Schuldig

Liesbeth Dekker

Schuldig

Liesbeth Dekker

1e druk januari 2020

Uitgeverij: Godijn Publishing

Vormgeving omslag: Jen Minkman

Auteursfoto: Liesbeth Dekker

ISBN 978-94-93157-20-0

ISBN E-book 978-94-93157-49-1

NUR 305

© 2020 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Proloog

‘Hoelang bent u getrouwd, mijnheer Deurning?’ vraagt de inspecteur van politie.

Hein, de mijnheer Deurning in kwestie, is midden zeventig en ziet er zo verfomfaaid uit als een mand met vuile was. Zijn geur is bijpassend. Hoewel hij aan zijn eigen eetkamertafel zit, kijkt hij de kamer rond alsof deze hem onbekend is.

‘Vorig jaar hadden we groot feest, meneer,’ antwoordt Hein. ‘Toen waren we vijfenveertig jaar getrouwd.’

Normaal zou Hein er iets cynisch aan hebben toegevoegd. Over de kosten van het feest. Dat hij er tien jaar voor krom had moeten liggen. Of hij zou tegen de rechercheur hebben gezegd dat die daar een puntje aan had kunnen zuigen en dan had de agent zich misschien afgevraagd of dat een seksueel getinte opmerking was, omdat hij de uitdrukking niet kende. Maar vandaag is Hein zo verslagen dat cynisme geen deel uitmaakt van zijn systeem. Hij begint te plukken aan de kleine geborduurde steekjes van de linnen loper die de blinkende tafel bedekt.

‘Is dit uw eerste huwelijk?’

Wat is dat voor rare vraag?

‘Ik doe niet aan scheiden!’ Hein is kribbig.

‘Waar heeft u uw vrouw Ria ontmoet?’

‘Wat doet dat er nou toe? Als je zin hebt in een romantisch verhaal, dan ga je maar naar de bioscoop!’ snauwt Hein.

De rechercheur blijft rustig.

‘Ik probeer een beeld te krijgen van uw relatie met uw vrouw…’

‘Oh, nou heb ik je door. Jij denkt hij zal na vijfenveertig jaar wel op haar zijn uitgekeken en haar naar de andere wereld hebben geholpen. Nou, dan moet ik je teleurstellen, vriend. Het was liefde op het eerste gezicht en die liefde zit tot op de dag van vandaag nog net zo diep als toen!’

Hein maakt een geluid als van een kameel die zich verslikt. Een traan biggelt over zijn wang. Hij veegt hem nijdig weg. De rechercheur voelt zich verplicht zich af te vragen of het echt is of gespeeld. Hij maakt een aantekening in het traditionele notitieboekje en kijkt dan weer naar de geëmotioneerde Hein, die nu het deksel van een porseleinen schaaltje ronddraait. De rechercheur bedenkt dat zijn oma precies zo’n zelfde schaaltje op een dressoir heeft staan.

‘Wat voor werk heeft u gedaan?’ vraagt hij op een professionele, neutrale toon, die op geen enkele wijze verraadt waar hij op uit is.

‘Ik heb me halfdood gewerkt in de wegenbouw, meneer. Vijftig jaar lang. In mijn tijd mocht je amper naar school. Ik moest op mijn vijftiende gaan werken, want er moest brood op de plank komen. Leren deed je in de praktijk!’

Oké, toch wat cynisme.

‘Wat deed uw vrouw voor werk?’

‘Mijn vrouw zorgde met veel toewijding voor haar gezin, zoals het hoort!’

‘Hebben uw vrouw of u geld geërfd?’

Hein doet zijn mond al open om de politieman nijdig te vragen waar hij zich mee bemoeit, maar bedenkt dat hij de sterke arm niet te veel tegen zich in het harnas moet jagen. Dus herpakt hij zich en veinst rust.

‘Geen cent, agent. Geen van beiden, maar waarom uw interesse voor een eventuele nalatenschap?’

De politie is er op getraind geen antwoord te geven op vragen van verdachten, maar Hein kan zelf wel raden dat de vraag is gebaseerd op wat de ‘agent’ om hem heen ziet. Een flink huis, mooie spullen, goede auto, kinderen die al dan niet hebben gestudeerd…

‘Oh, u denkt: wat ik zie kan een ongeschoold arbeidertje nooit in zijn eentje bij elkaar verdienen? U ziet het, dat kan dus wel, maar dan moet je wel hard werken, jongeman. Hard werken en zuinig zijn!’

‘Wanneer heeft u uw vrouw voor het laatst gezien?’

‘Donderdag om tien voor zeven.’

‘Heeft ze aangegeven dat ze die avond nog weg ging?’

‘Nee, natuurlijk niet, anders had ik wel geweten waar ze was.’

‘Was er iets bijzonders? Was ze anders dan anders? Was ze nerveus? Depressief?’

‘Absoluut niet. Mijn Ria was die avond het zonnetje in huis, zoals altijd. Er was geen enkele aanleiding voor depressies of andere narigheid.’

‘Hadden jullie ruzie? Was ze boos op u? U op haar?’

‘De eerste keer dat wij ruzie hebben, moet nog komen, meneer.’

‘Weet u of ze die avond gebeld is door iemand? Is er iemand langs geweest?’

‘Hoe kan ik dat weten als ik er niet was?’

‘We zullen bij buren informeren en uw telefoongegevens opvragen. Zijn er spullen uit het huis verdwenen? Iets van waarde? Geld? Apparatuur?’

‘Nee, niks. Dus ze is ook niet ontvoerd door iemand die op geld uit is. Of wilde inbreken en niet wist dat er iemand thuis was. Oeps, wel iemand thuis, hup, dood, in de kofferbak en weg ermee.’

‘Zijn er persoonlijke spullen van uw vrouw weg? Jas, tas, sieraden?’

‘Nee, absoluut niet. Zelfs haar schoenen staan er nog. Daarom is het zo helder als glas, agent. Ze is niet zelf vertrokken!’

‘Waar was u op de avond dat uw vrouw verdween?’

‘Klaverjassen, mijnheer. Dat doe ik al meer dan dertig jaar. Elke donderdag. Met dezelfde maten.’

‘Hoe laat?’

‘Van zeven tot tien, altijd.’

‘En daarna?’

‘Daarna ging ik naar huis om te ontdekken dat mijn vrouw er niet meer was. Mijnheer!’

[2010]

1

Met een zucht plaatst Rebecca het laatste pannetje in het afdruiprek. Wat een ouwe meuk! Het pannetje mist een oor en heeft aan de binnenkant alle kleuren behalve de originele. Het afdruiprek zou eigenlijk sentimentele gevoelens moeten oproepen. Ze heeft hier in huis immers nog nooit een ander rek gezien dan dit groen-witte draadrek. Vintage! Ooit was haar ouderlijk huis prachtig, maar sinds hun intrek is er niet veel veranderd of vernieuwd en nu haar moeder er niet meer is, wordt dat steeds meer merkbaar. Ria had er zeker op aangedrongen nieuwe pannen aan te schaffen. Hein ziet er het nut niet van in.

