Engelen van Maastricht

JULES COENEGRACHT

Engelen van Maastricht

VERHALEN UIT DE STAD

Uitgeverij Brandt

Amsterdam 2020

Copyright © Jules Coenegracht 2020

Omslag: Graven13

Omslagbeeld: Benedek, iStock

Auteursfoto: Loraine Bodewes

Typografie: Zeno Carpentier Alting

NUR 300

ISBN 978 94 93095 35 9

Voor Denise

(Met dank aan Hanneke)

Inhoud

Nooit meer Maastricht

De Stokstraat

Heilige Geest

Sint-Pieter beneden

D’n Ingel vaan Mestreech

Onze Lieve Vrouwekerk

Achter een gesloten deur in Graaf van Waldeckstraat

Bij mij in de straat

Plein 1992

Mestreechter Geis

Glacisweg

Kesselskade

Bij Harry’s

Waldeckpark

Ursulinenweg

Van het heuvelland naar de wc van Lumière

Kruisherenhotel

Capucijnengang

Lichtenberg

Binnenstad en Villapark

De plekjes

Nooit meer Maastricht

Trots. Je hield niet van dat woord, het ergerde je. Je ergerde je aan van alles, dat was onderdeel van je charme. Iemand die om dingen geeft, dacht ik, nadat we elkaar voor het eerst ontmoet hadden. En zichzelf niet te serieus neemt. Zo leidde je me ook rond door jouw stad. Het was overigens niet de bedoeling dat ik dat zei, ‘jouw stad’. Je leidde me rond met ironische distantie. Tegelijk liet je geen twijfel bestaan als iets je niet beviel. ‘Neofascistische pretentie,’ zei je, lopend door de straten van een nieuwe stadswijk. ‘Al die deprimerende bakstenen. Hoog, recht, strak. Imponeerdrang, dat is het.’ Toch klonk, onuitgesproken, dat woord door. Je raakte geïrriteerd toen ik dat zei: ‘Je bent trots op je stad.’

‘Gebruik dat woord niet, wil je. Het is afschuwelijk. Iedereen is maar overal trots op. Trots op zichzelf, trots op het team, trots op Almelo. En dan heb ik het nog niet over dat afschuwelijke zinnetje, dat braakmiddel: “Daar ben ik best een beetje trots op.” Ik ben niet “trots” op Maastricht, ik heb die stad niet gebouwd. Het is een fijne stad om te wonen, niet te groot, niet te klein. Sfeervol. En ik ben hier opgegroeid. Als ik een huis zie, denk ik: daar woonden we. Dan denk ik aan mijn vader en moeder, aan hoe het was, thuis. Of ik loop langs een appartementencomplex en denk: hier was vroeger mijn middelbare school. Dan verplaatsen mijn gedachten me weer naar school, naar mijn vriendinnetjes. Naar mijn eerste vriendje. Mijn herinneringen leven in deze stad. Maar ik zou net zo goed ergens anders kunnen wonen.’

Het bospad gaat over in een trap en terwijl ik afdaal, lijkt het even of je weer naast me loopt. In het begin zag ik niet veel van die mooie stad die ik niet de jouwe mocht noemen. We zagen vooral lakens. Dat weekend toen ik na de zoveelste vrijpartij aan je vroeg: ‘Hoe lang ben ik nou eigenlijk hier?’ Het bleken 24 uur te zijn en in die tijd hadden we het bed alleen verlaten voor tochtjes naar de badkamer en de ijskast. De trap eindigt, de bomen wijken en ik zie het liggen: Slavante.

We gingen vaak uit eten, daar hield je van. Die eerste tijd kreeg ik sowieso de indruk dat centrale gebeurtenissen in het leven van Maastrichtenaren zich bij voorkeur afspelen in horecagelegenheden. De begrafenis van je tante in de Onze Lieve Vrouwekerk, met het koortje van fragiele oude dametjes dat zong: ‘Geleid ons door het leven, o Sterre der Zee.’ Na de mis en het kerkhof gingen we hiernaartoe, naar Slavante. Daar was de koffietafel en hoewel er inderdaad koffie, broodjes en gebak geserveerd werden, verscheen tegen het einde van het samenzijn toch her en der een glas fris bier. Je legde me uit hoe dat werkte. ‘Het maakt de stemming minder bedrukt, niemand staat graag lang stil bij de dood. En mijn oom kan eindelijk ontspannen. Mijn tante is erg ziek geweest. Het was zwaar, maar nu is het voorbij. Hij drinkt op het leven, samen met zijn familie en vrienden.’

