Et in ventum

Et in ventum

Een fluistering in de wind

“Et in ventum”

Een fluistering in de wind

1e druk: oktober 2020

Uitgever: Godijn Publishing

Omslagontwerp: Tom Smits

Redactie: Ronald van Assen

I.s.m.: Beleef de Geschiedenis | www.beleefdegeschiedenis.nl

Een deel van de opbrengst gaat naar de NKS

(Nederlandse Kastelen Stichting)

De verhalenbundel “Et in ventum” is het resultaat van een schrijfwedstrijd. De beste vijfentwintig verhalen zijn gekozen door een vakkundige jury en de bundel start met het gewonnen verhaal, gevolgd door de nummers 2 t/m 25. Jury: Elly Godijn, Gerti de Koeijer, Ronald van Assen en Frans van der Eem

ISBN 978-94-93157-67-5

ISBN E-book 978-94-93157-87-3

NUR 303

©2020 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Het pestmeisje

Mirjam Vorstermans

“... Als een blauwe vlam danst zij

de laatste ademteug voorbij.

Wee haar en metgezel, gehuld in zwart,

ongezien brengen zij velen smart …”

Het gehamer van de werklieden klonk boven de doodsklokken uit. Met elke slag van de hamer en elke veeg met de metseltroffel werd het huis meer en meer een tombe, tot elk geluid achter de vensters en de voordeur stierf.

Walwin keek naar de werklieden en klakte met zijn tong: Zonde! Er had geld gezeten in dat huis!

Een paar uur eerder was hij met de pestmeester het huis binnengegaan om poolshoogte te nemen. Walwin droeg slechts een doek voor zijn mond, maar de ander was gehuld in een rode doktersmantel en droeg een hoed en een stok met een punt. Voor zijn gezicht hing een lap die alleen zijn ogen vrij liet. De dokter verspreidde een geur van lavendel, mirre, look en nog meer geurige kruiden, maar dat kon niet op tegen de smerige lucht die hen, toen zij het huis binnengingen, overviel. Hoewel deze geur hem inmiddels vertrouwd was, had Walwin zijn neus opgetrokken tegen de stank.

In een kribje lag een zuigeling zwak te huilen.

Walwin zag een glimp van benen, die onder ritselende rokken een houten ladder naar het zoldergedeelte op klauterden en snel uit het zicht verdwenen.

Een jongeman zat in een hoek. Hij zag er beroerd uit en Walwin herkende de tekenen: grauwe plekken, met rood dooraderd kwijl rond de lippen, een raspende adem en een gezicht vertrokken van pijn. Ongetwijfeld was hij ten prooi gevallen aan de als rijpe bessen opengebarsten bulten. Aan de toorn van God ontkwam niemand!

Het huis behoorde aan een lompenscheurder. Een tafel met stapels lappen, tot reepjes gescheurd en op breedte en kleur gesorteerd, stond over de hele lengte van het woondeel. In een hoek stond een bed, een kookpot hing boven een stookplaats. Hier woonde Flore met haar gezin. Haar man was twee dagen geleden op straat in elkaar gezakt. Men had hem te bedde gelegd en pleisters met kwik op de opengesneden bulten gesmeerd. Gebeden waren uitgesproken. Een aderlating mocht niet baten en de laatste duiten waren vergeefs betaald aan de dokter. De lompenscheurder stierf onder gruwelijke pijnen een verstikkende dood.

Het waren niet echt heel arme lui, dacht Walwin, want ze konden toch die dokter betalen dankzij hard werken en de goede kwaliteit van de lompen die zij aan de staalmeesters afleverden. Walwin had hen als bron van inkomsten al op het oog gehad, toen bekend werd dat ook dit huis door de pest was geraakt.

De dokter inspecteerde de vrouw, Flore, en priemde haar met de stok tegen de arm.

Ze kreunde zacht. Haar gezicht was bezweet, ze haalde piepend adem. De lucht van verderf hing om haar heen. Een verloren zaak, wist Walwin. Haar sterven was nabij en haar wachtte hel en verdoemenis, tenzij een priester haar de laatste biecht zou afnemen. Maar de broeders kwamen hier niet binnen. De straat was in de ban gedaan en de toorn van God moest men niet opzoeken. Priesters verdienden liever een paar duiten bij welgestelde burgers, dan dat zij zich hier nog waagden.

De jongeman prevelde zacht en hoestte. Ook hij zou het niet lang meer maken.

Walwins blik gleed naar de houten trap. Daarboven zat iemand verstopt, een meisje. Zelfs zij zou niet aan de adem van de duivel ontkomen, dacht hij. Net zomin als de krijsende baby in de kribbe.

‘Dit is erger dan ik dacht,’ zei de pestmeester. ‘Hier helpt geen kruid meer tegen. De walm van de zonde is niet te harden. Ik zal opdracht geven dit huis te bezegelen.’

Bezégelen, dacht Walwin wrang, was nou niet bepaald het juiste woord voor het dichtmetselen van huizen. In deze straat zou dat in navolging van de een of andere verordening gaan gebeuren. Het zou dan het vierde huis op rij zijn. Walwin zag zijn winst verdampen. Als het op bezegelen aankwam, viel er voor een reeuwer niets meer te halen. Deze pestmeester moest men niet onderschatten en vooral te vriend houden. Hij was een dokter van naam en wist zich tot nu in leven te houden, wat niet gezegd kon worden van zijn voorgangers.

Walwin staarde naar het nu dichtgemetselde huis. Niemand zou daar nog uit kunnen ontsnappen. Hij kende verhalen van huizen die ook nog in de brand werden gestoken om maar te voorkomen dat de pestis zich verder zou verspreiden. Dichtmetselen leek hier voor nu het beste. Maar hij betwijfelde of het zou helpen.

Hij zag uit de steeg tussen de huizen een meisje verschijnen.

Ze keek schichtig om zich heen en ving Walwins blik.

Hij wist meteen dat dit het meisje moest zijn dat naar boven vluchtte, toen hij en de pestmeester de boel kwamen inspecteren. Ze was het huis uitgeglipt. Dat bewonderde hij ergens wel. Maar daarmee vormde zij een gevaar. Hij wenkte haar naderbij.

Na even aarzelen kwam ze naar hem toe.

Hij schatte haar een jaar of vijftien, misschien iets jonger. Vanuit een opvallend bleek gezicht keken grote vaalblauwe ogen de wereld in. Haar tengere gestalte was gehuld in versleten rokken, een grijs lijfje en een smerige omslagdoek die ze over haar hoofd getrokken hield. Witte haren piekten eronderuit.