Rebecca draait zich om, om te zien of haar vader zijn vla al op heeft en is precies op tijd om het schaaltje uit zijn handen te grissen. Hij heeft zijn lepel neergelegd en zijn vinger uitgestoken om daarmee de laatste restjes te verwijderen. Een golf van weerstand welt op. Sinds hij zijn vrouw heeft verloren, lijkt het alsof niks hem nog kan schelen.

‘Geef maar hier pa, afwassen doe ik wel!’

De oude man werpt zich achterover in zijn stoel in een overdreven gebaar van verslagenheid. Op zijn lichtblauwe trui zit een klodder vla en als Rebecca met een natgemaakte theedoek de vlek wegpoetst, voelt het alsof ze een van haar zoontjes onderhanden neemt.

‘Ga jij lekker in je luie stoel zitten, dan kom ik zo nog met een kopje koffie,’ zegt ze, onbedoeld op een toon die je bij kinderen gebruikt.

‘Nee, ik drink ’s avonds altijd thee!’

Dat is niet zo, maar Rebecca gaat er niet tegenin.

De vergeelde waterkoker aanzetten, doekje over het formica tafelblad halen, papschaaltje en lepel afwassen, water weg laten lopen, wachten tot het theewater kookt. Een zucht.

Ze vindt het logisch dat ze voor haar oude vader zorgt. Hij heeft jaren voor haar gezorgd en hij is nog te goed om in een bejaardentehuis te stoppen. Twee keer per week is er een hulp in de huishouding. Buurvrouw Gerry maakt elk weekend een pannetje soep en elke woensdag stamppot. Er is iemand die hem in bad doet en zorgt dat hij op tijd naar de kapper gaat. De rest van de zorg is voor Rebecca. Haar drie broers staan altijd vooraan als er een excuus moet worden bedacht om geen bijdrage te leveren. Ze heeft zich er lang boos om gemaakt. Ze heeft zich een hele tijd verzet tegen alle rollen die ze kreeg opgedrongen. Echtgenote, moeder, dochter, zus… Iedereen rekende altijd automatisch op Rebecca. Haar carrière als architect leek een sluitpost. “Voor als er nog tijd over was.” Het heeft wat voeten in aarde gehad, maar nu is er een mooie balans in haar leven.

Het leven van haar vader zit echter in het slop. Nog altijd is Ria zijn grote liefde. Zelfs nu ze al drie jaar is verdwenen, adoreert hij haar. Zijn nijdige blik verandert in met tranen gevulde ogen als hij aan zijn Ria denkt. Zij is letterlijk de vrouw van zijn dromen, want Ria deed alles precies zoals haar man het graag zag. Ze cijferde zich volledig weg en had altijd voor hem gerend.

De klik van de waterkoker onderbreekt haar overpeinzingen. Ze zet thee in een klein potje en brengt het met een kopje en een suikerpot naar haar vader. Hij kijkt op, ziet de thee, fronst, lijkt wat te willen zeggen, maar houdt zich stil.

Na nog wat instructies, waarschuwingen en aanwijzingen die automatisch uit haar mond komen, laat ze haar vader alleen achter. Deels opgelucht dat ze weer van hem af is, deels met schuldgevoelens, omdat ze met de nodige irritatie en boze gedachten een oude man alleen achterlaat, trekt ze deur achter zich dicht.

Ze stapt in haar hagelnieuwe Audi en lijkt in een andere wereld te stappen. Háár wereld. De Audi A5 Sportback is haar keuze en hoort bij haar en haar carrière. Geen praktische gezinsauto (advies van haar man), geen onpraktische cabrio (voorkeur van haar zakenpartner) en ook geen patserige benzineslurpende tank die haar jongste broer voor haar bedacht, maar de auto die zij mooi vindt.

[1944 – 2004]

2

Een van de vroegste herinneringen die Ria heeft, is dat twee van haar broers een kikker in haar jurkje probeerden te stoppen. Ze moet er om lachen. Als jongste meisje in een gezin van vijftien was ze nogal eens het doelwit van plagerijen, maar de pech voor haar broers was dat ze niet zo bang was uitgevallen en het nogal wat moeite kostte om haar op de kast te krijgen. Nou ja, waarschijnlijk werd de uitdaging daardoor alleen maar groter en vonden de jongens het juist leuk dat ze hen net zo hard, of liever nog harder terugpakte. Het mislukte kikkerincident werd gewraakt met een dode rat in hun bed. Ze had zelf de lakens in de teil moeten wassen, zo klein als ze was, maar ze had een moeder die de humor inzag van dit soort geintjes en apetrots was op haar kleine meid die zo goed tegenstand bood aan haar vele broers. Dertien kinderen waren er geweest, waarvan tien jongens! Net geen elftal, werd er altijd gelachen. Emmie en Aaltje waren de oudste kinderen en meteen de eerste meisjes. Na de geboorte van Aaltje had haar vader verzucht: nu wil ik alleen nog maar jongens! Het was bijna gelukt. Na zes jongens had haar moeder gezegd: ‘En nu wil ik weer eens een meisje!’ En ook die wens was vervuld in de vorm van kleine Ria. Het kindertal werd daarna afgerond met nog eens vier jongens.

Ria kan terugkijken op een prachtige jeugd. Het gezin barstte van liefde en saamhorigheid. Ze hadden het niet breed met zoveel hongerig monden, maar dat maakte je ook snel tevreden en het hele gezin werd geleerd een steentje bij te dragen. De jongens vingen vis, strikten konijnen en rooiden aardappels. De oudste meisjes runden al snel het huishouden en Ria’s moeder ging over het eten. Van moestuin tot boodschappen en van taart tot eigengemaakte kaas. Maar de jongens werden ook niet gespaard in het huishouden. Afdrogen was in hun huishouden een officiële mannenklus.

Ria werd geboren in januari 1939 en was dus oud genoeg om het een en ander bewust mee te maken van de oorlog, al was de oorlog op hun platteland voor een groot deel aan hen voorbij gegaan. Ze zagen wel eens Duitsers langskomen, maar die stopten zelden. Als dat al gebeurde, dan legde haar vader niet uit waarom dat was. ‘Om de weg te vragen,’ zei hij hooguit. Na de oorlog begreep ze pas dat de heren van het Duitse leger hadden geïnformeerd naar aanwijzingen over onderduikers en wie die onbekende neefjes en nichtjes waren geweest die kwamen logeren bij verschillende gezinnen in het dorp. Toen in de winter van 1944-1945 met een behoorlijke frequentie mensen aan de deur kwamen om geld en sieraden te ruilen voor simpele dingen als kool en aardappels vond ze dat alleen maar prachtig.

