Jelena

De onbekende held

Jelena

de onbekende held

Ronald van Assen

Jelena

De onbekende held

Ronald van Assen

1e druk september 2018

Uitgeverij: Godijn Publishing

BOEK10

Vormgeving omslag: Jen Minkman

Auteursfoto: Jeroen Mies

Fotograaf coverfoto: Daniël van Assen

Covermodel: Julia van Assen

ISBN 978-94-92115-72-0

ISBN E-Book 978-94-93157-08-8

NUR 337

©2018 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Voor Zoja

jouw leven was kort en heftig

je stierf als een held

en werd daarmee een voorbeeld voor velen

Van alle gevolgen blijven de nachtmerries toch wel de ergste …

Willem van Velzen

(gepensioneerd rechercheur)

Het verleden moet je niet willen veranderen

Bekommer je liever om de toekomst

Broeder Edward

Voorwoord

Je kent wellicht de uitdrukking “bezint eer ge begint”. Had ik dat maar gedaan voordat ik aan dit boek begon.

Op het moment dat Jelena mij vroeg haar verhaal op te schrijven, stemde ik daar meteen enthousiast mee in. Het was voor mij een nieuwe uitdaging, een manier van schrijven die ik nooit eerder deed. Wat ik niet wist, was dat het een langdradig proces zou worden. In het begin deed ze haar mond niet open. Ik moest de woorden bijna uit haar trekken. Ze wilde het wel, dat was duidelijk, alleen iets hield haar tegen. Het heeft maanden geduurd. Dan moet je net mij hebben. Als ik ergens aan begin, wil ik het zo snel mogelijk afronden.

Pas na een half jaar waren we goed aan elkaar gewend en kwamen de verhalen. Achteraf begrijp ik het wel. Ze had alles zo diep weggestopt om niet aan die vreselijke tijd te hoeven denken. Het kostte haar veel moeite de herinneringen boven te halen. Ze deden pijn, dat kon ik aan haar zien. Daarnaast speelde haar leeftijd ook een grote rol. Regelmatig moesten we stoppen, omdat ze zo uitgeput was dat verdergaan onverantwoord leek.

Ik moet eerlijk toegeven dat ook ik een aantal keer moeite had om door te gaan. Ik dacht dat ik ondertussen veel schrijnende verhalen kende, dit sloeg echt alles. Haar verhaal was zo aangrijpend dat het emotioneel ook veel van mij vergde. Ik moest alle details weten, alleen dan was ik in staat recht te doen aan wat haar is overkomen. Haar pijn werd mijn pijn. Haar lijden werd mijn lijden.

Soms was ze er zo slecht aan toe, dat ik bang was dat ze vroegtijdig zou overlijden. Dan had ik mijn boek niet kunnen voltooien. Erger nog, zij had haar verhaal niet kunnen doen. Gelukkig heeft ze het tot het eind volgehouden. Ze heeft zelfs het uiteindelijke resultaat gezien. Ik zou bijna zeggen dat ze er trots op was, dat woord is echter in dit geval misplaatst. Tevreden is wellicht een betere keuze.

Helaas is ze niet meer onder ons. Het einde kwam toch onverwachts. Ze had er vrede mee. Ze was door het leven getekend. De eerste vijftien jaar waren achteraf gezien de beste geweest. Door de overige zevenenzeventig had ze zich heen gesleept.

Ze ging naar een plek waar ze haar oude geliefden zou weerzien. Daar was ze stellig van overtuigd. Daar keek ze naar uit en ik hoop dat ze eindelijk de rust heeft gevonden waar ze zo naar verlangde.

Ronald van Assen

1

Ik heb lang getwijfeld of ik mijn verhaal zou vertellen. Het is een heel persoonlijk verhaal. Als ik het vandaag niet doe, dan gebeurt het nooit meer en neem ik het mee mijn graf in. Al enige tijd voel ik mijn krachten afnemen. Mijn lichaam wil niet meer. Mijn dagen hier op aarde zijn geteld.

Ik heb lang gewacht, wellicht te lang. Mijn ogen gaan steeds verder achteruit, al mag ik niet klagen, gezien mijn leeftijd. Ooit had ik ironisch genoeg als bijnaam De Russische Arend. Het is goed dat mijn vroegere kameraden mijn aftakeling niet hoeven te zien. Wat zou er van hen geworden zijn? Van een aantal weet ik het. Die lieten veel te jong het leven.

Ik hoef geen erkenning, geen eerbetoon, geen medailles. Dat zijn niet de redenen waarom ik mijn verhaal aan het papier toevertrouw. Ik deed gewoon mijn plicht, zoals zovelen in die dagen.

Ik heb mensen gedood, jonge mannen die een heel leven voor zich hadden. Waren het er tientallen? Honderden wellicht? Waren ze onschuldig, omdat ze ook alleen deden wat hen werd opgedragen? Mijn geheugen laat mij steeds vaker in de steek. Dat is nog een reden om mijn verhaal nú op te laten schrijven.

Na de oorlog werden wij met de nek aangekeken. Velen van ons hadden hun leven gegeven voor het vaderland. We hebben vreselijke dingen meegemaakt die het menselijk begrip te boven gaan. Het is onvoorstelbaar wat mensen elkaar kunnen aandoen. Van enige erkenning was geen sprake. Een enkeling werd postuum tot held uitgeroepen, de meeste van ons gingen weer op in de grauwe grijze massa, voor altijd beschadigd.

Ik ben nooit getrouwd. Ik kon het niet opbrengen een man lief te hebben. Als u mijn verhaal leest, zult u begrijpen waarom. Ik ben niet liefdeloos. Ik kan liefde geven, alleen … het lichamelijke, dat kan ik niet opbrengen. Niet na wat mij is overkomen.