Het eerste wat Walwin opviel, was dat zij geen van de tekenen droeg. Een mirakel! Het huis was immers vergeven van de dodelijke walmen. De zielen die daar nu nog in leven waren, van muis tot mens, zouden binnen een paar dagen smartelijk sterven. Vluchten uit dat huis was onmogelijk en de rondwarende dood maakte geen onderscheid tussen arm en rijk, tussen jong of oud.

‘Waar wou jij naar toe?’ vroeg Walwin.

Het meisje trok haar omslagdoek strakker om zich heen. ‘Dat weet ik niet,’ zei ze.

Hij fronste. ‘Besef je wel dat je de dampen van de duivel met je meevoert? En dat wanneer ik dit meld, je wordt opgesloten in het pesthuis?’

Ze zoog haar wangen in. Echt angstig werd ze onder zijn woorden niet. ‘Dan heb ik in elk geval weer wat te eten!’ zei ze.

Walwin mocht ook dat wel. Bovendien getuigde haar ontsnapping uit het huis van een zekere moed. Hij dacht na. Een hulpje zou hij goed kunnen gebruiken; een paar handen die niet onder de vlekken zaten. Ze had misschien, net als hij, een beschermengel op de schouder zitten die haar beschermde tegen de doem van de giftige dampen die rondwaarden in dit vervloekte jaar des Heren.

‘Laat je armen zien,’ beval hij. ‘Doe die doek af en toon me je hals en schouders.’

Ze deed wat hij vroeg en hij zag magere vuile armen, blank maar gaaf. Ze trok haar omslagdoek opzij, schoof het lijfje net boven haar borsten wat omlaag, zodat hij kon zien of er een smet was. Hij zag de welving van haar kleine boezem, maar geen bulten of ontsierende zwarte- of paarse plekken. Ze rook zoetig, dat viel hem op. En in haar ogen zag hij een tint die het blauw een kille gloed gaf. Dit is óf een engel Gods, dacht Walwin, óf een duivelsnimf … Het was hem om het even, zolang ze maar kon werken en haar mond wist te houden. Hij nam zijn besluit: ‘Als je een maaltijd wilt, een dak boven je hoofd en werk om de kost te verdienen, volg mij dan.’

Walwins vrouw, Nimme, monsterde het meisje van top tot teen. ‘Hoe heet je,’ wilde ze weten.

Na even aarzelen antwoordde het meisje: ‘Oda.’

Nimme bekeek haar nog eens en loerde toen met haar ravenzwarte ogen naar Walwin. ‘Een paar extra handen kunnen we goed gebruiken. Ik denk dat we er wel een reeuwsterigge van kunnen maken. Ik zal haar een kruidendrank geven en aan het werk zetten. Ze zal de kost moeten verdienen en veel moeten leren.’ Walwin confronteerde die blik. Hij kende Nimme en zij kende hém.

‘En …’ voegde Nimme er wat zachter aan toe, ‘géén gebbetjes …’

Hij knikte, wetend dat zij hem waarschuwde het meisje met rust te laten en zijn handen thuis te houden.

Ze hadden spullen buitgemaakt tijdens een klus bij een welgestelde familie. De heer des huizes en zijn vrouw waren kort na elkaar bezweken. Nadat de dokter vergeefs aderlatingen had verricht, was Walwin er met Nimme op afgegaan.

Nimme gaf een stervend kind een grote hoeveelheid van haar kruidendrank, wetend dat het niet zou genezen, maar wel het lijden zou verzachten. Zo bleef er op het slot niemand van de familie meer in leven en daarmee waren alle bezittingen bij wet verpand aan de reeuwers. Dit leverde steeds vaker de woede op van andere burgers, maar de wet was nu eenmaal de wet. Bovendien knapte het reeuwersvolk het werk op, waarvoor zelfs de minderbroeders in deze tijden bedankten. Karrenvrachten vol lichamen haalde Walwin en de zijnen uit de straten weg en brachten ze buiten de stadsmuren. Ze wikkelden overledenen in doeken of namen de zorg over voor hen, die waren aangeraakt door ziekte. Voor hun macabere diensten kregen zij slechts een paar schamele duiten betaald.

Van Walwins familie en andere reeuwers werd gezegd dat zij een pact met de duivel gesloten hadden, omdat zij niet ten prooi leken te vallen aan de vreselijke toorn van God. Walwin wist wel beter. Veel reeuwers stierven met bulten en vlekken op hun lichaam of kwamen door heimelijke messteken of honger om het leven.

Hij waagde zich voornamelijk na zonsondergang buiten, als de stad zich opmaakte voor de nacht. En het werk was nooit gedaan.

Nimme gebruikte haar kruidenmengsels om pijn te verlichten, wat meer dan eens resulteerde in een sneller sterven. Ze ging met haar flesjes kruiden en voor haar mond een doek, gevuld met een aftreksel van gedroogde bloemen, look en lavendel naar een zieke, terwijl Walwin met hun zonen de kar paraat hield en afwachtte. De ziekte vorderde vaak zo snel, dat ook al had Nimme wat willen doen, ze vrijwel altijd te laat kwam en de pestlijders zieltogend aantrof.

In het duister, voorzien van fakkels, struinde Walwin de straten af om de lichamen op te halen die men daar op stapels had gelegd en bracht ze buiten de stadsmuren. Daar werden ze in kuilen gegooid, die zo overvol raakten, dat ze ondertussen macabere heuvels vormden. Er brandden vuren om honden en andere schepsels op afstand te houden.

Walwin en zijn familie leken immuun voor de adem van de zwarte dood, maar dat kwam bepaald niet omdat zij de hele dag op hun knieën lagen te bidden. Integendeel. Zij hadden een reputatie opgebouwd die zowel aanzien als walging opriep. Al te vaak werden ze voor heksen aangezien. Men hield afstand en boze tongen beweerden dat juist zij, de reeuwers, de pestilentie verspreidden. Walwins jongste zoon was opgepakt, omdat hij was verdacht van het vervuilen van het water in de put op het stadsplein. Hij werd op een kar gehesen en de stad doorgereden, waarbij men hem telkens met een gloeiende pook op de rug sloeg. Eenmaal terug op het plein werd hij zonder verder pardon onthoofd.