‘We hebben een winkel, we hebben een winkel,’ had ze geroepen en vrolijk in haar handjes geklapt, want dit was veel leuker dan winkeltje spelen met blaadjes van bomen als groente en knopen als betaalmiddel. Ze vergaapte zich regelmatig aan die mensen die langskwamen. Het was een bonte stoet. De meeste van hun kleren waren versleten, maar er kwamen ook mensen in, wat achteraf bezien, hun voormalige zondagse goed moet zijn geweest. De eerste jaren bewaard voor net, maar toen de oorlog bleef voortduren, ingezet als dagelijkse kleding. De kapsels waren vaak heel anders dan ze gewend was in haar omgeving en bijna niemand van de “klanten” droeg klompen. Wel rare schoenen met houten zolen of met een stuk autoband of jute eroverheen. Er was eens een mevrouw gekomen met een prachtige bontjas. Onder de jas zag ze er heel haveloos uit, wat duidelijk werd toen ze het bont uittrok om te ruilen voor eten. Ze was weer weggegaan met een oude deken om haar schouders, die Ria’s moeder haar uit meelij in haar handen had geduwd. Zich niet bewust van het werkelijke leed en de absolute wanhoop hadden Ria en haar jongste broers zich buikpijn gelachen met het imiteren van die stadse bezoekers.

Ook de voertuigen waren soms aanleiding voor opwinding bij de kleine Ria. Een kinderwagen vol Perzische tapijten, een omgekeerde keukentafel op wieltjes met schilderijen tussen de poten en zelfs een keer een ligbad op wielen met een staande klok erin. Maar niemand wilde de klok kopen. Sommige boeren kochten wel eens een schilderijtje waarin ze wat zagen, of iets omdat mensen niks beters hadden en ze meelij hadden, maar een klok? Of ze er nu wel of niet zelf al een hadden, zo’n klok was niets waard. Elke boer begreep dat je spullen moest aannemen die je zelf goed kon gebruiken of die na de vreselijke oorlog waarde zouden hebben. Het liefst dus goud. Ria vroeg zich later wel eens af waar al die sieraden waren gebleven die de boeren, zo ook haar ouders, verwierven. Ze nam aan dat ze van lieverlee te gelde waren gemaakt, maar er werd nooit over gepraat. Er was uiteindelijk alleen nog een ring. Die had haar moeder gedragen en Emmie had hem geërfd.

En het armbandje.

Ria herinnerde de dag van het armbandje alsof het gisteren was. De dag was koud, maar zonnig begonnen. In de loop van de ochtend was het steeds donkerder en kouder geworden. Uiteindelijk was het gaan ijzelen en werden de wegen volkomen onbegaanbaar. De stedelingen arriveerden dus niet alleen met honger, maar ook met kapotte knieën en een paar mensen zelfs met botbreuken door de valpartijen. Haar vader was stoïcijns doorgegaan met zijn handeltje, mompelend over “die arme drommels”, terwijl haar moeder zonder wat te zeggen een noodhospitaal inrichtte. In de prachtige, geboende gang van de hofstee, die zo lang en breed was dat Ria er had leren fietsen, gooide haar moeder stro op de marmeren vloer. Als motten die een felle lamp ontdekken, meldden uitgeputte armoedzaaiers zich bij de comfortabele boerderij om hun al dan niet geveinsde verwondingen door Ria’s moeder te laten verzorgen. Er verscheen zelfs een Joodse arts die zijn onderduikadres had verlaten om de breuken te zetten! Emmie moest voor de ziekenboeg soep koken van kool en flintertjes heus vlees dat van een konijn afkomstig was, maar waarvan werd gefluisterd dat het een rat was geweest. Ria’s oudste broer had na de oorlog beweerd dat hij ratten fokte en verkocht als konijnenbout, maar Ria geloofde er niets van. Ze hadden wel konijnen gefokt, maar een hok met fokratten had ze nooit gezien.

In de loop van de dag was er een jongen aangekomen om een en ander te ruilen bij “Grootzicht”, de boerderij waar Ria opgroeide. Hij had niet veel.

‘Waar zijn je ouders?’ vroeg haar vader.

‘Dood,’ zei de jongen zacht. ‘Enschede.’

De jongen, die hooguit twaalf of dertien was, kreeg tranen in zijn ogen. Op dat moment zag Ria een meisje dat zich achter de jongen verschool. Ze was misschien vijf, misschien acht, het was moeilijk te zeggen; ze was klein en ondervoed. Ze droeg een prachtig, lichtblauw zomermanteltje en zwarte lakschoentjes. Ria had nog nooit zoiets moois gezien. Maar wat haar vooral opviel, was hoe mooi het meisje zelf was. Ze had lange, lichtblonde krullen, korenbloemblauwe ogen en een klein roze mondje. Ze leek wel een levende pop! Ria hield haar adem in. Zij wilde dat meisje zijn! Ze wilde dat meisje hebben! Ze wilde haar jasje en haar lakschoentjes, maar ze wilde vooral het hele meisje zelf.

Altijd als Ria terugdacht aan het moment, hield ze haar adem in. Telkens was ze weer bang dat haar herinnering een andere wending zou nemen en haar opeens zou laten weten dat ze bij vader had gezeurd het meisje het jasje en de schoentjes te laten verkopen. Misschien had haar vader haar dan bruusk opzij geduwd en gezegd dat ze niet zo raar moest doen, maar stel dat hij het jasje en de schoentjes had aangenomen, omdat zijn dochtertje ze toevallig mooi vond? Maar Ria had niets gezegd tegen haar vader. Het had niet uitgemaakt, want wat in werkelijkheid gebeurde, was veel schrijnender. Terwijl ze als gebiologeerd naar het meisje staarde, deed het broertje zaken met haar vader. Ria zag daardoor niet dat haar vader een beeldschoon zilveren bedelarmbandje aannam. Het was het laatste cadeau dat het meisje van haar ouders had gekregen en het enige wat ze nog had met een emotionele waarde. Helaas had het ook een economische waarde en nu ze op het punt stonden een hongerdood te sterven, was dat het enige wat telde.

‘Kom,’ had Ria tegen het meisje gezegd. Ze had haar handje gepakt en haar meegenomen naar haar moeder.

‘Ik heet Ria, hoe heet jij?’

‘Elske,’ had het mooie popje geantwoord, met een stemmetje dat Ria deed denken aan een van de psalmen zingende koorknaapjes die ze eens had gehoord op de radio.

‘Zo, meiske. Kapotte knietjes?’ had Ria’s moeder gevraagd. Maar Elske had haar krullen geschud en gezegd dat ze honger had. Elske en haar broertje Evert kregen soep en ze mochten tot de volgende ochtend blijven. Evert werd de straat weer opgestuurd: “Want anders zit straks heel Nederland bij ons in de gang.” Elske mocht blijven, want “dat tere ding” zou de terugtocht en anders in elk geval de rest van de winter zonder ouders niet overleven. Ria herinnerde zich niet of zij een pleidooi had gehouden voor haar nieuwe vriendinnetje, dat haar ouders inzagen hoe leuk het voor Ria zou zijn als er een meisje van haar leeftijd op de boerderij was of dat het een willekeurig gebaar van naastenliefde was geweest. Elske bleef de rest van de winter en het daarop volgende voorjaar, maar niet veel langer dan dat. In juni, toen de oorlog voorbij was en de overlevenden overeind krabbelden om hun bestaan zo goed mogelijk weer op te pakken, kwam Evert met een oom aan de deur om Elske mee naar huis te nemen. De oom liet het na om te bedanken voor de goede zorgen en mompelde zelfs iets over vrijheidsberoving.