Het geeft niet als u er op dit ogenblik niets van begrijpt. Soms denk ik dat het allemaal een boze droom is geweest. Nou ja, denken … soms hoop ik het. Dan hoop ik dat ik op een dag mijn ogen opendoe en ik weer een kind ben, terug in het veilige ouderlijk huis. Soms gebeurt dat even in mijn dromen. Dan ben ik weer dat kleine onschuldige meisje dat haar moeder graag helpt in het huishouden. Helaas volgt daarna de onvermijdelijke terugkeer naar de realiteit.

Ik heb op dit moment een goed leven. Als ik de beelden op televisie zie van leeftijdsgenoten dan heb ik geen klagen. De dagen zijn lang en eenzaam, maar ik heb een dak boven mijn hoofd en ik krijg te eten. Dat is wel eens anders geweest.

Ik slijt mijn laatste dagen in een rusthuis in Podolsk. Het is geen luxe. Vanuit mijn kamer heb ik uitzicht op de brug over de Pachka rivier, dat breekt de dag een beetje.

Bezoek krijg ik niet. Wie zou er moeten komen? Er is niemand over die mij kent. Dat geldt voor alle bewoners hier. Behalve elkaar en het personeel zien we niemand.

Podolsk is een oude industriestad vlak onder Moskou. Voor Russische begrippen is het een mooie stad, hoewel ik vrijwel niet meer buiten kom om ervan te kunnen genieten. Podolsk staat tegenwoordig ook bekend om zijn grote militaire basis. Nu komen we in de richting waarom ik mijn verhaal ondanks alles toch op papier wil laten zetten.

Op 23 februari van dit jaar heb ik de respectabele leeftijd van tweeënnegentig mogen bereiken. Ik heb leiders zien komen en gaan, van Lenin, Stalin, Chroesjtsjov, Brezjnev, Gorbatsjov tot Poetin en alles wat daartussen heeft gezeten. Ik heb ze bijna allemaal overleefd.

Ik heb de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog meegemaakt, de onzekere tijd van de Koude Oorlog en de val van de Berlijnse Muur. Ik heb het allemaal gezien en ik hoopte dat de mensen hadden geleerd hoe goed het is om in vrede naast elkaar te leven. Het waren ijdele gedachten.

De laatste paar jaar is die hoop ruw de grond ingeboord. De tijd waarin we leven doet mij denken - voor zover ik het mij kan herinneren - aan de tijd van vlak voor de Tweede Wereldoorlog. De oorlogsmachinerie draait weer op volle toeren. De retoriek zwelt aan, de spreekwoordelijke stellingen worden ingenomen. Het is zoals tijdens de Koude Oorlog: Oost staat weer tegenover West. Overal ter wereld zijn brandhaarden en er is niet veel voor nodig om die haarden te laten samensmelten tot een allesverzengend vuur.

Mijn hoop was nooit meer een oorlog mee te maken. Ik zal het ook niet meer meemaken. Zoals ik al zei, voel ik mijn krachten afnemen. Daarom moet ik mijn verhaal laten opschrijven, opdat de verschrikkelijke dingen die de mensen elkaar hebben aangedaan niet worden vergeten.

Ik kan vrijuit praten. Ik heb geen kinderen of kleinkinderen met wie ik rekening moet houden. Het vertellen van mijn verhaal is waarschijnlijk het laatste wat ik kan doen hier op aarde, voordat ik voorgoed mijn ogen sluit. Het is geen mooi verhaal. Ik zal het laten opschrijven, zoals ik het mij herinner, inclusief alle verschrikkingen. Het is dat u het weet.

Het is mijn verhaal. Het verhaal van Jelena Vorobieva en het begint op 4 augustus 1941 … de dag dat ik eigenlijk had moeten sterven.

2

We woonden aan de rand van het bos, net even buiten Stabna. Ons huis stond, samen met twee andere woningen, een klein eindje van de doorgaande weg af. Het was er altijd rustig. Vanaf de weg was onze woonstee niet direct zichtbaar. Je kon het pas bereiken wanneer je het pad volgde langs het meer. Goedgezegd lag ons huis tussen het bos en het meer in. Het was klein, doch ruim genoeg voor ons gezin.

Mijn vader Pavel was een grote, sterke kerel. Hij was een imposante verschijning, zeker als hij zijn bontmuts op had, wat vrijwel altijd het geval was. Hij was streng, maar niet hardhandig. Door zijn werk in de bosbouw was hij gespierd. Je kon hem beter niet kwaad maken, zeker niet als hij dronken was. Ondanks zijn soms opvliegende karakter, reageerde hij dat nooit op ons af. Voor zover ik weet, heeft hij mijn moeder nooit geslagen. Veel mannen hadden losse handjes. Niemand die er iets van zei en gezien de slechte economische situatie was het niet verwonderlijk dat er veel onvrede was.

Wanneer het mijn vader te veel werd, ging hij naar buiten om zijn frustraties af te reageren op een stapel hout. Zo kwam hij van zijn agressie af en hadden wij genoeg brandstof voor in de wintermaanden.

Mijn moeder Nadya was de goedheid zelve. Het leven had haar gehard, maar ondanks alle tegenslagen bleef ze altijd opgewekt. Ze regeerde het huishouden alsof ze de tsarina zelf was. Van het meest eenvoudige wist zij iets moois te maken. Ze maakte de prachtigste kleding van oude lappen en lakens en creëerde bijna magisch gefabriceerde kunstobjecten van wat zij vond in het bos. Als wij verdrietig waren, troostte ze ons en voor onze verjaardag maakte ze een feestmaal klaar van simpele ingrediënten.

Mijn ouders hadden drie kinderen, tenminste er waren er drie in leven. Het waren er ooit vijf. Eentje was op driejarige leeftijd overleden en de tweede al tijdens de geboorte.