Walwin, noch Nimme konden hier ook maar iets tegen doen en trokken zich met hun dochters en overgebleven zonen verslagen terug tot de honger hen noopte hun arbeid weer op te pakken. Walwin was er door alle gebeurtenissen heilig van overtuigd, dat je niet lichamelijk hoefde te sterven om geestelijk dood te zijn. Hij deed zonder poespas wat er moest gebeuren. Hij en zijn Nimme waren daarbij elkaars rots in de branding. Ze klampten zich aan elkaar vast.

Nimme was door haar moeder al op jonge leeftijd onderwezen in de kruidenleer. Ze wist van kruidenzalven en pansementen en kende rituelen waardoor Walwin haar ervan verdacht, dat er heksenbloed door haar aderen stroomde. Haar mengsels waren volgens Nimme dé bron van hun gezondheid en schamele voorspoed.

Walwin meende haar soms te horen bidden, waarbij ze elke regel omgekeerd leek op te dreunen. Het waren vast toverspreuken! Maar hij zei er nooit wat van. Zolang ze haar magie maar op een goede manier op hém en de rest toepaste. Magie en hekserij, het kon hem niet schelen.

Nimme had hem al betoverd, toen ze elkaar in vrolijker tijden op de markt tegenkwamen. Ze stal met haar blik en glimlach zijn hart en hij was vanaf dat moment gek op zijn ”kruidenwief”, al was hij niet ongevoelig voor ander vrouwelijk schoon. Samen waren zij onder de reeuwers berucht en werden gemeden omdat de wraak van God hen niet leek te deren. Nimme werd vaak beschuldigd van kwakzalverij, maar desondanks werden zij betaald door wanhopige burgerlieden om af te rekenen met de smerigheid van het onmenselijk lijden, dat de stad en het land zo onbarmhartig raakte.

Oda werd opgenomen in de gelederen van Walwin en Nimme. Ze werkten zij aan zij om de vele doden af te dekken met lijkdoeken of mantels en daarbij konden ze een hulpje goed gebruiken. Het moet gezegd: Het meisje kweet zich goed van haar taken. Geen klacht of zucht kwam over haar lippen, wanneer ze hielp de doden die zij aantroffen in de huizen van welgestelden af te dekken met fraai geborduurde dekens en mantels. Of de lichamen op straat te omwikkelen met smeerlappen voor ze die op de kar stapelden. Het leek of het blauw in de ogen van Oda zich verdiepte, telkens als ze een klus hadden geklaard. Een soort triomf die Nimme deed fronsen en waarover Walwin zich verbaasde. Dit wicht was van een speciaal soort. En hoewel hij zelden huiverde en voor niemand bang was, wekte Oda bij hem meer en meer een gevoel van onbehagen op.

Een tijdje later kwam Nimme naast Walwin zitten.

Hij rookte een pijp. Verderop lag in de hoek Oda op haar stromat, schijnbaar diep in slaap.

‘Dat kind ...’ Nimme duimde naar Oda. ‘Ik weet het niet. Er is wat mee.’

Walwin zweeg.

‘Heb je gezien hoe gezond, maar hoe bleek ze eruitziet?’ vervolgde Nimme.

Hij knikte en produceerde een ondeugende grijns.

Ze gaf hem een duw. ‘Serieus!’ snauwde ze. ‘Even los van haar boezem en zoete meisjesgeur … Het lijkt wel of ze nooit anders heeft gedaan dan lijken afleggen.’

Walwin blies een wolkje rook uit zijn pijp. ‘Wat wil je daarmee zeggen?’

‘Dat ik haar niet vertrouw.’ Nimme ging rechtzitten. ‘Mijn moeder sprak ooit eens over een legende …’ Ze maakte haar woorden niet af, maar staarde voor zich uit.

‘Die moeder van jou was een heks,’ zei Walwin, ‘en jij, kruidenwijf van me, bent er ook één. Vertel eens, wáárom zou Oda niet iets bijzonders kunnen hebben? Noch jij, noch ik hebben ooit een teken van de pestilentie gehad. En onze kinderen ook niet. Waar maak jij je druk om!’

Nimme fronste. ‘Het zijn rare tijden, Walwin. Dat weet jij ook. Ik heb niet zo’n goed gevoel over dat kind. Misschien moeten we haar toch maar heen zenden.’

Hij slaakte een zucht. ‘Dat zien we nog wel. Ik ga slapen. Het is al bijna ochtend en er is een klus waar we duiten mee kunnen verdienen. Daar heb ik jou bij nodig met je kruidenmengsels.’

Nimme knikte, gaapte en stond op. Terwijl ze omkeek, zag ze de ogen van Oda op zich gericht.

‘Ga slapen!’ snauwde ze onvriendelijk.

Een paar dagen later ontdekte Nimme een pijnlijke bobbel net onder haar oksel. Ze duwde er met haar vingers voorzichtig tegen. Haar hart bonkte. Ze voelde zich al een dag niet zo goed. En dan nu dit … Zou het dan zover zijn …? Niets zei ze tegen Walwin of haar kinderen. Maar gaandeweg de uren voelde ze zich warmer en zieker worden. Ze kreeg het benauwd en begon te hoesten. Meerdere bulten werden later voelbaar in haar liezen en hals en ze kreeg hoge koorts.

Oda doemde op, terwijl de anderen aan het werk waren en staarde naar haar. Nimme ving haar blik. Verbeeldde ze het zich, dat de nu vaalblauwe ogen iets triomfantelijks uitstraalden? Zelfs iets kwaadaardigs?

Die ogen keken onderzoekend. Een blik zonder vriendelijkheid.

‘Ik …ik had naar mijn gevoel moeten luisteren …’ mompelde Nimme schor en hoestte. ‘Ik wíst vanaf het moment dat ik je zag, dat jij niet klopt.’

Oda zweeg.

Toen Walwin tegen de ochtend thuiskwam, vond hij zijn vrouw op hun bed. De dood was nabij, dat zag en rook hij meteen. De angst sloeg hem om het hart. Hij knielde ongerust bij haar neer, toen hij haar stem hoorde, zwak en schurend.

Ze pakte zijn hand. ‘Zorg dat Oda hier weg gaat … meteen, Walwin, hoor je! Ze is … ze is … O, mijn moeder had gelijk! Ze is de dood in de gestalte van een meisje … Er is een legende … Er wordt gefluisterd dat je … dat je aan een pestmeisje niet ontkomen kunt, wie je ook bent. En juist jij, mijn liefste, hebt haar hier bij ons gebracht … Wee ons! Zorg dat je uit haar klauwen blijft … Kijk weg als ik sterf, wend je ogen af! Zorg dat je het pestmeisje níet ziet … Ze is slinks … Ze verhult zich als een blauw vlammetje, dat met de laatste adem overspringt! Zorg dat ze dat niet doen kan …’

Walwin suste haar, streek kalmerend over haar plakkerige haren.