‘Die ondankbare hond dacht zeker dat we een goedkope dienstmeid in dat kind zagen? Alsof ik nog niet genoeg koters te vreten hoef te geven,’ had haar vader gegromd.

Ria huilde tranen met tuiten. Elske verdween. Spoorloos. Oomlief vond het niet nodig een adres achter te laten, verder contact was niet gewenst.

’s Avonds kwam Ria’s vader bij haar bed. Hij aaide de nog steeds snikkende Ria over haar bol en gaf haar het bedelarmbandje dat Evert in de Hongerwinter had ingeleverd. Als troostprijs. Als aandenken. Als herinnerring aan het mooie meisje met de korenbloemogen. Ria gilde en smeet het armbandje in een hoek van de slaapkamer. Die vreselijke oom had Elske meegenomen naar dat verschrikkelijke Enschede en haar vader had Elske’s meest kostbare bezit gestolen. Op dat moment vond ze mannen de meest brute wezens ter aarde. Ze haatte hen.

Ria haatte geen mannen. Als jonge meid lonkte ze van harte naar de jongens in het dorp en tijdens een feest danste ze graag met hen. Zo veel mogelijk. Ria lag goed bij de mannen. Ze was geen stoere boerenmeid, maar fijn gebouwd en niet groter dan een meter achtenvijftig. Ze was niet knap, maar had een lief gezicht, dat paste bij haar goede karakter. Ze was bescheiden, maar niet verlegen. Zorgzaam, maar niet onderdanig. Kordaat, maar geen kenau. Het hele dorp zag in haar de ideale vrouw of schoondochter.

In een schriftje hield ze een dagboek bij. Het ging alleen over mannen. Het was meer een dossier dat ze aanlegde. Ze maakte verslagen van ontmoetingen en maakte in het schriftje een lijst met mannen die qua leeftijd in aanmerking kwamen als echtgenoot (maximaal acht jaar ouder dan zij, zo had ze bepaald) en in kolommen gaf ze hen beoordelingen op uiterlijk, karakter en wat ze deden voor de kost. Er waren vijf mannen die ex aequo op de laatste plaats eindigden. Piet K. was wat haar betreft te dik en te lelijk en had niet veel om dat te compenseren. Hajo was al een paar keer door de politie opgepakt voor vechtpartijen en diefstalletjes, Freerk liet zich veel te neerbuigend uit over vrouwen en Douwe en Allard waren rokkenjagers. Dan was er een enorme middenmoot. De een was wel knap, de ander wel aardig. Piet L. scoorde redelijk hoog, omdat hij niet onaardig was en rijk, maar Ria had geen specifieke voorkeur voor rijke mannen. Ook Jan-Willem stond hoog op haar lijstje. Hij was knap en kwam uit een leuk gezin. Hij was niet dom en werkte op kantoor bij de coöperatie. Ze had liever een pennenlikker dan een man die met vieze handen of stinkende kleren thuis kwam. Jan-Willem was alleen gauw driftig en had menigeen een bloedneus geslagen. Maar ver bovenaan haar lijstje stond Siebold. Siebold was de zoon van de huisarts. Als kind was ze hem nooit tegengekomen, want hij was zes jaar ouder. Na de lagere school was hij naar de hbs gegaan in Groningen en woonde hij bij een tante in. Ze kreeg hem pas in beeld toen hij de hts had afgerond en weer in het dorp kwam wonen. Hij was heel aantrekkelijk voor de dames; een knap gezicht, een heuse opleiding en met, als kers op de taart, een auto! Met zijn Fiat 500 reed hij op en neer naar Groningen, waar hij een baan scheen te hebben bij een ingenieursbureau.

Op de dansavonden in het dorp danste hij regelmatig met Ria en was dan ontzettend aardig voor haar. Hij noemde haar Rietje en kocht flesjes Exota voor haar. Met een rietje. Hij danste meer met haar dan met de andere meisjes, daarvan was ze overtuigd.

Hoewel ze hem niet vaker zag dan tijdens de dansjes, één keer per maand in de danszaal van Aukema, het plaatselijke café annex restaurant annex hotel, werd Ria stapelverliefd. Samen met haar vriendinnen Trui en Trijntje giechelden ze wat af over de mooiste toekomstscenario’s! Trui en Trijntje hadden geen enkele hoop dat ze een kans maakten bij Siebold. Trui was een boerendochter met stevige proporties en Trijntje verbeeldde zich als roodharige dochter van de kolenboer ook niets. Maar Ria, dat was een ander verhaal! Als aantrekkelijke dochter van een herenboer kon Siebold haar niet negeren. Volgens Trui en Trijntje was Ria de knapste van het dorp. Volgens Ria was dat Froukje van de kruidenier. Froukje deed ook haar uiterste best om bij Siebold in de smaak te vallen, wat Ria uitermate nerveus maakte. Bloednerveus. Tot de potige Trui op Siebold afstapte en hem op de man afvroeg wat hij vond van Froukje. Siebold was netjes opgevoed, dus vertelde Trui dat Froukje een heel aardige jongedame was.

‘Vind je haar ook knap?’

Ja, Siebold moest toegeven dat Froukje zeker aantrekkelijk was. Aan zo’n gentleman had Trui niks. Met een zucht zette ze haar handen op haar heupen en vroeg botweg: ‘Met wie zou je eerder trouwen, met Froukje of met Ria?’

Het mocht niet baten. Siebold liep rood aan en stamelde dat hij daar nooit over had nagedacht. Hij mompelde nog iets en liep weg. Ria nam de goedbedoelde daad haar vriendin niet in dank af en misselijk van schaamte haastte ze zich naar de uitgang van de danszaal. Het verhaal liep die avond toch nog goed af. In haar blinde haast zag Ria niet dat ze rakelings langs Siebold liep. Siebold greep haar arm en vroeg haar ten dans. Aan het einde van de avond bracht hij Ria thuis in zijn beige autootje en gaf haar een nachtzoen op haar wang. Zijn antwoord was daarmee uiteindelijk toch bekend.