Mijn broer Oleg was achttien en diende in het leger. Hij was ingedeeld bij het 19e legerkorps en hielp mee bij de verdediging van Smolensk, de grote stad ongeveer twintig kilometer zuidelijk van ons. Mijn zusje Anouska was elf jaar jong en ikzelf was in de zomer van 1941 pas vijftien.

We woonden in een soort kleine woongemeenschap. Officieel woonden we in Stabna, alleen bevonden onze huizen zich te ver van de plaats zelf af om ons er echt mee verbonden te voelen. Uiteraard haalden mijn ouders hun benodigdheden in het dorp, maar we probeerden met onze buren zoveel mogelijk zelfvoorzienend te zijn. Ik heb dat nooit als probleem ervaren, integendeel. Ik hield van de rust en van de natuur. De grote stad was geen plaats voor mij en zelfs Stabna gaf mij al de kriebels. Ik was het liefst in en om het huis of in het aangrenzende bos. Tussen de dichte begroeiing voelde ik mij veilig. Het bos zorgde voor een innerlijke rust. Je moet het zelf gevoeld hebben. Het is lastig om uit te leggen.

Direct naast ons huis stond het huisje van Vladimir en Anya, een ouder, kinderloos echtpaar. Voor ons waren het surrogaat grootouders en we kwamen vaak bij hen over de vloer. Anya maakte dan warme melk en Vladimir kon de mooiste verhalen vertellen. Volgens hem waren ze ook allemaal echt gebeurd, hoewel ik daar zo mijn twijfels over had. Het maakte ons niets uit. Vooral tijdens de koude winteravonden brachten we veel tijd bij hen door.

Een kleine twintig meter van ons vandaan stond het derde en grootste huis. Daar woonde oom Sergei met zijn drie zonen. Zijn vrouw was enkele jaren geleden gestorven en hij had de grootste moeite om het hoofd boven water te houden, toch hoorde je hem nooit klagen. Hij droeg zijn kruis in stilte.

We noemden hem oom Sergei, in werkelijkheid was hij een neef van mijn moeder. Oom of neef, daar deden we niet moeilijk over. Familie is familie, in welke graad dan ook.

Sinds de invasie door de Duitsers op 22 juni 1941 was het onrustig in het land. Overal werden versterkingen opgeworpen en legervoertuigen reden af en aan. In eerste instantie maakten wij ons niet zoveel zorgen. Ons land was groot en uitgestrekt, ons leger sterk en niet te vergelijken met de zwakke verdediging in de rest van Europa. Onze mannen zouden de vijand wel tot stilstand brengen. Op het moment dat we hoorden dat Minsk was gevallen, nam onze bezorgdheid toe. Vooral mijn moeder was zeer onrustig. Dit had het meest te maken met Oleg, die daar ergens in Smolensk gelegerd was.

De eerste dagen merkten we niets van het oprukkende Duitse leger. Dat begon pas tegen het eind van de eerste week van juli. Vanuit het westen hoorden we explosies. Ze klonken ver weg, maar werden met de dag heviger. Vooral ’s nachts als het verder stil was, lag ik bang in mijn bed en luisterde naar de geluiden in de verte. Het had iets onwerkelijks, iets ongrijpbaars. Dat die geluiden van destructie geen aankondigingen van een vrolijke tijding waren, dat was mij wel duidelijk.

Halverwege de tweede week van juli klonken de ontploffingen steeds dichterbij. Het waren niet alleen meer de doffe, dreunende explosies, ook het ratelen van de mitrailleurs en het losse geweervuur was goed hoorbaar. Het kwam niet alleen uit het westen, ook uit het noorden en zuiden. Smolensk was gedeeltelijk ingenomen en in het noordwesten stonden de Duitsers al aan de poorten van Jartsevo.

We hadden nog steeds niets van Oleg gehoord en mijn moeder hield zich voor dat geen bericht goed bericht was in dit geval. Ze maakte het zichzelf wijs. Ik denk dat het haar manier was van overleven. Misschien was ze naïef, maar in tijden van nood klamp je je vast aan elke strohalm. Mijn vader ging stoïcijns door met zijn werk alsof er niets aan de hand was. We zagen de angst in zijn ogen.

Tijdens de derde week van juli werd Jartsevo ingenomen. Het 7e Pantserkorps trok de stad binnen en gaf het niet meer prijs. De Russische verdediging had gefaald, maar was niet verslagen. Verse troepen werden aangevoerd vanuit het oosten. Ze waren vastberaden de indringers het land uit te knikkeren en zouden doorvechten tot het bittere eind. Velen hadden vrouwen en dochters of anders in ieder geval zusters. Genoeg om desnoods je leven voor te geven.

Dagenlang werd er zwaar gevochten. Van alle kanten kwamen geluiden van beschietingen. Van Oleg hadden we nog steeds geen bericht en we vreesden ondertussen het ergste.

In de eerste week van augustus leek het alsof de oorlog aan ons voorbij zou gaan. We haalden opgelucht adem. Smolensk en Jartsevo waren dan wel ingenomen, er was nog steeds een smalle corridor die in handen was van onze troepen. In Stabna was geen schot gelost en we verwachtten al helemaal niet dat onze drie kleine huisjes van enig belang zouden zijn. We waanden ons veilig, zo afgelegen en verscholen aan de rand van het bos. We hadden het zo gruwelijk mis.

Op 4 augustus 1941 ergens aan het eind van de morgen kwamen de Duitsers. Het leken losgeslagen honden op zoek naar bloed. Smerige, hongerige straathonden zonder een greintje fatsoen in hun donder. Ze trapten de deuren van onze huizen in. Ons verzetten had geen zin, ze waren met te veel.

Oom Sergei was niet thuis, zijn zonen wel. Sergei was met de kar naar Stabna. Zijn zonen werden meegenomen het bos in. Ik heb zowel mijn oom als mijn neven nooit meer teruggezien.