Nimme omklemde nog eenmaal zijn hand en blies reutelend haar laatste adem uit.

Walwin kon ondanks de woorden van Nimme zijn ogen niet van haar afwenden. Het lukte hem gewoon niet en hij staarde wezenloos naar haar. Toen … daar! Zag hij iets? Of toch niet? Net boven de lippen … iets, wat leek op de rook van een kaars wanneer die wordt uitgeblazen. Het kronkelde even … werd onzichtbaar ... een zacht sissen … Hij knipperde met zijn ogen. ‘Heksenwanen!’ gromde hij. ‘Onzinverhalen!’ Walwin veegde ruw de tranen van zijn wangen. Toen zag hij het flesje in de andere hand van Nimme. Hij wist wat daar in zat: sap van papaverzaad, dolle kervel, mandragora, gevlekte scheerling … een hoge dosering. Nimme wilde de dood te snel af zijn.

Walwin stond op. Zijn mond verstrakte toen hij zijn mes pakte en met een grimmig gezicht ging hij resoluut op zoek naar Oda.

Maar zij was nergens meer te vinden.

De drukkerij

Trudy Pas

In het Nuttelijc Boec

‘We leven in andere tijden, in het jaar onzes Heren 1486,’ zucht vader Jacob, terwijl hij de verrijdbare lessenaar voortduwt, waarop het handschrift ligt. ‘Een kudde koeien aan perkament ligt hier en ik hoop dat dit de laatste zal zijn.’ Hij wijst op wat zojuist twee knechten met een handkar hebben afgeleverd. ‘De weledele Heer Barteljorus, onze rijkste lakenkoopman in de stad, wenst maar liefst een dertigtal afdrukken van een verhaal uit deze band. Hij wil die kunnen verspreiden onder zijn familie en klanten. Alsof die allemaal al kunnen lezen! Sinds zijn oudste zoon met een adellijk meisje trouwde, voelt hij zich verheven boven alle Haarlemmerlieden, een edelman gelijk.’

Marieke, zijn enig in leven gebleven kind, negentien jaar, komt aangesneld. Een handschrift! Dan staan er prachtig gekleurde miniaturen in, versierde beginletters bij een nieuw hoofdstuk, ingekleurd met duur kobaltblauw en bladgoud.

Als gezin Bellaerts leven ze van de boekdrukkunst, maar waar haar vader die handschriften verfoeit om hun gewicht, houdt zij van die oude handgeschreven boeken die bij tijd en wijlen worden binnengebracht. Ze komen uit de Haarlemse kloosters, of van de rijke burgers om hier nagedrukt te worden. Sinds de uitvinding van het boekdrukken is dat handmatige kopiëren voorbij. Zij, de Bellaerts, zijn de eerste familie die de boekdrukkunst beoefenen in Haarlem. Bijbelverhalen en heiligenlevens, een keer een missaal in het Latijn, en twee oude ridderverhalen.

‘Florus ende Blancefloer? Mogen we dat drukken?’ Ze herkent de titel van ‘t hoofse ridderverhaal, maar ze heeft het nog nooit zelf gelezen. Op de Grote Markt werd vorig jaar een voorstelling gegeven door een verteller die het verhaal declameerde op rijm, maar hij was niet goed verstaanbaar helaas. Nu krijgt ze de kans het zelf te lezen; ze verheugt zich er buitensporig op.

Van vader heeft ze het lezen geleerd. Voor hij drukker werd, was hij kopiist in een scriptorium. Vader kon zo snel niet meer schrijven, de vraag naar boeken is enorm toegenomen. Elke koopman wil net als de adel een bibliotheek en zelf lezen in plaats van voorgelezen worden.

Van een Duitse drukker leerde vader het vak, niet alleen van loden letters gieten en regels zetten, maar ook van afdrukken en boekbinden.

Hij is sinds twee jaar voor zichzelf begonnen, omdat de bruidsschat van zijn tweede vrouw hem daartoe in staat stelt. Nu werken ze allemaal mee en hebben het zo druk met drukken, dat ze deze zomer tot zonsondergang doorwerken, al hebben de klokjes uit de St.-Bavo-toren allang geklingeld voor het sluiten van de stadspoort en het moeten doven van de werkplaatsvuren. Vader durft nu zelfs een kleine voorraad eropna te houden en niet alleen in opdracht te drukken. Zo is hun voorhuis een boekenwinkel geworden waar de vrouw des huizes de scepter zwaait. In ‘t Nuttelijc Boec, staat er op de gevel. Gretige lezers zijn ze, die aan tafel alleen maar praten over boeken. Of ze zijn stil en dan weet je dat er in dit huis gelezen wordt, bijna net zo plechtig als bidden in de kerk.

Het is de taak van Marieke om de teksten samen te stellen, door de loden letters in een zethaak te plaatsen om daarna deze over te zetten in een blok. Haar vingers zijn spits en vaardig. Ze leest het spiegelschrift net zo gemakkelijk en heeft geen spiegel nodig. De achtergebleven drukinkt op de letters is vervelend en laat zijn sporen achter tot diep onder de nagels, maar sinds vader een pincet heeft laten maken bij de smid, kan ze zonder gevaar de letters zetten en worden haar handen weer schoon. Zij kan het beste en snelste lezen van iedereen, ongewoon voor een meisje van haar stand, dat nog nooit is schoolgegaan.

Ze heeft het lezen spelenderwijs geleerd, schreef woorden na en vroeg wat er dan stond.

Nooit was haar vader haar vragen beu. Nee, hij heeft altijd plezier gehad in zijn voorlijke dochter. Ze kan overste worden, zo droomt hij, in een van de twaalf vrouwenkloosters die Haarlem rijk is.

Het handschrift dat lakenkoopman Barteljoris liet bezorgen, is niet te tillen zo zwaar. Dat betekent dat Marieke steeds heen en weer moet lopen van zettafel naar de lessenaar waar het lijvige perkamenten werk op rust. Het is een eer de bladzijdes te mogen omslaan en de kleine letters te ontcijferen tot woorden, tot zinnen en een heel verhaal. Over twee geliefden dit maal. In de inhoudsopgave vindt ze wat gedrukt moet worden: Floris ende Blancefloer.