Ik ga op het terras zitten, het is niet druk op deze doordeweekse dag. Toen de koffietafel ten einde liep, zaten wij hier ook. Ik zei dat ik dit zo’n aangename plek vond, half verborgen tegen de helling van de Sint-Pietersberg, met dat uitzicht over de Maas. Je verschafte meteen de noodzakelijke achtergrondinformatie. ‘De naam Slavante komt van de orde der Observanten die hier in 1489 een klooster bouwde. Moet je nagaan: voordat Columbus Amerika ontdekte, voordat iemand zelfs maar van New York gehoord had, zaten ze hier al trappist te drinken. Dat is pas beschaving.’ Je kende ook de naam van dat oude klooster, Conventus Montis Divinae Gratiae. Klooster van de Berg van Goddelijke Genade. Vanaf het terras kijk ik uit over de Maas, net als wij toen. Het uitzicht is niet hetzelfde.

Ik reken af en loop verder, richting Ursulinenweg. Bij de kerk van Sint-Pieter boven overweeg ik het kerkhof op te gaan; toch maar niet. Ik loop omlaag naar de Lage Kanaaldijk en herinner me hoe wij hier samen liepen. Op die vroege zondagmorgen scheen de zon, was de lucht fris en blauw en het terras van het eenzame café Bel-Air was al open. Er stond geen eten op de kaart maar de eigenaresse ging een eitje voor ons bakken. We ontdekten dat we geen geld bij ons hadden, geen portemonnee, geen pasjes, niets. Ze zei dat het geen probleem was, dat we ook morgen konden betalen. Je sprak Maastrichts met haar, misschien datdat hielp, maar het was zeker niet het enige; ze was zo aardig. We liepen vrolijk verder, als kinderen, hand in hand, lachend. Ik loop langs Bel-Air, het is gesloten nu.

Ik sla de Glacisweg in, met zijn fijne buurtwinkels, jouw buurtwinkels. Met de supermarkt die in de volksmond nog steeds De Disky heet. Met de groenteboer, de patisserie, de drankhandel en de drogisterij annex apotheek waar ik op een gegeven moment bijna dagelijks kwam. Al die medicijnen, uitgestald op de grote rieten mand in je slaapkamer.

‘Ben je bang voor de dood?’ vroeg ik. ‘Nu niet meer,’ antwoordde je.

Ik kan niet meer verder lopen door deze buurt, in je huis wonen andere mensen. Ik zou nog een keer door de kamers willen dwalen.

Voordat ik terugga wil ik nog één keer eten in het restaurant waar we zo vaak kwamen. De mensen daar herkennen me. Als ik naar de wc ga, de wc met het geluid van fluitende vogeltjes waar jij zo dol op was, vraag ik me af of ze iets met de verlichting gedaan hebben. Vanuit de spiegel kijkt een grijs gezicht me aan.

Hoe lastig was het om bij je weg te gaan, zondags. Terug naar Amsterdam, terug naar mijn werk. We stonden op het station, de trein stond klaar. Ik zei: ‘Tijd om te gaan.’ Je keek me aan met die donkergrijze ogen van je, ogen waarin ik na al onze tijd samen nog steeds onbezochte diepten vermoedde. Ik dacht: in die ogen ben ik veilig.

De Stokstraat

Ze liepen gearmd door de Havenstraat. Als een koppel dat de tijden van stormachtige emoties achter zich heeft gelaten en tevredenheid – misschien zelfs geluk – in elkaars gezelschap heeft gevonden. Roos trok haar man nog wat dichter tegen zich aan; voor extra bescherming tegen de natte herfstwind wellicht, maar toch vooral om de behaaglijkheid van hun samenzijn te benadrukken. Ze bleven staan voor de grote etalage van een mooie schoenenzaak. Hij wist waar ze aan dacht, en kneep even in haar arm.

***

Een paar weken daarvoor waren ze op bezoek geweest bij de kapelaan van de Onze Lieve Vrouwekerk. Kapelaan Hernandez, een dertiger uit Madrid, was geïnteresseerd in de geschiedenis van het Stokstraatkwartier. Toen hij hoorde dat Roos in dat stadsdeel geboren was, had hij haar en haar man uitgenodigd een kop koffie te komen drinken. Het had haar moeite gekost Jean mee te krijgen. ‘Het is ongetwijfeld een hele aardige vent Roos, maar waar moet ik met hem over praten? Over god en het hiernamaals?’ Toch had ze hem meegetroond en het was zelfs een gezellige avond geworden.

‘Ja, padre,’ had Jean met uitgestreken gezicht gezegd, ‘dat waren andere tijden.’

Roos wist dat hij dat met opzet deed, deze aardige jonge priester met ‘padre’ aanspreken alsof hij een personage uit een oude western was. Ze wilde haar man schoppen, maar dat was nog niet zo eenvoudig als je keurig een kopje koffie zat te drinken rond een glazen salontafel.