Mijn vader gebaarde dat we ons rustig moesten houden. We verstonden niet wat de Duitsers riepen, veel goeds was het niet. Ze bekeken ons aandachtig, voornamelijk mijn moeder en mijzelf. Ze bekeken ons niet, ze keurden ons en lachten. Het gaf mij een heel onbehaaglijk gevoel. Instinctief wist ik wat ze van plan waren, alleen durfde ik er niet aan te denken. Vreemd als ik eraan terugdenk dat je als meisje van vijftien gewoon aanvoelt wat er gaat gebeuren zonder dat je enige ervaring hebt op dat gebied.

Met getrokken wapens duwden ze ons vooruit. De oude Anya had moeite het tempo bij te houden. Omdat het niet snel genoeg ging, sleepten ze haar letterlijk aan haar haren verder. Ze gilde van de pijn. Achter ons hoorden we geluid van brekend glas en hout. Onze huizen werden geplunderd en even later in brand gestoken. We hadden niets meer. Op dat moment was dat hetgeen waar ik mij het minst druk over maakte.

We liepen richting het meer. We waren doodsbang. Mijn zusje snikte zachtjes. Ze durfde niet hardop te huilen. Mijn vader liep schijnbaar emotieloos met grote stappen. Ik wist dat hij bang was. Ik voelde het. Hij hield zich groot.

Toen we aan de rand van het meer kwamen, gebaarden ze ons dat we op onze knieën moesten gaan zitten, met onze handen in de nek. Ze richtten hun wapens op ons hoofd en even dacht ik dat ze ons ter plekke zouden neerschieten. Hadden ze dat maar gedaan.

De oude Vladimir en Anya werden ruw overeind getrokken. Een soldaat die blijkbaar de leiding had over het zooitje barbaren nam ze mee naar een boom en zette ze daar neer. Ze bleven stokstijf staan, terwijl de soldaat terugliep naar de rest van de groep. Wegrennen had geen zin. Ze zouden niet ver gekomen zijn.

De soldaat schreeuwde wat bevelen naar een paar mannen. Ze richtten hun geweren en vuurden op zijn commando. Zo stierven Vladimir en Anya, hand in hand aan de rand van het meer, niet ver van de plek waar hij haar ooit ten huwelijk vroeg.

Daarna waren wij aan de beurt. We zaten nog steeds op onze knieën en durfden geen woord uit te brengen. Ik vroeg me af hoe het zou zijn om te sterven en dacht dat ik daar snel genoeg achter zou komen. Ik wilde mijn moeder om haar nek vliegen, maar ik durfde me niet te verroeren.

Mijn vaders handen werden achter zijn rug gebonden en zijn voeten ook. Het was het startsein van een reeks gruwelijkheden.

Drie soldaten trokken mijn moeder mee een paar meter verderop. Ze schreeuwde in het Russisch allerlei verwensingen naar haar belagers. De drie schopten en sloegen haar. Ze viel op de grond. Ze gingen door met schoppen. Ze trapten haar in haar buik en in haar gezicht. Het bloed liep uit haar mond. Een van de soldaten knielde over haar heen en scheurde haar jurk open. Hij verkrachtte haar, terwijl de andere twee lachten. Mijn moeder gilde het uit van de pijn en mijn vader moest toekijken hoe zijn vrouw mishandeld en vernederd werd. Hij vertrok geen spier. Ik wist dat hij inwendig kookte.

Zo gauw alle drie de soldaten zich aan mijn moeder hadden vergrepen, pakte een zijn pistool en schoot haar van dichtbij door het hoofd. Ze lieten haar naakt en bebloed achter op het veld. Dezelfde soldaat liep naar mijn vader toe en zette de loop van zijn pistool tegen mijn vaders hoofd. Hij schreeuwde iets in het Duits. Mijn vader keek bewegingsloos toe. Een schot klonk en ook hij stierf. Hij stierf zonder een traan te laten. Ze konden hem zijn huis afpakken, zijn vrouw, zijn hele gezin, maar niet zijn trots. Nee, niet zijn trots.

Daarna waren alleen ikzelf en mijn zusje Anouska over. Een van de soldaten sloeg mij met de kolf van zijn geweer tegen mijn hoofd waardoor ik achterover op de grond viel. Voor ik doorhad wat er gebeurde, scheurde hij mijn jurk aan stukken. Hij boog zich over mij heen. In een reflex spuugde ik hem in zijn gezicht. Dat moest ik meteen bekopen met een bloedneus.

Ik draaide mijn hoofd en zag dat degene die de leiding had over de groep mijn zusje naar het meer sleepte. Ze was pas elf jaar jong en had geen borstgroei. Ze was slechts een kind! Blijkbaar was ze niet interessant voor de mannen. Ze werd onder water geduwd. De man zette zijn zware laars in haar nek en hield hem daar tot ze niet meer bewoog.

De soldaat die boven op mij lag, duwde mijn benen met geweld uit elkaar en ik voelde een hevige pijn op het moment dat hij bij mij naar binnen ging. Ik keek hem smekend aan en zag zijn kille ogen. Hij was hooguit een paar jaar ouder dan ik. Vanaf dat moment wist ik dat ik nooit in mijn leven een man lief zou kunnen hebben.

Zo gauw hij klaar was, sloot ik mijn ogen en wachtte op de verlossende dood. Die kwam helaas niet. De leider van het stelletje Duitse honden keek mij goedkeurend aan en schopte mij met zijn zware laarzen, waar hij zojuist mijn zusje mee had verdronken, keihard tussen mijn benen. Ik dacht dat ik gek werd van de pijn en kronkelde over de grond. Dat moest ik bekopen met een paar nieuwe trappen. Hij liet zich met een zucht over mij heen vallen en ook hij verkrachtte mij.