Koortsachtig begint ze eraan.

De schrijver kondigt aan dat het in het Diets, de volkstaal is geschreven, vertaald uit het Frans, omdat hij vermoedt dat veel lezers het Frans niet machtig zijn.

Die regel slaat ze bij het zetten over, die voegt niets toe aan het verhaal. Blancefloer (dat witte bloem, of lelie betekent) is een christenmeisje dat verliefd wordt op Floris, de zoon van de islamitische koning van Spanje. Als de koning en de koningin dat ontdekken, verkopen zij Blancefloer aan een slavenhandelaar. Floris krijgt van zijn ouders te horen dat ze dood is. Ten einde raad wil hij zich van het leven beroven, met een griffel uit de koker die Blancefloer hem heeft gegeven.

Marieke leest: Daer ic in ben, ende nemen mi dat leven/ Al ne waerstu mi niet daer toe gegeven./Haest, dats wesen sal, dat doe. (Nu ben jij, (griffel), mijn enige toevlucht/jij moet me verlossen). Marieke houdt haar adem in. Dat de liefde je tot zo’n daad kan brengen, is onbekend aan haar. Liefhebben zó dat je niet meer wilt bestaan, als hij of zij je ontvalt! Je leven geven voor Christus, dat is wat heiligen doen. Dan zijn er de kloosterlingen die zich van wereldse zaken afkeren en hun leven wijden aan God, maar de wereldse liefde, daar heeft ze nog niets van gemerkt. Kan die zo innig en wonderbaarlijk zijn? Ze wordt gewekt uit haar overpeinzingen door stemmen die uit het voorhuis komen. Het is Gerard van Velzen de houtsnijder. Samen met vader komt hij de drukkerij bezoeken.

‘Van Velzen komt vragen welke illustratie hij reeds kan maken bij het verhaal. Heer Barteljorus wil wel zeker drie illustraties, die een heel blad vullen,’ draagt vader haar op.

‘Ik ben nog niet zo ver, maar het praalgraf moet erbij.’ Ze leest Van Velzen voor hoe rijk het graf is versierd. Naar háár smaak nog niet uitgebreid genoeg beschreven. De lezer zal zich willen verlustigen aan dat graf, dat uit elegante Moorse versieringen van kleurrijk mozaïek bestaat.

Ook Gerard van Velzen buigt zich over de tekst en laat zijn ogen langs de miniatuur in het handschrift gaan om een idee te krijgen, maar nog meer gaan zijn ogen langs het ranke figuurtje van Marieke, naar de vurige blos op haar wangen en de volle boezem in haar lijfje.

Zij heeft niets in de gaten van zijn geilheid. ‘Komt u volgende week terug, dan ben ik verder in het verhaal en zal ik aangeven welke nieuwe prent u kan snijden. Maar deze van het graf mag niet overgeslagen worden. Ik moet huilen als ik erover lees.’

‘Laat je niet meeslepen, kind,’ waarschuwt vader, terwijl hij de houtsnijder uitlaat en verder spreekt over een extra knecht om zijn dochter te ontlasten, die veel beter al haar aandacht aan het opstellen van de tekst kan besteden. Zo’n talent heeft niemand.

Het duurt wel een half jaar voor een boek in dertig exemplaren is gedrukt. Het zetten van de letters is het meeste werk, één bladzijde per dag. Voor het terugzetten van de letters in de letterkast hebben ze inmiddels een leerling ingezet. Moeder de vrouw zorgt voor de geprinte vellen die over de lijn hangen te drogen. Vader bedient de pers die flink aangedraaid moet worden wil het papier de inkt ontvangen. Binden doet hij zelf, inclusief de mooie kaften, van het leer dat de looier al heeft gebracht.

Maar voor het zo ver is, moet Marieke de tekst opstellen en keuzes maken. Ze kent de familie Barteljorus, dit is niet haar eerste opdracht. Vorig jaar heeft ze Karel ende Elegast omgezet in een prozaverhaal, zonder rijm, en met langere zinnen. Nu de rijken in de stad steeds meer zelf kunnen lezen, is zoveel ondersteuning van rijm en herhalingen niet meer nodig. Het verhaal moet de lezer bedienen, niet langer de luisteraar. Marieke, bekend als ze is als groot leestalent, mocht helemaal naar eigen inzicht het bekende en beroemde verhaal over koning Karel vertolken.

Ze weet nog dat Diederick Barteljoris kwam, de tweede zoon, om het leesboek op te halen. Hij wilde met eigen ogen zien wie de vrouw was die het handschrift had aangepast. De hele drukkerij vond hij een wonder van vernuft, raakte niet uitgekeken op de drukpers en de grote voorraad losse letters; hij bleef wel een uur.

Haastig deed Marieke toen haar zwart gevlekte schort en werkmouwen af en verborg haar vuile handen achter haar rug. Ze maakte een kleine buiging bij het zien van de schone jongeling in zijn paars fluwelen buis en rode mantel. Zo fleurig kon zich alleen de adel en de gegoede burgerij zich tooien. Ze stak er maar grauw bij af, al waren ze niet arm. De Bellaerts, welgeleerd voor die tijd, en ambachtelijk zeer geprezen, stonden met hun nieuwe uitvinding hoog in aanzien bij zowel de clerus als de rijke kooplieden.

Ja, die keuzes die ze moet maken. Waar het zo eenvoudig leek bij Karel ende Elegast, zoveel meer werk moet Marieke maken van Floris ende Blancefloer. Ze wil in de smaak vallen bij de familie Barteljoris, wetende hoeveel waarde men hecht aan pracht en praal, aan opsmuk en voornaamheid. Het graf van Blancefloer dat zo vol oosterse, vorstelijke luister wordt beschreven, heeft ze in druk nog fraaier gemaakt, zelfs van bewegende beelden voorzien die treuren en dansen om de overleden Blancefloer (een graf dat in werkelijkheid leeg is). Vanuit haar fantasie komen elke dag bij het lezen nieuwe voorstellingen boven. Zonder inspanning: de ene mooie zin na de andere stellen haar vingers samen, zonder die eerst op te hoeven schrijven op haar lei, direct in loden letters. Als ze verderop in het verhaal leest dat Floris van zijn ouders te horen krijgt dat Blancefloer verkocht is aan de emir van Babylon en opgesloten zit in een vrouwentoren, trillen haar handen van ontzetting en laat ze letters vallen. Diezelfde emir verkiest Blancefloer boven de andere vrouwen. Oh, maar nee! Hij verkiest haar voor slechts een jaar, daarna zal hij haar laten vermoorden om een nieuwe vrouw te kiezen! Marieke kan niet stoppen met lezen, al roept haar stiefmoeder dat ze wat moet komen eten. Floris weet niet hoe snel hij Blancefloer moet gaan bevrijden, Marieke niet hoe snel ze weer aan het verhaal kan werken.