Het was Trui die had bepaald dat de keuzemogelijkheden van de dokterszoon waren beperkt tot de twee dorpsmeisjes Froukje en Ria, maar Siebold bleek ook kennis te hebben aan ene Theodora Lautenbach uit Eelde, die als secretaresse werkte op hetzelfde kantoor als Siebold. Ria’s hart brak in duizend stukken toen de verloving bekend werd gemaakt tussen haar Siebold en de secretaresse met de kapsonesnaam. Weer zei ze mannen te haten en nooit meer een voet te zetten in de danszaal. Maar kort na de onheilstijding over haar grote liefde kwam ze Derk tegen. Derk Minnema werkte sinds kort als knecht bij de kruidenier, de vader van Froukje. Hij was niet knap, maar wel lang, had een vriendelijk gezicht met sproeten en zijn rossige haar was dik en krullend met een aantrekkelijke kuif, waarin hij op zaterdagavond brylcreem smeerde. Hij had de gewoonte om doordeweeks, als die kuif zonder vet voortdurend voor zijn ogen viel, deze telkens onbewust naar achteren te strijken. Een gebaar dat de meisjes erg sexy vonden. Derk had in het schriftje van Ria tot zover in de middenmoot gestaan, maar dat schriftje had ze, na haar blauwtje bij Siebold, in de kachel gegooid. Voor haar geen lijstjes meer. Derk wilde graag met haar naar de dansavond. Omdat Derk het goed bedoelde en Trui en Trijntje haar misten in de danszaal van Aukema stemde ze uiteindelijk toe. Derk was binnen de kortste tijd verliefd op Ria en ontpopte zich op zijn manier als romantische prins. Hij haalde haar voor vele gelegenheden op met de transportfiets van de kruidenier, bracht haar keurig weer thuis en overlaadde haar met attenties. Een reep chocola die was gebroken en niet meer kon worden verkocht, een pot boerenjongens die vanwege een losgeraakt etiket hetzelfde lot had ondergaan, bloemen uit de tuin van zijn oma en zelfs een gedicht. Ook Ria dacht dat ze verliefd was en dus bouwde Derk zoveel krediet bij haar op dat hij haar mocht zoenen. Van het een kwam het ander en twee maanden later eindigde een avondje Aukema in het hooi van Ria’s vader. Derk wist haar ervan te overtuigen dat ze alleen zwanger kon worden als ze ongesteld was.

‘Net als bij de koeien. Die moeten tochtig zijn als de stier erop gaat. En een merrie moet hengstig zijn en een hond loops en een kat krols en…’

Ria liet zich graag geruststellen. Ze was wel in de stemming en eigenlijk ook een beetje aangeschoten, want Derk had haar getrakteerd op een advocaatje.

Vier weken later bleek dat de seksuele voorlichting in Veenburgum anno 1957 beter had gekund. Ria was zwanger. Een dag na haar achttiende verjaardag trouwde ze met Derk Minnema, op wie ze al lang niet meer verliefd was. Ze ging inwonen bij de ouders van Derk. Dat werd zo beslist zonder overleg met Ria. Zoals alles werd besloten zonder Ria. Met name door de moeder van Derk. Beredien Minnema besliste wat Ria de hele dag moest doen, wanneer de baby een schone luier nodig had, of Ria hem wel of niet moest laten huilen en dat Ria borstvoeding moest geven, ontstoken tepels of niet. Ze bepaalde wanneer Ria haar ouders mocht bezoeken en wanneer Ria’s ouders hun kleinkind mochten zien. Ze besliste dat haar inwonende schoonmoeder met haar tachtig jaar aardappels moest rooien en haar nog oudere schoonvader voor kachelhout moest zorgen. Ze bepaalde welke kleren Derk moest dragen en kocht zijn onderbroeken. Beredien Minnema besliste, bedisselde, snauwde en commandeerde. Ze vertelde de hele dag dat haar man een nietsnut was, dat Derk voor het blok was gezet door die boerenmeid, dat haar schoonmoeder een oude zeur was en het niet erg zou zijn als haar schoonvader het loodje zou leggen. Beredien Minnema was een vreselijke vrouw. Ria kreeg een postnatale depressie, die, in die tijd, op het Friese platteland niet bestond. Dus Ria was een aanstelster, een lui wijf of een verwend kreng. Of alle drie. De spanning liep bij Ria hand over hand op en op 12 december 1958 ging het fout…

3

Bart opende de kofferbak van een oude, groene MGB Roadster. Rebecca vond hem wel leuk. De auto. Ze hield nu eenmaal van auto’s. Terwijl haar studiegenoot hun tassen en tekeningenkokers in de kofferbak legde, liep Rebecca alvast naar het portier aan de passagierskant.

‘Uh,’ hoorde ze Bart achter haar.

‘Wat?’

‘Ik rijd zelf.’

‘Wat?’

Rebecca’s studiegenoot wees naar het interieur van de auto en toen zag ze dat het wagentje was voorzien van een Engelse stuurinrichting.

Giechelend liep ze naar de andere kant.

‘Flauw hoor,’ lachte ze.

Bart dook achter het stuur en deed haar portier van binnenuit van het slot, zodat ze dan toch op de passagiersstoel kon schuiven.

‘Wauw, wat netjes en schoon! Het lijkt de Mercedes van mijn vader wel.’

Te laat realiseerde ze dat een vergelijking met haar vader en zijn onberispelijke Duitse doerak niet per definitie leuk overkwam.

‘Goh, een Mercedes,’ reageerde Bart wat korzelig.

‘Oh, nog ouder dan deze, hoor,’ reageerde ze luchtig en weer bedacht ze dat dat een dwaze, denigrerende opmerking was.

‘Val je voor oude barrels, dan?’

Ze besloot te zwijgen tot ze haar hersens weer onder controle had en richtte haar aandacht op de architectuur van de gebouwen waar ze langsreden, op weg naar de studentenkamer van Bart. Ze vond dat Enschede architectonisch niet veel had te bieden om enthousiast over te worden, wat wel weer haar fantasie prikkelde om her en der het stadsbeeld op te kalefateren.

‘Echt? Woon je hier?’ zei ze verheugd toen Bart parkeerde bij een oude fabriek met de duidelijke signatuur van begin twintigste eeuw.

‘Tja, als student bouwkunde ben je wel wat aan je stand verplicht.’ reageerde Bart met een knipoog.

Zijn kamer had de allure van een loft. Het was geen studentenkamer, maar een geloofwaardig appartement dat bestond uit één royale ruimte. Zelfs rond het bad was geen muur geplaatst. In het midden van de ruimte was letterlijk een kookeiland geplaatst. Een cluster van keukenblok, een bar en een hoge wandkast werkte als middelpunt voor een prettige verdeling van de verschillende woonfuncties, zodat je vanuit de keuken niet in het bad keek en in bed niet het idee had dat je in de keuken lag.

Met het zicht op, of beter, door de grote stalen ramen stond een grote, afgeleefde Chesterfield, maar Rebecca koos ervoor om in een leren orenstoel te gaan zitten, zodat ze vanuit haar ooghoeken naar buiten kon kijken en zoveel mogelijk van het appartement kon opvangen, zonder meteen betrapt te worden op nieuwsgierigheid.

‘Is dit wat jij tee-zet-tee wilt gaan doen? Oude gebouwen woonfuncties geven?’

‘Misschien. Als de tijd er rijp voor is. Oude gebouwen in een nieuwe jas steken vind ik geweldig, maar of dat met een woon- of werkfunctie is maakt me niet zoveel uit.’