Ik voelde zijn zware lichaam boven op mij. Ik voelde hoe hij ritmisch bewoog. Ik voelde overal pijn en wilde slechts één ding. Ik wilde dat het ophield. Ik wilde dood. Ik had er alles voor over om van de pijn af te zijn.

Hij plantte zijn linkerhand in mijn hals en begon te knijpen, met zijn rechterhand hield hij zichzelf overeind. Hij kneep mijn keel met kracht dicht en, terwijl hij zijn witte gif in mij spoot, verloor ik mijn bewustzijn.

3

Hoelang ik daar heb gelegen weet ik niet. Toen ik bijkwam, waren de Duitsers weg. Eerst wist ik niet waar ik was. Ik wist niets meer. Ik wist bij wijze van spreken niet eens meer wie ik was. Het leek of er een totale reset had plaatsgevonden in mijn hersenen. Mijn lichaam deed overal pijn en ik had het gevoel alsof er een betonblok boven op mij lag.

Ik ademde diep en onregelmatig. Ik rilde en mijn lichaam schokte. Ik was in paniek en wilde gillen. Ik had geen controle meer over mijn stem. Je had me probleemloos bont en blauw kunnen slaan, er kwam geen geluid meer uit.

Het duurde een tijd voor ik mijn lichaam weer onder controle kreeg. Mijn ademhaling werd regelmatiger en langzaam kwamen de herinneringen weer terug. Ik opende mijn ogen en keek recht in het van pijn vertrokken gezicht van mijn moeder. Die blik in haar ogen, die afschuw en doodsangst en al dat geronnen bloed zie ik tot op de dag van vandaag nog regelmatig, wanneer ik ’s nachts gillend wakker word. Ze zeggen weleens dat de tijd alle wonden heelt. Lichamelijk is dat wellicht zo, maar geestelijk...? Die wonden gaan nooit meer helemaal weg. Ze helen misschien en we kunnen ze met ons gedrag camoufleren, onderhuids blijven littekens over.

Die Duitse schoften hadden onze lichamen op een hoop gegooid aan de rand van het meer. Dat waren wij in hun ogen waard. We waren niet meer dan voorwerpen die je weggooide als je ze niet meer nodig had. Een fatsoenlijk graf was overbodig. Mijn zusje lag in het meer. Ze hadden zelfs niet de moeite genomen haar lichaam eruit te halen.

Ik wurmde mij tussen de stoffelijke resten van mijn dorpsgenoten door en bevrijdde mijzelf uit de menselijke kluwen. Mijn geest zei dat ik hier zo snel mogelijk vandaan moest, mijn lichaam was het daar niet mee eens. Ik probeerde op te staan. Ik werd meteen zo duizelig dat ik mij terug op de grond liet vallen.

Mijn gezicht zat onder het bloed, de rest van mijn lichaam onder de schrammen en kneuzingen. Mijn hoofd bonkte van de pijn, om over de steken tussen mijn benen maar te zwijgen.

Ik sleepte mij zo goed en zo kwaad het ging naar het meer om mij te wassen. Het water was koud. Er ging niet alleen een reinigende, maar ook een verdovende werking vanuit.

Zo gauw ik weer een beetje helder kon denken, nam ik een besluit. Ik moest hier zo snel mogelijk weg. Ik moest mij verbergen. Het viel mij hard mijn familie achter te laten. Het kon niet anders. Ik kon ze moeilijk in mijn eentje begraven. Ik moest mijzelf in veiligheid brengen. Ik moest overleven, want er speelde voortdurend één woord door mijn hoofd: wraak!

Deels lopend, deels kruipend bereikte ik het bos. Ik kende de weg op mijn duimpje. Ik had er als kind regelmatig gewandeld en gespeeld. Het dichte struikgewas bedekte mij volledig. Dit was mijn domein. Niemand zou mij hier vinden, zeker niet omdat momenteel alles vol in blad zat.

Ik probeerde helder na te denken, dat was niet zo eenvoudig. Ik had dringend kleding en voedsel nodig. Zonder dat zou ik niet lang overleven. ’s Nachts daalde de temperatuur al flink en ik kon mij zo nergens vertonen. Ik zou wachten tot het donker werd en dan naar onze huizen gaan of wat daar van over was.

Ik schrok wakker. Ondanks de spanning was ik in slaap gevallen. Misschien juist goed in dit geval. Ik kon een beetje rust wel gebruiken.

Ik kroop uit mijn schuilplaats. Ik had geen idee hoe laat het was. Het was donker en dat was voor mij op dit moment voldoende. De nachtelijke deken bedekte mijn naaktheid. Niet dat het mij veel had uitgemaakt als iemand mij had gezien. In de overlevingsmodus is moreel besef blijkbaar van ondergeschikt belang. Onder normale omstandigheden vond ik het al vreselijk als iemand slechts een glimp van mij zag, terwijl ik in de wastobbe zat. Op dit moment liep ik halfnaakt door het bos.

Behoedzaam legde ik de weg af naar de plek waar onze huizen ooit stonden. Ik schrok van ieder geluid en dook telkens bang ineen. Voor mijn gevoel kon er ieder moment een Duitser tevoorschijn springen om mij opnieuw te grazen te nemen. Die angst werkte aan de ene kant verlammend, alleen zorgde die er vreemd genoeg ook voor dat ik doorging.

Hoe dichter ik bij ons huis kwam, hoe heviger de stank van verbrand hout werd. Het vuur was niet eens uit. De rook liet mijn ogen tranen. Het deed zeer. De roodgloeiende resten verspreidden een spookachtig schijnsel in de donkere nacht.

Ons huis en dat van de oude Vladimir waren volledig verwoest. Er was niets over dan een smeulende hoop waar hier en daar resten van balken als beschuldigende vingers omhoogstaken. Midden in de puinhoop lag het fornuis, ooit de trots van mijn moeder.