Na het haastig eten van een stuk brood gaat ze de tekst zetten en geeft, in eigen woorden uitgedrukt, aan het hof van de emir extra praal.

Vader drukt af wat hem wordt aangeboden door zijn dochter; hij heeft een blind vertrouwen in haar.

Ze laat nog meer goud blinken en edelstenen fonkelen, ze bedenkt de prachtigste kleren voor de vrouwen in het harem. In het proza van haar hand groeit het aantal regels gestaag.

Vader bromt goedkeurend, elke bladzijde meer levert hem geld op.

Ook de daaropvolgende weken werkt ze hard aan de tekst. Al vijftien gedrukte vellen papier hangen te drogen. Tussen sommige fragmenten moet Marieke even tot zichzelf komen, dan neemt ze een korte pauze en drinkt een pul bier. Het verhaal uit het handschrift heeft ze nog niet uit, haar lezen houdt gelijke tred met het zetten. Liever nog in spanning, dan al weten hoe het met de geliefden afloopt.

Ze leest, met een flinke blos op de kaken, dat Floris in de buurt van het goed bewaakte serail van de emir aankomt, maar ook hoe ’t onmogelijk blijkt er binnen te dringen. De waard van de herberg waar Floris logeert, vertelt hem over de poortwachter die bezeten is van het schaakspel én van geld. Met deze kennis nodigt Floris de poortwachter uit voor enkele spelletjes schaak, die Floris allemaal wint. Hij houdt echter niet het gewonnen geld, maar schenkt dit aan de poortwachter. Als wederdienst belooft de poortwachter hem eeuwige trouw, waarvan Floris listig gebruikmaakt. Dan wordt Floris door de poortwachter naar binnen gesmokkeld in een mand met bloemen. Dat Floris niet gelijk naar zijn zwaard grijpt om de poortwachter te doden, is hoofs gedrag, zoals van de edelen wordt verwacht.

Wat een prachtig verhaal! Marieke laat in haar tekst de spanning oplopen door de mand met bloemen van kamer naar kamer te laten gaan, een hele tocht door de vrouwentoren waar 140 vrouwen zijn opgesloten.

Binnen in de mand klopt het hart van Floris, steeds dichter komt hij bij Blancefloer.

Marieke rilt mee van opwinding. Ze voelt zich Blancefloer die op haar beurt aanvoelt dat Floris naar haar op zoek is, ook zij voelt zijn nabijheid. Oh, hoe zouden ze elkaar nu gaan krijgen? Marieke loopt naar het handschrift en slaat de perkamenten bladzijde om, om het antwoord te verkrijgen.

Daar wacht haar een onaangename verrassing. Er ontbreekt een bladzijde. Met een mes is een vel uitgesneden, de overgebleven strook met een scherpe snijlijn steekt omhoog als een vinger die aanklaagt. Wat is hier gebeurd? ‘Oh, lieve Maria en Jozef, wat moet ik doen? Straks denkt de familie Barteljoris dat ik het heb gedaan.’ Verdwaasd kijkt ze naar de verdwenen pagina waarop het verliefde stel in elkaars armen hoort te vallen, en zij, Marieke weet zich geen raad. Niet alleen vanwege die ontbrekende bladzijde; ze weet niet wat er verder gebeurt, als je eenmaal in elkaars armen ligt. Zonder ervaring in de liefde schiet haar voorstellingsvermogen tekort.

Wat staat ze daar nou te dromen, het boek moet af, ze heeft nog maar een maand en vader dringt aan. Bovendien moet Gerard van Velzen nog zeker één blad vullende houtsnede maken. Het beven begint bij haar tenen en kruipt omhoog, fijne zweetdruppeltjes parelen niet alleen over haar voorhoofd, zelfs op de rug van haar handen. Ze hoort de winkeldeur opengaan. Vader en stiefmoeder zijn op kraamvisite, de knecht loopt voor papier; ze is alleen in huis. Voetstappen komen haar kant op.

‘Bellaerts!’ wordt er geroepen.

Ze meent de stem van de heer Van Velzen te herkennen. Ze loopt naar het voorhuis en stelt zich in het binnenkomend licht. ‘Vader kan elk moment hier zijn,’ zegt ze.

Gerard, een al oude man van begin veertig, neemt haar eens goed op, bemerkt de blosjes op haar wangen. ‘Zo, mooi deerntje, ben je alleen thuis, dan tref ik het.’ Van Velzen lacht vreemd en nadert haar met een lijflucht die Marieke ver achteruit doet deinzen. Hij wil haar kussen, en alhoewel iedereen die bierlucht draagt, omdat het de dagelijkse vochtvoorziening is, beneemt die van hem haar de adem. Walgelijk!

Ze draait zich uit zijn greep. Een list! Ze moet, net als Floris, hem met een list benaderen, hem aan de praat houden, zijn belangstelling weten te wekken voor iets. ‘Heer van Velzen komt u eens kijken wat ik heb gevonden, iets uitzonderlijks.’ Voor ze naar het handschrift loopt, zoeken haar ogen een zwaar voorwerp. Dan wijst ze hem op het boekwerk.

God zij geprezen, hij kijkt en laat zich afleiden. ‘Er is een bladzijde weggesneden,’ roept hij, wankelend op zijn benen en zwaar ademend.

‘Zoals u zegt. Wat betekent dat?’

‘Waar komt dit handschrift vandaan?’

‘De Heer Barteljoris heeft het gebracht. Ik weet niet waar hij het vandaan heeft.’

‘Dat laat zich nu wel raden. Alleen de kerk scheurt bladzijdes uit boeken, of snijdt vellen uit een handschrift. Ja, ja, dan is er sprake van verboden teksten. Er staan godslasterlijke taal of ketterijen in, of de wereldse liefde wordt beschreven, de lichamelijke liefde waar jij nog geen weet van hebt.’ Hij moet alweer lachen en nadert gevaarlijk.

‘Nee, nee! Vader komt zo.’

‘Eén kusje kan toch wel?’ Hij dringt zich op en duwt haar met zijn hele lichaam tussen de drukpers en de muur, terwijl zijn handen onder haar rokken proberen te komen. Dan maakt hij één hand vrij om de voorklep van zijn broek los te maken.