‘Weet jij een architectenbureau dat zich daar volledig op richt?’

Bart zette twee flesjes bier op tafel en pakte een pakje sigaretten, terwijl hij midden op de Chesterfield ging zitten. Nou ja, tafel, het was een enorme legerkist.

‘Heb ik me nog niet in verdiept. Ik ga gewoon met oude gebouwen aan de slag, dat weet ik, en na mijn afstuderen zal wel blijken of ik daarvoor bij een bureau terecht kan of dat ik dat dan op eigen houtje moet gaan doen.’

Het klonk nogal nonchalant.

‘Wat een relaxte houding,’ zei Rebecca, met een zweem van bewondering en jaloezie. Toen bedacht ze dat Bart uit een gezin kwam van het type “geld speelt geen rol”. Wat ook de royale studentenkamer verklaarde.

‘Wat wil jij dan?’ vroeg Bart.

‘Ik wil me toeleggen op kantoorpanden. Nieuwbouw,’ voegde ze er aan toe. ‘Daarmee is zoveel te doen, zoveel uitdagingen, niet alleen wat betreft het smoel naar de buitenwereld, maar ook omdat er zoveel alternatieven zijn te bedenken voor gangen met links en rechts kamers met stalen bureaus.’

‘Dat ben ik met je eens,’ reageerde Bart oprecht geïnteresseerd. ‘Ik weet zeker dat mensen beter presteren in een inspirerende werkomgeving.’

‘Dat dus! Er valt daar zoveel te bereiken, want elke werkgever wil wel een kwartje extra aan huisvesting uitgeven als het hem een gulden meer arbeidsproductiviteit oplevert.’

‘Maar dan kan ik jou dezelfde vraag stellen als jij deed: heb je daarvoor al een passend bureau op het oog of ga je voor jezelf beginnen?’

Rebecca schoof enthousiast naar de punt van haar stoel, maar zwakte deze resolute beweging af door een slok bier te nemen en even naar buiten te kijken alsof ze erover nadacht. Alsof. Ze had haar plannen al keurig vormgegeven, op de vierkante centimeter uitgedacht en verpakt en wel klaar liggen op een virtuele plank in haar achterhoofd.

Rebecca deed altijd haar best om haar dwangmatigheid te verbloemen, maar haar concrete ideeën lieten zich niet verdoezelen door een nonchalant gebaar.

‘Ik heb een shortlist in mijn hoofd van bureaus die naar mijn idee dezelfde gedachten hebben als ik. Niet de grootste jongens, want daar zit je de eerste jaren alleen maar schoorstenen en stoepjes te ontwerpen, maar juist kleine bureaus waar je in no time betrokken bent bij alle ins and outs. Dat vind ik het meest leerzaam. Daar wil ik het vak leren. En als ik een jaar of dertig ben, heb ik genoeg bagage om voor mezelf te beginnen. Waarschijnlijk met een compagnon. Voor het synergetische effect, snap je?’

Rebecca had deze ambities nog nooit met iemand gedeeld en schrok een beetje van zichzelf, dat ze ze nu zomaar prijsgaf aan een medestudent. Maar ze had Bart hoog staan. Als er een projectgroep moest worden samengesteld, had ze hem er erg graag bij en ook in de kroeg had ze al vaker goede gesprekken met hem gehad, zij het altijd beperkt tot hun studie. Dat hij haar had uitgenodigd bij hem thuis, in deze inspirerende omgeving, deed haar haar terughoudendheid blijkbaar meteen overboord gooien.

Ze werd niet teleurgesteld. Bart reageerde niet meesmuilend. Hij lachte haar niet uit om deze resolute ideeën, die bij veel mensen misschien een beetje kinderlijk overkwamen. Bart reageerde serieus.

‘Klinkt heel goed. Wauw, knap dat je daar al zo serieus mee bezig bent. Ik ben vaak veel te nonchalant. Te veel een verwend kind. Denk al gauw dat het vanzelf allemaal wel goed komt.’

Rebecca voelde een blos op haar wangen en nam nog een flinke slok bier.

Het was heel tof dat ze dit met Bart kon delen.

Ze praatten nog uren verder.

Ze bleken elkaar enorm te inspireren.

‘Kom jij ook uit een ondernemersnest?’ vroeg Bart.

Rebecca schoot enorm in de lach en omdat ze net weer een slok bier nam (inmiddels uit flesje nummer drie) proestte ze schuim over de legerkist.

‘Nou, niet echt. Mijn vader is soms heel ondernemend, maar niet zoals jij bedoelt. Hij heeft wel eens handeltjes, maar volgens de belastingdienst is hij machinist op een asfaltwals. Ik heb één broer die ik wel wat op touw zie zetten, die is nu zestien en ziet overal een markt voor, maar de rest gaat later als ze groot zijn braaf ergens op kantoor zitten.’

‘De rest? Hebben jullie een elftal?’

‘Nee, ik heb drie broers.’

‘Maar wel allemaal van die strebers?’

Daar moest Rebecca even over nadenken. Streber? Was zij een streber? Misschien wel. Ze had altijd haar best gedaan om goede cijfers te halen. Niet omdat ze graag de beste wilde zijn of dol was op witte voetjes bij de leraren. Integendeel. Waar ze kon had ze de leerkrachten dwars gezeten met kritische vragen en recalcitrant gedrag. Maar ze had goede cijfers altijd belangrijk gevonden om zich voor te bereiden op haar toekomst. Ze wilde geen kloon worden van haar moeder. Niks huisvrouw, niks gedwee, maar zelfstandigheid en zelfs een serieuze plek in de maatschappij. Geen burgertruttenrijtjeshuis met een spruitjeslucht van tevredenheid. Absoluut niet! Dus ja, ambitieus, maar streber? En haar broers? Nee, helemaal niet. Behalve haar stoute jongste broer. Die had zeker streberige trekjes en veel te veel ambities, maar niet in de richting die Rebecca kon waarderen.

‘Nee,’ antwoordde ze de vraag van Bart.

Ze kwam daarna vaak bij Bart. Hij werd niet haar vriendje, al sliep ze af en toe met hem, maar wel haar beste vriend. Ze vond het een prettige regeling. Om zo veel mogelijk geld over te houden van haar bijbaan, wilde ze thuis blijven wonen, maar als ze het gezanik van haar vader en de al te goede zorgen van haar moeder even zat was, dook ze een paar dagen onder bij Bart, die overigens bij haar thuis de identiteit had van haar studievriendin Bianca. Zomaar blijven slapen bij een jongen was bij de familie Deurning onbespreekbaar, maar om studieredenen of een feestje op de sociëteit blijven slapen bij een vriendin was geen aanleiding voor lastige vragen. En zo omzeilde Rebecca wel meer regels van haar vader. Hein speelde nu eenmaal graag de baas in huis. In de ogen van Rebecca bedacht hij regels om een regel te kunnen hanteren. Op zondagochtend uiterlijk negen uur opstaan! Elke avond om zes uur aan tafel! Na tien uur geen muziek meer aan! Gek genoeg waren bijna alle regels verbonden aan een door pa ogenschijnlijk willekeurig gekozen tijdstip. Haar hele middelbare schoolperiode werd ze gekweld door de regel “om elf uur thuis” en ook toen had ze talloze fictieve vriendinnen waar ze bleef slapen. Nee, volgens de officiële lezing niet eens na een avondje stevig stappen, maar na afloop van een zogenaamd pyjamafeestje.