Het huis van oom Sergei was deels van steen en stond voor de helft overeind. Dat was mijn redding. Alleen het voorste gedeelte was verwoest, de achterkant leek redelijk intact.

De deur lag op de grond. Hij was met grof geweld uit de sponningen getrapt. Ik stapte er behoedzaam overheen, bang dat ik op iets scherps zou trappen.

Binnen was het een puinhoop en stonk alles naar het vuur. Mijn ogen prikten en ik zag bijna niets. Voetje voor voetje schuifelde ik op de tast tussen de rommel door, op zoek naar kleding of iets eetbaars. De warmte van de smeulende resten kwam mij tegemoet als een verstikkende deken en maakte de persoonlijke hel compleet.

Ik zocht een tijd en vond uiteindelijk wat bruikbare kleding. Het had ooit mijn neven toebehoord en het slobberde langs mijn lichaam. Het was beter dan niets. Het hield mij warm en ik kon mij tenminste weer in het openbaar vertonen. Alles wat eetbaar was hadden de Duitsers waarschijnlijk meegenomen. Ik kon in ieder geval niets vinden.

Ik durfde niet langer tussen de puinhopen rond te zoeken. Bang dat ik mijn longen voorgoed zou beschadigen en uiteindelijk zou stikken door de rook en bang dat de Duitsers toch terug zouden komen. De enige plek waar ik mij kon schuilhouden was het bos.

Zo stil en ook zo snel mogelijk liep ik de weg terug naar de dichte begroeiing. Ik luisterde goed of ik ergens stemmen of voetstappen kon horen. Alles was stil, op het telkens terugkerende geweervuur en de explosies na dan. In de verte blafte ergens een hond.

Ik kon niet slapen. Ik wilde het wel. Ik durfde het niet. Waar moest ik heen? Ik had geen idee. Misschien moest ik per dag of wellicht per uur bekijken wat het beste was.

Ik lag op mijn rug en dacht na. De pijn in mijn lichaam was draaglijk. Daar was dan ook alles mee gezegd. Dat ik misschien wel zwanger was, kwam niet eens bij mij op. Ik wist van de bloemetjes en de bijtjes, alleen had ik daar een heel andere voorstelling van.

Ik betastte de beschadigde plekken. Het zou vanzelf wel overgaan, dacht ik. De pijn van binnen niet. Die ging nooit meer weg. Daar was ik van overtuigd.

4

Het werd al vroeg licht en ik overlegde met mijzelf wat te doen. Ik bekeek de kleding die ik ’s nachts aan had gedaan. Het was te groot, maar het stond niet eens zo gek.

Mijn eerste prioriteit was voedsel vinden. Als ik wilde overleven moest ik eten. En geloof me, ik wilde overleven. Ik wilde niets liever dan dat. Ik wilde degenen die mij dit hadden aangedaan te grazen nemen. Ik mocht dan misschien pas vijftien zijn, de gebeurtenissen van de afgelopen uren hadden mij veranderd van een lieve zorgzame dochter in een wraakzuchtige godin. Ik had gevoelens die ik daarvoor niet voor mogelijk hield. Ik wilde dood en verderf zaaien en het liefst alle Duitsers eigenhandig de nek omdraaien.

Er was alleen een klein probleem. Ik had nooit een wapen vastgehouden, laat staan dat ik er mee geschoten had. Het meest gevaarlijke gereedschap dat ik kende, waren de bijl van mijn vader en de keukenmessen van mijn moeder. Beide waren verloren gegaan tijdens de brand.

Het enige wat ik kon bedenken was naar Stabna zelf te gaan. Mogelijk stond daar voldoende overeind om voedsel en een wapen te vinden, zodat ik in ieder geval de kans had het een paar dagen langer vol te houden, dan wanneer ik in het bos bleef. Een paar dagen langer volhouden, dat was al heel wat op dit moment.

Wellicht waren er dorpsgenoten in leven. Misschien was oom Sergei daar wel ergens. Ik koesterde niet veel hoop, zelfs een sprankje was al beter dan niets.

Het was niet ver en ik wist de weg, alhoewel we onder normale omstandigheden het brede karrenpad volgden dat onder langs het meer liep. De omstandigheden waren op dit moment verre van normaal, dus nam ik de langere route, langs de noordkant van het water. Het was een eind om, maar wel een stuk veiliger. De begroeiing was dicht en verschafte mij de nodige beschutting. Om eerlijk te zijn, voelde ik er ook niets voor om de zuidelijke route te nemen en dan mijn dode familieleden weer tegen te komen. Dat beeld stond mij veel te levendig voor ogen. In mijn fantasie zag ik de maden en vliegen al uit hun lichamen kruipen.

Ik deed er veel langer over dan verwacht. Mijn lichaam was er erger aan toe dan ik wilde toegeven. Ik probeerde zo laag mogelijk te blijven tussen de groene struiken en dat kwam mijn rug niet bepaald ten goede. Uiteindelijk bereikte ik de rand van het bos zonder iemand tegen te komen.

Ik zocht een plaats tussen het struikgewas van waaruit ik de omgeving goed kon overzien en wachtte. Waarop wist ik eigenlijk niet, het leek mij veiliger eerst de kat uit de boom te kijken, dan zomaar tussen de beschuttende bladeren vandaan te komen.

Er gebeurde helemaal niets. Vanuit de verte hoorde ik geweervuur en het ratelen van mitrailleurs. Het geluid kwam al van verder weg dan gisteren. Zo af en toe klonk er een hevige explosie en zowel in het noorden als het zuiden was rook te zien.