Marieke reikt naar boven, haar hand zoekt het rek met gereedschap af, ze weet precies welk stuk, de inktkwast, ze nodig heeft. Ze trek het van de haak en wil hem raken als de deur van de drukkerij plotseling opengaat en zowel vader als Diederick Barteljorus verschijnen. Dan pas zet ze het op een gillen, wat ze door de schrik was vergeten. Ze schreeuwt niet uit angst maar van schaamte. Dat Diederick, uitgerekend hij, haar zo moet aantreffen.

Zowel met Marieke als Blancefloer loopt het goed af, beste lezer. Gerard van Velzen wordt door vader op straat gesmeten; dan maar een illustratie minder.

Diederick ontfermt zich over de onthutste Marieke en kust haar zo grondig dat zij zich werkelijk Blancefloer kan voelen die op dezelfde wijze door Floris wordt gekust. Helaas betrapt de emir van Babylon het stel en wil hen met het zwaard doden, maar tijdens de rechtszitting die volgt, worden alle aanwezigen ontroerd door de sterke liefde tussen Floris en Blancefloer, waarop de emir het jonge paar vergeeft.

Helaas betrapt vader, al even gebelgd als de emir, Marieke, die hij als overste in het klooster wenste, in innige omhelzing met Diederick, maar, als hij de liefde tussen beide jonge mensen tot zich door laat dringen, geeft hij hun zijn zegen.

Mariekes versie van het prozaverhaal komt af (vader ontvangt een extra hoge prijs voor de veertig gedrukte exemplaren (tien voor de winkel), dankzij de bloemrijke taal van zijn dochter), helaas later dan de afgesproken datum. Ja, om de ontbrekende bladzijde te kunnen beschrijven heeft Marieke tijd van echte liefde nodig.

Van schoonvader Barteljorus mag ze het handschrift houden, hij prefereert boeken van papier – de nieuwe tijd – boven perkament.

Vanuit dit handschrift kan de familie Bellaerts nog wel even voort; er staan zoveel verhalen in dat ze hun winkel nog lange tijd kunnen bevoorraden.

Een veilige haven

Isabelle Smit

Sirmione, donderdag 12 november 1276

De meeste mensen veronderstelden dat aan onze tragedie een einde was gekomen in Montségur. Dat was niet waar. Het einde moest nog komen.

Het begon met de luidklokken.

‘Ik ga wel kijken,’ zei Mira. Ze legde het lavendelbuideltje dat ze aan het maken was opzij en stond op van haar stoel. Haar groene ogen schitterden van vastberadenheid. Ze deed me aan mijzelf denken.

Ik glimlachte. ‘Let jij maar op die twee.’ Ik knikte richting de tuin, waar Clara op het veldje tussen de kruidentuin en de bosrand een geblinddoekte Bernardo om zijn as liet draaien. Ze gingen zo op in hun spel dat ze geen acht sloegen op het geluid. Ik liet mijn stamper in de vijzel met gedroogde salie en moederkruid rusten. ‘Ik kom zo snel mogelijk terug.’ Ik had de woorden amper uitgesproken toen de deur openvloog.

Artús kwam hijgend binnen. Zweetpareltjes gleden van zijn gezicht naar zijn hals. Zijn donkerbruine krullen, waarin kortgeleden de eerste grijze haren waren verschenen, waren klam en een aantal lokken plakte tegen zijn slapen.

Ik snelde naar hem toe. ‘Wat is er aan de hand?’

Artús boog voorover en zette zijn handen op zijn knieën om op adem te komen. Toen hij zijn hoofd naar mij oprichtte, was zijn voorhoofd diep gefronst en zijn blik duister.

Een onheilspellend voorgevoel groeide in mijn binnenste. ‘Wat is er aan de hand,’ vroeg ik nogmaals. ‘We worden toch niet …’

‘Della Scala is op weg naar Sirmione.’ Artús kwam overeind, pakte mijn schouders beet en keek me doordringend aan. ‘Della Scala heeft niet alleen een leger bij zich, Liora. Inquisiteurs Fra Temidio en Fra Filippo rijden met hem. Er wordt gezegd dat ze hier maar met één doel naartoe komen,’ fluisterde hij met schorre stem. ‘Ze komen voor alle eretici.’

Ik slikte. Beelden van een van mijn weinige herinneringen aan Montségur, die ik van tijd tot tijd nog in nachtmerries herbeleefde, drongen zich aan mij op. Zelfs meer dan dertig jaar later herinnerde ik me nog steeds de ijskou en het vuur, het gezang en geschreeuw, en de misselijkmakende geur van verbrand vlees. Maar vooral herinnerde ik me de gezichten van mijn vader en grootvader, die hadden geweigerd hun geloof af te zweren. Eerst hadden hun gezichten nog gestraald van vastberadenheid en trots, maar later waren ze door doodsangst en onnoemelijke pijn veranderd in een soort angstaanjagende maskers, steeds minder herkenbaar, tot ze uiteindelijk geheel waren verzwolgen door de vlammen en rook.

Soms dacht ik hun gezang en geschreeuw nog te kunnen horen, als echo’s uit het verleden.

‘Liora?’ De stem kwam van ver.

‘Mamà?’ Mira haalde me terug naar het heden. ‘Kunnen we niet het geloof afzweren, zoals Menina en Reiremenina, zodat we vrij zijn om te gaan?’

Artús en ik schudden eensgezind onze hoofden.

In Montségur hadden de Bons Hommes en Bonnes Femmes de kans gekregen om hun geloof af te zweren. Mijn oma Esclarmonde had dat gedaan, zodat zij samen met mij kon overleven. Wij waren vrij geweest Montségur te verlaten, enkel gestraft met de verplichting om een geel kruis van stof op onze kleren te dragen, net als Artús en zijn moeder.

Della Scala en zijn inquisiteurs zouden een dergelijke welwillendheid nimmer tonen. Het was bekend dat Della Scala sinds zijn excommunicatie door paus Clemens de vierde een manier zocht om op goede voet te komen met de huidige paus, zodat zijn excommunicatie opgeheven zou worden. Het zag ernaar uit dat hij eindelijk de manier had gevonden.

Artús zuchtte. ‘Ze willen alle Bons Chrétiens uit Sirmione. Eenieder die ze in de weg staat, zal even zwaar gestraft worden. Sirmione zal zich overgeven. We willen niet een slachtpartij zoals in Béziers.’