‘Vroeger was het Stokstraatkwartier een achterbuurt,’ ging Jean verder. ‘Met drank, hoeren en nog zowat van die dingen die het leven opvrolijken. En wat u als katholiek zal aanspreken: het stikte er van de kinderen. Als u een idee wil krijgen van wat we in Nederland de babyboom na de Tweede Wereldoorlog noemen, moet u foto’s van het Stokstraatkwartier in de jaren vijftig bekijken. Overal zie je kinderen, in hordes trokken ze door de straten.’

De kapelaan had geglimlacht. ‘En u bent daar opgegroeid?’ vroeg hij aan Roos.

‘Ja, we woonden in de Havenstraat, waar nu die grote schoenwinkel is, weet u wel? We woonden met zijn zevenen in een driekamerwoning.’

‘Met zijn zevenen? Dat zal niet makkelijk zijn geweest.’

‘Nee. En toch... Toen ik klein was, sliep ik in bed bij mijn oudere zus, Maria. Ze zei dingen als: “Kom lekker tegen me aanliggen, Roos. Gaan we samen dromen.” Maar we waren arm. Mijn vader dronk en was meestal werkeloos. We hadden niet altijd kolen voor de kachel. “Doe je jas maar aan,” zei mijn moeder dan. “Dat is helemaal niet zo erg.” Mijn moeder was altijdvrolijk, ik heb haar maar één keer zien huilen. Dat was toen ze een avond geen eten had om op tafel te zetten. Wij kinderen probeerden haar te troosten, we zeiden dat ze zich geen zorgen hoefde te maken, dat we toch geen honger hadden.’

Jean keek haar aan en zei vlug: ‘Toen Roos er woonde was de renovatie van de buurt eigenlijk al begonnen. De meeste panden waren vervallen, ramen waren dichtgetimmerd. Families werden met zachte hand verzocht op te hoepelen. Naar de Ravelijn bijvoorbeeld. Dat was een apart buurtje aan de rand van de stad, waar ze de asocialen uit de Stokstraat wilden heropvoeden tot nette burgers. Een “woonschool”, noemden ze dat.’

‘Bent u ook in het Stokstraatkwartier geboren, mijnheer Dumoulin?’

‘Nee, nee, ik kwam uit het Villapark.’

‘En hoe heeft u elkaar leren kennen, als ik vragen mag?’

‘Op de Montessorischool.’

‘De Montessorischool?’

‘Kent u het stukje Stokstraat dat omlaag loopt richting Graanmarkt? Het pleintje dat daar achter het hek ligt was vroeger de speelplaats van de Montessorischool. Het was een degelijke katholieke basisschool waar vooral kinderen uit de betere middenstand naartoe gingen. Plus een enkel exemplaar als Roos natuurlijk, dat nog achtergebleven was in de Stokstraat. De school lag tegen de kerk aan, je kon vanuit de school zelfs direct de kerk in. Roos en ik zaten bij elkaar in de klas. In de tweede klas, bij juffrouw Sidi, kregen we ruzie. Roos werd boos en liep de school uit om haar vader te halen; die woonde toch om de hoek. Het was een hele toestand, die arme juffrouw Sidi had flink wat te stellen met de vader van Roos. Hij riep dat ze haar werk niet goed deed, dat ze de kinderen beter in bedwang moest houden en dan vooral die bullebak die lelijk deed tegen zijn lief Roosje.’

‘Ja,’ zei Roos, ‘en we kregen elke week godsdienstles van pater Castorius. De pastoor durfde zich in een achterbuurt als de Stokstraat niet te vertonen, maar pater Castorius wel. Ik zie hem nog lopen, met een misdienaar voor zich die een lamp met kaars droeg. Dan gingen ze bij een zieke thuis de communie brengen.’

***

Jean kneep nog een keer in haar arm en Roos keerde terug naar het heden. Ze lieten de etalage en de schoe-nenzaak die eens haar thuis was geweest achter zich en liepen de Havenstraat uit, linksaf de Plankstraat in.

‘Weet je’, zei ze, ‘ik wil niet nostalgisch doen, maar...’

‘Waarom zou je niet nostalgisch mogen doen?

Weet je wat Bert Schierbeek zei over nostalgie?’

‘Nee.’

‘Nostalgie, zei hij, is “liever achteruit kijken, liever niet vooruit kijken, en liever niet doodgaan”. Als je afgaat op het laatste deel van die omschrijving, wat zou je dan tegen nostalgie kunnen hebben? Maar het is niet het gevoel dat de gepassioneerde professional graag wil uitstralen op LinkedIn, dat geef ik toe.’