Zo gauw ik mijzelf er van overtuigd had dat alles veilig was - voor zover ik dat kon dan - kwam ik voorzichtig tevoorschijn. Zo snel ik kon, rende ik naar het eerste het beste huis dat ik tegen kwam en verborg me achter een stapel hout. Ik was werkelijk doodsbang dat er ergens Duitsers verstopt zaten. Stabna leek uitgestorven. Of iedereen was dood of ze hielden zich verborgen. Ik hoopte op dat laatste.

Ik keek voorzichtig over de houtstapel heen. Er was hier zwaar gevochten. Vanuit mijn schuilplaats zag ik alleen beschadigde gebouwen. Sommige huizen waren vrijwel geheel ingestort of zwartgeblakerd, andere hadden de nodige kogelgaten. Niets was meer heel. Op straat lag puin. Een eindje verderop lag een smeulende motor met zijspan.

Ik vond het lastig te bepalen wat te doen. Niet zo vreemd voor een vijftienjarige in een oorlogssituatie. Kon ik zomaar bij het eerste het beste huis naar binnen gaan op zoek naar bruikbare spullen? Was dat geen stelen? Stel dat er mensen in het huis waren, wat moesten die dan wel niet van mij denken.

Ik besloot het erop te wagen en rende naar een huis aan de overkant van de straat. De deur stond open. Het dak was voor een deel ingestort. In de gang lag het lichaam van een vrouw. Ik stapte zonder enige aarzeling over haar heen.

Het voelde onwennig aan om in een vreemd huis rond te snuffelen. Als iemand mij op dat moment had gezegd dat ik dit de komende jaren aan een stuk door zou doen, had ik het niet geloofd.

Ik had geluk. In een kast vond ik kleding dat mij goed paste. Er waren zelfs bijbehorende laarzen met stevige zolen. Dat was hard nodig met al het puin op straat.

In de keuken lag een stuk brood, zo voor het grijpen. Het was een beetje hard, toch smaakte het hemels. Ik ging op de grond zitten en at het op. Helaas was er verder niet veel eetbaars te vinden en ik besloot mijn geluk verderop in de straat opnieuw te beproeven.

Ik rende een paar huizen voorbij die te veel beschadigd waren en kwam bij een soort van buurtwinkel. Ze verkochten er van alles en nog wat. De deur was op slot, de winkelruit lag aan diggelen. Ik klom naar binnen en sneed mij aan het glas. Dat deed pijn, alleen was ik te opgewonden om er aandacht aan te besteden.

In de winkel was het een puinhoop. Een paar dagen geleden bevond alle koopwaar zich waarschijnlijk netjes op houten stellingen, momenteel lag het over de grond verspreid. Kleding, ingeblikt voedsel, gereedschap, het lag allemaal door elkaar. Tegen de muur zat een dode man. Het was mogelijk de eigenaar die had geprobeerd zijn handel te verdedigen.

Mijn oog viel op een kleine bijl met een houten steel. Ik pakte het op. Het lag goed in de hand. Het was niet zo’n grote bijl als die van mijn vader. Die was voor mij niet hanteerbaar. Deze voelde aan alsof hij voor mij was gemaakt. Het vlijmscherpe blad was hooguit tien centimeter lang. Ik hield de steel in mijn rechterhand en keek om mij heen. Plotseling, eigenlijk zonder dat ik het zelf in de gaten had, wierp ik het ding richting de deurpost aan het eind van de ruimte waarin ik mij bevond. Tot mijn stomme verbazing bleef het recht in het hout steken, vrijwel op de plek waar ik naar gekeken had.

Ik stond versteld van mijn werpkunsten. Ik had niet eens echt gemikt. Het ging gewoon vanzelf. Ik liep tussen de rommel door naar de deur en trok de bijl uit de post. Dat kostte de nodige moeite. Het metaal was diep in het hout doorgedrongen. Ik probeerde hetzelfde kunstje een aantal keer en telkens kreeg ik de bijl precies op de uitgekozen plaats. Dat gaf mij moed. Ik had iets gevonden waarmee ik mijzelf kon verdedigen, waarmee ik kon moorden, waarmee ik wraak kon nemen.

Ik zocht tussen de rommel op de vloer en vond nog twee identieke bijltjes, een koppelriem en bijbehorende veldfles. Ik deed de riem om, stak de bijlen met de steel ertussen en maakte de veldfles eraan vast. Het stond heel stoer. Ik zou bijna bang worden van mijzelf.

Ik verliet de winkel, zoals ik er binnen was gekomen, alleen lette ik deze keer goed op de glassplinters. Van de meeste huizen in deze straat was het dak ingestort. Ik ging van huis tot huis om ze te doorzoeken. Hier en daar vond ik bruikbaar voedsel. Ik at ervan en nam zoveel mogelijk mee.

In het derde huis hoorde ik gestommel en fluisterende stemmen. Onwillekeurig pakte ik een bijl uit mijn riem en hield hem in de aanslag. De stemmen kwamen uit een afgesloten kamer. Ik sloop ernaartoe en legde mijn oor tegen de deur te luister. Ik hield mij zo stil mogelijk om te horen welke taal ze spraken. Het was gelukkig Russisch, alleen dat betekende niet automatisch dat de kust veilig was.

Ik duwde de deurklink naar beneden en opende voorzichtig de deur. Dit had ik normaal nooit durven doen. Door de bijl in mijn hand voelde ik mij oppermachtig. Mij kon niets gebeuren. Als iemand iets probeerde, dan zou ik zijn hoofd doormidden klieven.

In de kamer zaten een vrouw en twee kinderen. Ze keken mij met bange ogen aan en even dacht ik dat ze zouden gaan gillen. Ik gebaarde dat ze stil moesten zijn en knielde bij hen neer. Ze bekeken mij alsof ik een belangrijke strijder was. Op dat moment voelde ik mij ook zo. Een voor mij vreemd gevoel. Ik bruiste van het zelfvertrouwen.