Rebecca was niet graag een leugenaar, maar hoewel ze leraren met veel plezier in de haren zat (al was het alleen maar omdat ze nablijven kon benutten om in alle rust huiswerk te maken) vermeed ze graag elk conflict met haar vader. Ze vond het zonde van de energie om zijn toorn op te wekken en vond straffen als huisarrest en een maand geen zakgeld te ongemakkelijk.

‘Wanneer ga je op jezelf wonen?’ vroegen haar broers op een gegeven moment.

‘Als ik genoeg geld heb voor de inrichting,’ antwoordde ze steevast.

‘Wanneer is dat?’ vroegen ze in het begin.

‘Als ik genoeg geld heb,’ reageerde ze net zolang tot de heren begrepen dat ze geen ander antwoord kregen.

‘Wanneer ga je een man zoeken?’ vroeg haar vader tot vervelens toe.

Of: ‘Wanneer ga je trouwen?’ als ze toevallig de naam van Bart had laten vallen.

Volgens Hein Deurning trouwde een vrouw uit huis. Als ze begin twintig was. Wachtte ze te lang, dan werd ze een incourante, oude vrijster en werd de kans op een gezin kleiner. En een gezin, dat was de hoeksteen van de samenleving. Nooit nam Rebecca de moeite te reageren op de ideeën van haar vader. Ze nam hem zoals hij was. De beste echtgenoot voor haar moeder, op zijn manier een goede vader en ze vond niet dat ze het recht of de macht had te proberen haar eigen vader modernere ideeën bij te brengen. Zolang hij haar niet uithuwelijkte of op straat zette, hield ze zich rond het thema “huwelijk & gezin” gedeisd. Haar goedkope onderkomen met de huishoudelijke diensten van haar moeder waren haar veel te dierbaar!

Al voordat de juf van de lagere school zei dat Rebecca wel architect kon worden, omdat ze huis na huis tekende, stond haar besluit al vast. De vastomlijnde plannen die ze Bart had opgebiecht, waren al jaren en jaren oud. En dat ze het serieus meende bewees ze door na het afronden van haar opleiding aan de technische universiteit (cum laude!) bij het architectenbureau te gaan werken dat haar absolute voorkeur had en op haar dertigste voor zichzelf te beginnen. Bijna op de dag af. Ook de rest van haar dromen, fantasieën en plannen maakte ze waar. Ze zou voor zichzelf beginnen met de meest getalenteerde collega en er was geen plan B voor het geval dat deze zou bedanken of niet met haar door een deur zou kunnen. Conform plan had de uitverkoren collega haar uitnodiging met twee handen aangegrepen, omdat hij al een tijdje zat te wachten op een duwtje in de juiste richting. Hij liep al rond met het idee om een eigen toko te starten, maar had de sprong nog niet durven wagen. Ze huurden kantoorruimte in een klein, maar opvallend pand en dankzij hun talenten en contacten hadden ze al snel een goedlopend architectenbureau. Uiteraard… want zo stond het in het virtuele draaiboek van Rebecca.

In dat hele, lang geleden al bedachte scenario stond ook iets over een echtgenoot, maar het ging zelfs Rebecca te ver om zichzelf wijs te maken dat ze op die en die leeftijd een echtgenoot zou némen. Wat haar betrof, ging ze eerst haar carrière op poten zetten en ze was niet van plan zich door een toevallig passerende huwelijkskandidaat op andere gedachten te laten brengen. Ze was als de dood dat ze er opeens achter zou komen dat ze moeder was geworden, in plaats van een gevierd architect. Maar weer kreeg ze haar zin. Precies toen ze voorzichtig durfde te denken dat haar bedrijf een succes werd, ontmoette ze Frank. Advocaat, 36 jaar, redelijk succesvol en wat Rebecca betrof de knapste man die ze ooit had ontmoet. Ze werd voor het eerst van haar leven serieus verliefd. Wat een timing! Ze trouwden, kochten een appartement en toen twee jaar later hun zoon Laslo werd geboren, begonnen ze aan de bouw van hun eerste eigen huis. Het huis dat Rebecca vijf jaar eerder voor zichzelf had ontworpen.

4

‘Met Johan. Ik heb een klusje voor je.’

De verbinding werd meteen verbroken.

Hein trok zijn jas aan.

‘Rietje! Ik ben even weg,’ riep hij onderaan de trap.

Rietje zat boven achter de naaimachine om een nieuwe rits in een spijkerbroek te zetten. ‘Ben je op tijd voor het eten?’ riep ze in een reflex terug. Regelmaat was belangrijk in huize Deurning.

‘Ik zal mijn best doen, snoes!’

Hein stapte in zijn zilvergrijze Mercedes 280E. Een tevreden glimlach schoof over zijn gezicht. Zijn Benzie, zoals hij de auto met trots noemde. Pas vijf jaar oud. Voor een prachtige prijs op de kop getikt via een kennis van een kennis.

Johan woonde in een heel andere wijk dan Hein, een heel ander soort wijk. Hij parkeerde de Mercedes op een invalidenparkeerplaats pal voor een groezelige portiekflat. Hij hield zijn Benzie graag in het oog. Hij drukte op de bel van een woning op de bovenste verdieping. Er was geen naambordje bevestigd. Johan hield van anonimiteit.

‘Hallo?’ klonk het door de intercom.

‘Ik ben het,’ antwoordde Hein, die bij deze gelegenheid, op deze locatie, ook graag anoniem bleef.

‘Wachtwoord?’

‘Hè?’

‘Geintje.’ De zoemer klikte de deur van het slot en Hein klom naar de derde verdieping, elke verdieping harder hijgend. Klote flat, vier verdiepingen zonder lift. Waardeloos!

De flat was in de jaren vijftig uit de grond gestampt, maar nu, halverwege de zeventiger jaren was deze aardig gedateerd. Het trappenhuis oogde redelijk schoon, maar stonk naar pis en zware shag. Op het bordes tussen de tweede en derde verdieping stond een rotan tafeltje met armetierige planten in een lafhartige poging wat sfeer toe te voegen. Hein bleef met zijn maat vijfenveertig achter een poot haken, zodat een plant die de helft van zijn bladeren miste op de grond viel. Hein schoof de plant met zijn voet onder het tafeltje en klom verder. Boven moest hij weer bellen. Johan controleerde door het kijkgaatje of Hein geen ongenode gast had meegebracht. De mannen zeiden pas wat toen ze beiden in het gangetje stonden achter een gesloten deur. Een muf ruikend gangetje vol rommel. Tassen, vuilniszakken en dozen met onbekende inhoud. In de woonkamer een stapel nieuwe cassettedecks in de oorspronkelijke verpakking en drie tv’s, eveneens in een ongeopende doos.

