkelijk moeten wijzen op de financiële voor-delen. Hij pakt zijn koffertje en legt het op tafel.

‘Heren,’ zegt Pieter, ‘mag ik u uitnodigen voor een annexatie?’

Hij glimlacht in zichzelf. Soms kan hij het verleden haast zien. De tijd voordat de zee binnen golfde. Toen het wad nog droog was, het veenland doorsneden met zoetwater kreken, de grond een tekening van voetsporen en pootafdrukken. Dat heeft hij niet verzonnen, er zijn bewijzen: opgegraven boomstobben en beestenbotten. In zoveel boeken wordt gesproken over verzwolgen eilanden: Korenzand, Heffenzand, Bosch. Hij probeert er zich een voorstelling van te maken, van hoe de mensen daar woonden, van het spel dat de kinderen er speelden. Pieter kijkt naar de gezichten om zich heen. Gezichten die wachten op feiten, op kansen en mogelijkheden, niet op poëtische verhalen over verdronken dorpen of een doorwaadbare zee. Hij schudt zijn schouders, alsof hij iets afwerpt.

De brochure is van een handzaam formaat. De kaft van goede kwaliteit, de titel over het hele blad verspreid. De woorden ‘noodzakelijkheid’, ‘uitvoerbaarheid’ en ‘voordelen’ als uitroeptekens in het midden. Het is verleidelijk om aan elke betekenis daarvan een andere heer te koppelen. ‘Noodzakelijkheid’, bijvoorbeeld, past bij Wilco Julius. Die kent het gevaar vanaf het moment dat hij de zee zag. Het Fries geslacht waaruit hij stamt vecht al eeuwen tegen het water; waar een ander een kalme zee ziet, ziet hij de waterwolf die op de bodem ligt te wachten. Klaar om aan te vallen, om met een kwijlmuil het land aan stukken te scheuren en het, grommend van genoegen, smakkend op te vreten.