Ze wilde zeggen: soms praat je te veel, Jean. Maar ze wist dat hij dat ook wel wist en kuste hem in plaatsdaarvan licht op zijn wang. Ze zei: ‘Weet je, ik ben opgegroeid in een achterbuurt, maar als ik aan mijn jeugd denk, zie ik mezelf zitten in de zon. Op de rand van de stoep, met mijn mooie vestje aan. Mijn zusjes zijn aan het touwtjespringen, ik mag niet meedoen omdat ik nog te klein ben. Maar dat vind ik niet erg, ik vind het fijn om daar te zitten en te kijken.’ Ze zweeg even. ‘Niemand wil arm zijn. Iedereen wil goed eten, een warm huis en mooie kleren hebben. In de Stokstraat hadden we geen smartphones en geen Netflix. We gingen niet op vakantie naar Antalya of Thailand. Maar als ik door mijn oude buurt loop, langs die fraaie panden met exclusieve winkels, dan kan ik niet nalaten te denken: zijn we nu gelukkiger? Minder eenzaam? Het is mooi hier, in deze straten, maar op een of andere manier voelt het kouder. Leger.’

Heilige Geest

‘Claire, kijk uit!’

Ze kon de lantarenpaal nog net ontwijken.

Hij zuchtte inwendig. Ze was een van de weinige familieleden die hij nog had en hij kon het goed met haar vinden, maar haar postpuberale gedrag vond hij op sommige momenten tamelijk vermoeiend.

‘Je bent dronken,’ zei hij.

‘Nou, dronken... Opgewekt.’

‘Die zes pils hebben daar niks mee te maken.’

‘Mijn god, Jelle, je klinkt als een dominee.’

Ze waren in Lumière naar de film geweest en hadden daarna in het bijbehorende café ‘nog wat gedronken’, zoals Claire dat uitdrukte. Nu liepen ze in het donker door de Boschstraat richting Markt. Zij niet helemaal stabiel, hij met de blik recht vooruit. Hij zweeg, maar ze wist precies wat hij dacht. Er is niks mis met een glas alcohol, maar de hoeveelheden die jij af en toe naar binnen werkt...

‘Ik wil alleen maar zeggen...’ begon hij.

‘Dat het ook niet goed is voor het milieu?’ Ze had meteen spijt van die opmerking. ‘Sorry, dat had ik niet moeten zeggen.’

‘Stoort het je dat ik die dingen belangrijk vind?’ vroeg hij.

‘Wat, het klimaat en zo? Nee, god nee, natuurlijk niet.’

Ze keek naar de grond en hij wist precies wat ze dacht. Je kunt jezelf wel progressief en ruimdenkend vinden, maar als het erop aankomt, ben je net mijn vader: dit mag niet, dat mag niet, dit is slecht, dat is een zonde. Jullie hebben alleen een ander handboek. Mijn vader had de Heilige Schrift, jij de klimaatbijbel. En ook jij houdt je als het lastig wordt niet aan het Woord. Hoeveel keer per jaar ga je ook alweer op vliegvakantie?

‘Maar ik vind wel dat je meer moet bewegen. Je wordt te dik.’ Ze zei het glimlachend, om duidelijk te maken dat ze met deze onschuldige opmerking de lucht wilde klaren.

Hij begreep haar meteen en zei: ‘En jij moet minder vlees eten.’

‘Je hebt gelijk. Weet je, laatst dacht ik: als je iets doet, moet je het goed doen. Misschien word ik wel veganist.’

Ze zei het op zo’n manier dat hij een fractie van een seconde dacht dat ze het meende. Ze zag de twijfel over zijn gezicht trekken en moest lachen. ‘Weet je wat het leuke aan jou is, Jelle? Hoe oud je ook wordt, je verliest nooit helemaal je naïviteit.’

Ze kwamen op de Markt waar het verlichte stadhuis een wat verlaten indruk maakte. Alsof de andere gebouwen, knus tegen elkaar leunend, dachten: je bent dan wel mooi, maar je staat daar maar mooi alleen.

‘Kom, we gaan bij het stadhuis op de trap zitten,’ zei Claire.

Ze keken uit over het lege plein.

‘Mooie film was dat,’ zei hij. ‘Had jij al eens gehoord van Hildegard von Bingen?’

‘Nee. Maar die film gaf de sfeer goed weer. Zo’n klooster in de middeleeuwen...’ Ze zuchtte. ‘Ik dacht dat ik het allemaal achter me gelaten had.’

‘Wat bedoel je?’

‘Religie. Geloof in god en het hiernamaals. Maar op een of andere manier kom ik er niet los van. Ik blijf wierook ruiken, om het zo maar eens te zeggen.’