Een sjofele man zat aan de eethoek op een stoel met een krakende zitting van zwarte skai. Hij had vlasachtig grijsblond haar en een onverzorgde hangsnor onder een scheve neus. Hij droeg een wanstaltige, bruin-geel gemêleerde spencer met een appelgroen overhemd waarvan de kraag grotesk over de spencer hing. Turend door jampotglazen prutste hij aan een groot polshorloge.

‘Hé, Heino,’ riep hij overdreven blij. ‘Jij komt natuurlijk een klokje van me kopen. Moet je kijken wat voor moois ik heb. Speciaal voor jou. Een lcd’tje. Seiko. Da’s Japans. Nieuwste van het nieuwste. Twee digitale tijden, een stopwatch en een wekker. Je gelooft je eigen ogen tegenwoordig niet meer.’

‘Een man zoals ik loopt niet met zo’n kermisding aan zijn pols,’ mopperde Hein en tikte nadrukkelijk op zijn beschaafde driesterren Pontiac die hij al jaren bezat. Ooit voor een prikkie overgenomen van een kennis van een kennis.

‘Godverdegodverdegodver,’ vloekte de man met een zuinig glimlachje. ‘Ga jij mij nou vertellen dat je mij beschuldigt van het verkopen van kitsch? Je gaat toch wel op je woorden passen hè, Heintje Davids?’

Hein wist dat de man echt gepikeerd was. Omdat hij bang was van Hein, deed hij alsof hij een grapje maakte. Hij had Hein ooit een ring met een valse diamant verkocht en dat was hem slecht bekomen. Hein liet niet met zich sollen en daar hield dit sjacheraartje sindsdien rekening mee. De wrange grap was dat Hein voor de ontdekking van de oplichting tegen Ria had gezegd dat het glimmertje een nepper was, omdat hij geweten had dat Ria helemaal niet gelukkig zou zijn geweest als ze dacht dat Hein een vermogen had uitgegeven bij de juwelier. Het kwaad straft zichzelf. Harro had lang volgehouden dat Hein zich vergiste. Het eindigde met een zere hand voor Hein en een gebroken neus voor Harro.

‘Hé, Heino, ben je er nog?’

‘Ik sta te piekeren hoe ik die stomme grijns van jouw smoel kan krijgen.’

Johan had het gesprekje gemist en kwam uit een slaapkamer met een schoenendoos. Hij zag aan de gezichten dat de heren hun weerzien niet feestelijk aan het vieren waren.

‘Hé, Harro, als jij eens even sigaretten ging halen?’ suggereerde Johan.

‘Sigaretten? Wat gaan we nou krijgen?’

‘Drie is teveel, Harro, of je effe wat anders kan gaan doen. Buitenshuis, wel te verstaan,’ lichtte Hein toe.

‘Godverdegodverdegodver,’ vloekte Harro weer en veegde zijn boeltje bij elkaar in een plastic tasje. ‘Ik ga even bij Cindy kijken.’

‘Nou, doe dat! Zeg maar dat ze vannacht weer geweldig was.’

Harro wilde met een woest gebaar een vuist in het gezicht van Hein planten, maar realiseerde zich net op tijd dat Heilige Hein helemaal geen nacht met zijn zus had doorgebracht en hem alleen maar op stang wilde jagen. Pas toen Harro de deur uit was, zette Johan de schoenendoos op tafel en ging zitten. Hein schoof op de stoel die Harro had verlaten.

Johan was een broodmagere man met een pokdalig gezicht. Zijn haar hing in vette slierten op zijn kraag. Zijn snor was echter goed verzorgd. Zo opzichtig en luidruchtig als Harro was, zo ingetogen was Johan.

‘Ik heb een paspoort nodig,’ legde Johan uit. ‘Hier heb je de spullen.’

In de doos zaten diverse paspoorten, een mapje met pasfoto’s en gereedschap dat Hein nodig had voor een perfecte vervalsing, die toen, in 1974, nog met weinig moeite geloofwaardig kon worden vervaardigd. Hein draaide de schoenendoos botweg om en begon de spullen te sorteren. Een stapeltje paspoorten, het losse gereedschap en de gegevens van de klant.

‘Ik kan wel een borrel gebruiken. Dan heb ik een vastere hand,’ liet Hein weten. Hij hield er niet van als mensen op zijn vingers keken, werd nerveus van een dergelijk klusje en kon die borrel dus werkelijk goed gebruiken. Johan bleef zwijgzaam en rommelde in een eikenhouten wandmeubel, op zoek naar een fles en een glas. Hein bekeek de foto van de klant. Blanke man. Blond, lichte ogen. Middelbare leeftijd. Zo te zien niet te groot. Hij bekeek de paspoorten een voor een en legde ze ook een voor een op een nieuw stapeltje.

‘Er zit niks bij wat ik kan gebruiken.’

‘Dat geloof ik niet!’

Hein zuchtte, stak de pasfoto in de lucht en greep een voor een de paspoorten.

‘Is dit een Gudur Yilmaz? Is hij geboren in 1904? Of in 1957? Is hij een meter negentig? Wat een troep man. Zo kan ik toch niet werken?’

Johan zette een bierglas met een forse bodem citroenjenever op tafel.

‘Jezus, wat is dit voor zooi? Had ik om limonade gevraagd?’

‘Het is jenever!’

‘Het is dat ik je vader wat verschuldigd ben, anders liep ik nu de deur uit. Heb je nog meer van die boekjes?’

Johan wist nog een paar paspoorten voor de dag te toveren. Dit keer in een envelop van de postgiro.

‘Deze zijn wel minder safe dan die andere.’

‘Ik wil niet weten wat dat inhoudt.’ Hein wist het wel. Voor deze paspoorten was aangifte gedaan. Ze waren bij de douane geregistreerd. De kans dat ze in detail werden gescreend bij de grens was echter klein. De douane beperkte zich meestal tot plaatjes kijken. Het bovenste paspoort was al bruikbaar en Hein ging meteen aan de slag om de foto onzichtbaar te vervangen. Hij had het nog niet vaak gedaan, wat hem nerveus maakte, maar het leverde goed geld op, dus hij wilde zich er graag in bekwamen. Toen het klusje geklaard was, dronken ze samen nog wat en spraken over mogelijke andere klussen. Johan wist te vertellen dat er een chauffeur nodig was voor een ramkraak.

‘Kan jij een bus zo parkeren dat de pui eruit ligt?’ wilde Johan weten.

‘Ongetwijfeld, maar aan dat soort dingen waag ik me niet. Het moet wel leuk blijven en ik vind het wel zo prettig om elke nacht naast mijn vrouw te slapen.’