Mira’s ogen werden groot van angst.

In Béziers had de katholieke bevolking geweigerd de Bons Chrétiens uit te leveren en besloten zij aan zij met ze te vechten. Het was uitgelopen op een immense slachtpartij, waarbij bijna 20.000 mensen – zowel inwoners als iedereen die in Béziers zijn toevlucht had gezocht – op brute wijze waren vermoord door het kruisvaardersleger. Zelfs kinderen waren niet gespaard. Na het grote bloedbad was de stad geplunderd en in brand gestoken. De mensen die gevangen waren genomen, hadden slechts uitstel van executie gehad; zij werden blind gemaakt en later als levende doelen voor schietoefeningen gebruikt.

‘Er zit maar één ding op,’ fluisterde ik. ‘We moeten vluchten.’

‘Ja,’ zei Artús. ‘Ik heb al een plan bedacht.’

Een korte stilte viel. De vrolijke speelgeluiden uit de tuin waren weggestorven. Ook de luidklokken waren opgehouden. Buiten klonk het geroep van meeuwen en het geruis van de herfstwind.

Sirmione was een versterkt vissersdorp dat gelegen was op een smal schiereiland in het Gardameer. Het was lange tijd een veilige haven geweest voor de Italiaanse patarini en vluchtelingen uit de Languedoc. Ons huis lag aan de bosrand en bevond zich halverwege het Romeinse fort en de ruïne van de grote Romeinse villa, die in de noordelijkste punt van het schiereiland stond.

Het voelde onwerkelijk dat we deze plaats, die we tientallen jaren ons thuis hadden mogen noemen, nu moesten ontvluchten. Clara en Bernardo hadden we niet alles verteld – ze waren nog te jong. Maar ook zij voelden de ernst van de situatie, al konden zij die niet geheel bevatten.

We pakten snel de noodzakelijkheden in, trokken extra lagen kleding aan en deden onze mantels om. Mira en ik bevestigden ieder onze dolk aan de riem om onze heupen.

Tot slot pakte ik het boek van oma Esclarmonde, waarin ze al haar geneeskrachtige recepten en kennis over kruiden had opgeschreven, en het houten kistje – met kleine erfstukken en andere kostbaarheden – dat mijn vader voor mijn moeder had gemaakt.

We waren klaar om te gaan.

Tot het donker was, zouden we ons schuilhouden in een grot, die vroeger een geheime ontmoetingsplek van Artús en mij was geweest. Dan zouden we met ons bootje, dat bij de oever verstopt lag, vluchten via het Gardameer.

We stonden op het punt om via de achterdeur te vertrekken, toen er hard op de voordeur werd gebonsd. Ik sprong op van schrik en verstijfde van angst.

‘Vlug! Naar het bos!’ zei Artús op doordringende fluistertoon, terwijl hij de deur naar de tuin opende, voorzichtig om geen geluid te maken.

Er werd nogmaals op de deur gebonkt. ‘Signora Liora!’ De stem kwam mij bekend voor. ‘Signora Liora, we hebben uw hulp nodig!’

‘Wacht,’ zei ik tegen Artús en de kinderen. Ik liep naar de voordeur en deed die op een kier open. Door de smalle opening zag ik het dienstmeisje van Bianca.

Bianca was mijn beste vriendin en hoogzwanger van haar derde kind. Ze had in het verleden twee zware bevallingen met complicaties gehad.

‘Signora Bianca gaat bevallen. U moet komen.’ Het dienstmeisje had een gejaagde blik in haar ogen en ze had zo te zien zo hard als ze kon gerend.

‘Wacht hier even,’ zei ik tegen haar. ‘Dan pak ik mijn spullen.’ Ik sloot de deur en schoof de balk ervoor.

Artús keek mij onthutst aan. ‘Je overweegt toch niet serieus om ernaartoe te gaan?’

‘Ik ben een vroedvrouw en ik kan Bianca nu niet in de steek laten. Niet nu ik nog hier ben.’

‘En je gezin wel?’ Artús’ donkere ogen fonkelden en hoewel hij lichtelijk boos klonk, leek hij vooral bezorgd.

‘Je weet hoe haar vorige bevallingen gingen. Ik moet gaan. Er is nog tijd. Ik kan voor het donker bij de grot zijn.’

Artús keek mij intens aan. ‘Zorg dat je er bent,’ zei hij tenslotte.

‘Ik zal er zijn.’ Heel zachtjes, zodat de kinderen het niet konden horen, fluisterde ik in zijn oor: ‘Als ik er niet voor het donker ben, wacht dan niet te lang, maar vertrek met onze kinderen. Dat moet je me beloven. Beloof je dat?’

Artús sloeg zijn ogen neer en knikte.

Ik legde mijn linkerhand tegen zijn hart en wilde hem kussen, maar hij legde zijn vingers tegen mijn lippen.

‘Niet doen,’ fluisterde hij. ‘Laat me die tegoed houden.’

Samen met Bianca’s dienstmeid begaf ik mij op een drafje naar het hart van Sirmione. Vrouwen, kinderen en ouderen spoedden zich links en rechts op weg naar een van de kerkjes om zich daar te verschuilen. In de smalle straten en op de pleinen verzamelden zich mannen, oudere jongens en een klein aantal vrouwen. Ze hadden allerhande wapens bij zich om de garde van Sirmione terzijde te kunnen staan. Ik zag bijlen, dolken en eenvoudige speren, maar ook hamers, hooivorken en roeispanen. Een enkeling droeg een zwaard of boog.

Plotseling werd de noodklok bij de wachtpost geluid.

‘Ze zijn er bijna!’ hoorde ik iemand roepen.

De boodschap ging als een golf door de menigte. Mensen begonnen te schreeuwen. Ik hoorde vrouwen gillen en het gehuil van jonge kinderen. Ik probeerde het buiten te sluiten en sloeg met het dienstmeisje de straat naar de San Martino in Castro in, waar Bianca en haar gezin in een groot huis vlakbij de oude kerk woonden. Toen ik Bianca’s slaapkamer binnentrad, trof ik haar puffend en kreunend aan.

Ze leunde voorover tegen een van de spijlen van het hemelbed aan en klauwde met haar handen in het donkere hout. Ze kromde haar rug als een kat.

Ik liep naar haar toe en duwde met mijn rechtervuist in haar onderrug om tegendruk te geven.

‘Liora!’ riep ze uit, nadat de wee voorbij was. ‘Godzijdank, je bent gekomen.’