Ze vroegen mij om te blijven. Ik stemde ermee in. Ik hoefde er niet eens over na te denken. Waarom zou ik het niet doen? Ik had in ieder geval een dak boven mijn hoofd, voedsel en aanspraak. Dat was voorlopig voldoende. Ik bleef in totaal twee dagen en nachten bij mijn nieuwe vrienden.

5

De eerste nacht verliep heel chaotisch. Er werd hevig slag geleverd in het oosten. Het ging vrijwel de hele nacht door. De explosies waren heftig. Niet zo erg dat het huis ervan trilde, alleen ook weer niet zover weg dat ik mij geen zorgen maakte. Stel dat Stabna opnieuw onder vuur werd genomen, dan zouden we hier aan ons einde komen.

De kinderen waren bang en huilden regelmatig. We kropen dicht tegen elkaar aan. Ik voelde hoe hun kleine lichaampjes beefden. Uiteindelijk vielen we in slaap.

Ik schrok met een schok wakker en had even geen idee waar ik was. Ik had een vreselijke nachtmerrie gehad. Vreemd genoeg niet over mijn verkrachting of het afslachten van mijn familie. Ik droomde over een grote ommuurde stad die werd belegerd door afzichtelijke wezens. Ze bestookten haar met katapulten. In de stad zelf waren dikke vieze spinnen druk in de weer een enorm web te maken om de projectielen tegen te houden. Een van die spinnen zag mij en kwam naar mij toe. Ik probeerde weg te rennen. Het lukte niet. Met zijn poten hield hij mij vast. Ik zag zijn grote kwijlende kaken opengaan en zette het op een gillen. Op dat moment werd ik wakker en met mij de anderen in de kamer.

Ik stelde ze gerust en zei dat ik eng had gedroomd. Van slapen kwam het niet meer. We zongen kinderliedjes en vertelden elkaar verhaaltjes tot het ochtend werd. Wat een wonderlijke manier om de nacht door te komen tussen al dat geweld.

Op de een of andere manier voelde ik mij verantwoordelijk voor mijn nieuwe vrienden, hoewel ik niet de oudste was. Het was voor mij een heel rare gewaarwording. De gebeurtenissen van de afgelopen dagen hadden een vuur in mij ontstoken dat steeds feller ging branden. Ondanks alle angst en het verdriet om mijn familie, voelde ik mij als herboren. Misschien kwam het juist wel door de angst, de - fysieke - pijn en het verdriet. Ik was geen tienermeisje meer, ik was een jonge vrouw. Een op wraak beluste jonge vrouw. Mannen, berg je maar! Ik kom eraan en ik ken geen genade!

Die ochtend pleegde ik mijn eerste moord. Ik kan uiteraard zeggen dat ik niet anders kon, alleen zegt niet iedereen dat. Is dat niet hét excuus dat elke moordenaar gebruikt. Meneer de rechter, ik kon niet anders. Het standaard cliché van elke misdadiger om zijn daden te rechtvaardigen.

In mijn geval was het echt zo, oordeelt u zelf. Ik kon gewoon niet anders. Het was hij of ik of beter gezegd: hij of een onschuldige jongen. Het was een mix van emoties. Van doodsangst tot uitzinnige blijdschap over zijn dood. Iets om van te walgen en tegelijk trots op te zijn. Iets om onder normale omstandigheden de kogel voor te krijgen. De omstandigheden waren hier niet normaal.

Ik was op zoek naar extra voedsel voor mijn nieuwe vrienden en voor mijzelf. Ik had geen idee hoelang de oorlog zou duren, alleen dat hij snel afgelopen zou zijn geloofde ik niet. Dat stadium waren we gepasseerd.

Op mijn zoektocht kwam ik enkele andere overlevenden tegen en helaas ook de nodige lijken. Voornamelijk lijken. Sommige inwoners waren op slag gedood, anderen waren uiteindelijk aan hun verwondingen overleden. Ik kwam geen Duitsers tegen. Wellicht waren er aan hun zijde ook doden of gewonden gevallen. Blijkbaar waren die door hun strijdmakkers meegenomen. Ik had niet verwacht dat die Duitse honden zoveel fatsoen zouden hebben. Daar had ik mij blijkbaar in vergist.

Ik wilde net teruggaan toen ik in de verte stemmen hoorde. Mijn eerste reactie was ervandoor te gaan. Tot mijn eigen stomme verbazing bleef ik staan. Ik wilde zien waar die stemmen vandaan kwamen. Het waren geen Duitsers en ook geen Russen. Het klonk Hongaars of Slowaaks of iets in die geest.

Ik sloop dichterbij en verborg mij in een half ingestort hoekhuis. Op dat moment kwamen die puinhopen mij goed van pas. Voorzichtig kroop ik tussen de stenen en balken door tot ik zicht had op de aangrenzende straat. Ik moest goed opletten mijn handen niet opnieuw open te halen, die zou ik nog hard nodig hebben. Zonder goede bruikbare handen begin je niet veel.

Er liepen twee mannen. Nou ja liepen, het was meer zwalken. Ze waren duidelijk aangeschoten of misschien zelfs stomdronken. Ik vroeg me af of dit ook vrouwenverkrachters waren. Hoeveel zouden ze er al te grazen hebben genomen?

Ze hadden een soort uniform aan. Ik herkende het niet. Het leek een bij elkaar geraapt zooitje, waarschijnlijk van een of andere militie die aan de kant van de Duitsers meevocht. Er waren er wel meer die dat deden. Sommigen om het avontuur of om legitiem te plunderen en te moorden. Anderen, omdat ze daarmee in een goed blaadje probeerden te komen bij de Duitsers. Ze gingen er bij voorbaat al vanuit dat de Duitsers zouden overwinnen. Nou, dan hadden ze buiten de Russische Beer gerekend.